Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Hapi Cevdet Yıldız
Gegak’o-Vısak’o Toplulukları ve Bir Şarkı Şöleni Örneği
15 Şubat 2017 Çarşamba Saat 20:41


Gazeteci Şükrü Öztürk (Sey); Düzce’nin Koblehable (Aziziye) köyünden (şimdi mahalle), hoşsohbet, ilişkileri geniş, devletle sorunu olan, özellikle karakollara düşenleri sopa yemekten kurtarması için yardımları istenen biriydi. Onu Düzce’de tanımayan ve sevmeyen yok gibiydi. Varlıklı ve “haç’eş”inde (konuk odasında) konuğu eksik olmayan bir ailenin çocuğu olarak büyümüştü. 


Eli açık, yetenekli ve iş bitirici biriydi. Ünlü “Borej” (Borezh) öyküsünü ondan dinlemiş, Türkçesini de yayınlamıştım (Kafkasya KD, sayı 39-42, s.181-183;1973, Ankara). Herhalde 1966 yılında olacak, bir söyleşisinde anlattıklarından biri de aklımda kaldığı kadarıyla şöyleydi:


“Çocukluğumda, haç’eşimizde konuk eksik olmazdı. Bir gün Yalova’nın (eskiden Karamürsel) Fevziye köyünden bir “Geguk’o-Vısak’o” (Ceguak’o- Vısak’o) topluluğu, yani bir “şarkıcı ve çalgıcı” topluluğu evimize gelmişti. Birkaç kişiydiler. Ninem ve annem:


- Nereye oturduklarına dikkat et, dediler bana. Ben o zamanlar 8-9 yaşlarındaydım.


Aradan beş yıl gibi bir süre geçtikten sonra, aynı grup yine evimize geldi. Ninem ölmüştü ama annem sağdı:


- Oğlum, git, nereye oturduklarına bir daha bir bak, dedi imalı. Baktım, her biri beş yıl önce nereye oturmuşsa, yine aynı yere oturmuştu.


Bu kez geldiklerinde kıştı. Soba yakınında oturanın, kızgın sobadan neredeyse bir bacağı tutuşacak gibiydi, pantolonundan adeta duman tütüyordu ama diğerleri gibi o da kımıldamıyordu. Her biri birer heykel gibiydi sanki. Babam hemen bir havluyu ıslatıp getirdi ve adamın bacağına örttü.


Bu gezginci topluluk, yakın il ve ilçelerdeki Adıge köylerini dolaşır dururdu (1). Ömürleri müzikle, söyleşilerle ve gezmekle geçerdi. İçki içmez, asla para kabul etmezlerdi, çok gururluydular; ihtiyaçları karşılanır ve her yerde el üstünde tutulurlardı. Neredeyse bütün destan, şarkı ve öyküleri ezbere bilirlerdi. Böylesine bir topluluğa katılmak, kuşkusuz kolay değildi, yüksek/ üst bir eğitim (terbiye) ve yetenek gerektirirdi.


Birkaç yıl sonra aynı topluluk yine evimize geldi. Ben de artık genç bir delikanlı olmuştum. Yakındaki Kovk’ehable (2) köyünden (şimdi Sarayyeri mahallesi) konuklara çağrı/ davet geldi. Köyün hatırlı yaşlıları ve komşu köylerden gelen hatırlı kişiler Lıaykoların (3) evinin akasındaki Hacı Mahmud’un (4) bahçesinde toplanmıştı. Yaşlılar şarkıcı ve çalgıcılarla birlikte oturuyor, bazıları ”jıv” (5) biçiminde şarkılara eşlik ediyor, şık’epşıne, epepşıne, kamil (6) gibi çalgılar çalınıyor, gençler de onları ayakta dinliyorlardı. Gençler belli bir düzen içinde, dönen guruplar halinde, yani öndeki geriye, arkadaki de öne doğru yavaş yavaş ilerleyerek ama sırtlarını konuklara dönmeyerek ve şarkıcıları görerek şarkıları dinliyorlardı. Bahçede büyük bir kalabalık toplanmıştı ama bir çıt bile çıkmıyordu.


Şarkılar Kafkasya’daki eski yaşamı ve yapılan eski savaşları anlatıyor, kahramanların, korkakların ve hainlerin adlarını ve yaptıklarını bir bir sayıyor, yaşlılar da zaman zaman gözlerinden yaşlar dökülerek hüngür hüngür ağlıyorlardı.


Bir dana kesilip yendi, gecenin ilerlemiş bir saatinde ikinci bir dana daha yendi ama müzik ve şarkılar sona ermedi. Bir ara ayaktaki gençlerden biri:


- Neden öldürülmüştü o kişi, anlayamadım bir türlü, diye müdahale etti şarkıya. 


Oturanların yaşlısı (thamate) Hacebıy (7), şöyle bir sert bakınca, meraklı delikanlı hemen yok oluverdi.


- Niye yok oluverdi o çocuk, diye sordum Şükrü ağabeye.


- Eğer gençlere de bir göz işareti yapsaydı Hacebıy, çocuğu hemen bir köşeye çekip sudan çıkmış sıpaya çevirirlerdi o zaman, dedi Şükrü ağabey bana.


Kısa Notlar:

(1) - Sözgelişi yakın yerlere, Yalova Fevziye köyünden Hendek ve Düzce gibi yerlere giderler ama uzaklara, çağrı olmadıkça Samsun ve Sivas gibi uzak yerlere pek gitmezlerdi denmek isteniyor.


(2) - Kovk’ehable (Къоук1ьэхьаблэ) - Düzce’de Sarayyeri köyü, şimdi kent mahallesi.


(3) - Lıaykolar (Л1ы1айкъо) - Aynı köyden bir Hapıy ailesi.


(4) - Hacı Mahmud - Köyden evli ve köye yerleşmiş, aslen Suriye Lazkıyeli, Libya Trablusgarp’ta (Trpoli) banka müdürü iken, Mısrat’a yakınındaki “Kabilet-üs Sirakes”e (Libya Adıgeleri) ile temas kurmuş kültürlü bir yaşlı Adıge idi. 1949 ya da 50’lerde 80’i aşkın bir yaşta öldü.


(5) - Jıv (жъыу, дэжъыу): Şarkıya bir koro, nakarat sesiyle eşlik etme. Vokal eşlik.


(6) - Eski Çerkes çalgıları, sırasıyla Adıge kemanesi, Adıge kemençesi ve kaval gibi aletler.


(7) - Hacebıy (Hacıbey)- Bir Kovk’ı (КъоукIьы) aile büyüğü. Aynı köyden müteveffa HACEBIYKO Tevfik’in babası olan Hacebıy, 1864’te Kafkasya’dan göç edip köye yerleşmiş olan hayattaki kişilerden biriydi.


Şükrü ağabey 1966’da tahminen 55-60 yaşlarında görünüyordu, buna göre, söz konusu şarkı şöleni yaklaşık 1927 ile 1930 yılı arasında gerçekleşmiş olmalıdır.


Ben de 1940 yılı sonları ve 1950’li yıllarda giderek sayısı iyice azalan bu şarkı şöleni kalıntıları ile karşılaşmıştım. Şarkıcılardan bazılarını, bir çocuk olarak, şarkılara vokal eşlik (jıv) eden babam Hapıy Yusuf Mahmud’un, “Bunları görmeli ve dinlemelisin, dedelerimizin Kafkasya’dan getirdikleri şarkılar, ileride anlatırsın” demesi sayesinde görebilmiştim. 


Şarkıcılar bizim evimize de geliyorlardı. Şarkılar, ayrıca Adıgeleri bir araya getiren düğün (нысащэ) eğlentileri (джэгу) ve at yarışları (шыгъачъэ) sırasında da birer anı olarak ve ender olarak yaşlılar arasında söylenirdi. 


Söz konusu şölene ilişkin olarak adı geçen bu iyi insanların hepsi artık rahmetli olmuştur, toprakları bol olsun…


Not: Derleme 13 Şubat 2017’de güncellenmiştir. -hcy

***

Журналистэу Цей Шукрий Тыркум Дюздже къалэм и хьанэгъунэ ит Адыгэ къуаджэу Къоблыхьаблэ щыщыгъ.(Джы къалэм и хьаблэу щыт) Губзыгъэу, бэмэ аш1эу, хюкюметым 1оф дызи1эхэр зэш1уихэу анахьэу полицием ыубытыгъэхэр хищыжьыхэу зэрэщытыгъэм пае лъэ1уак1о зыфак1орэмэ ащыщыгъ. Дюздже щызымыш1эри, ш1у щызымылъэгъури дэсыгъэп. Унэгъо баеу зихьак1эщ зэмгъок1эу къэхъугъэ к1алэу щытыгъ.


Хьалэлэу, 1офш1ак1оу ык1и 1оф зэш1уихык1э ыш1эу щытыгъ.

"Борэжъ" къэбарыр ащ къысфи1отагъагъ. И тыркубзэри журналэу "Kafkasya Kültürel Dergi'' № 39-42, нэкъубгъэ 181-183 ;1973-рэ илъэсым къыщыхэсыутыгъагъ.


1966-рэ илъэсыр арын фай къэбарэу къы1отэжьыгъагъэ горэм шъухэзгъэдэ1он:


"Сик1элэгъум тихьак1эщ хьак1э имысэу къыхэк1ыщтыгъэп. Мафэ горэм Ялова къалэм и Адыгэ къуаджэу Февзие (Адыгац1э и1эр Дэркъулхьаблэ) джэгуак1о-усак1о куп тихьак1эщ къеблэгъагъэх. Нэбгырэ зыщыпл1 хъущтыгъэх. Сянэжъырэ сянэрэ зэрэщысхэм зыдэщысхэм дэгъоу еплъ а1уи къыса1огъагъ. А лъэхъаным илъэс 8-9 горэ сыныбжыгъ.

Илъэс-5 горэ теш1агъэу а куп дэдэр джыри тихьэк1агъ. Сянэжъ щы1эжьыгъэп ау сянэ псаугъэ.


Сянэ джыри "а сик1ал к1ори зэрэщысхэм яплъ" ы1уи къыси1уагъ ынэмэ ащ мэхьанэ горэ зэри1эр къак1игъэпсэу.

Сык1уи сяплъыгъ. Илъэс 5 ыпэк1э къызэк1охэм зэрэщысыгъэхэм фэдэкъабзэу а ч1ып1э дэдэхэм щысыгъэх.

Джы къэк1огъур ч1ымафэм тефэгъагъ. Хьакум пэблагъэу щысыгъэм ылъакъо джы пымыстык1ымэ джы пыстык1ыщт п1онэу гъонч1эджэу щыгъым 1угъо къыхэк1ы фэдагъ. Ау адрэмэ афэдэу зыкъыгъэсысыщтыгъэп. Зэк1э мыжъо сынэу агъэуцугъэм фэдэу щысыгъэх.Сятэ хъурэр къыш1и псынк1эу 1эплъэк1 горэ къыгъэуц1ыни къыхьишъ щысым ылъакъо тырихъуагъ. 


Мы джэгок1о зек1о купыр хьанэ-гъунэм ит Адыгэ къуаджэхэр къэк1уахьыщтыгъ. Ягъаш1эр музыкэм пылъхэу хьак1эщхэр, джэгухэр къэк1уахьэу блэк1ыщтыгъ. Аркъ ешъотыгъэхэп, ахъщэ аштэщтыгъэп. Лъэш дэдэу ашъхьэ агъэлъап1эщтыгъ. Ц1ыфхэми щык1агъэу я1эхэр арагъэгъотэу ык1и лъытэныгъэшхо арахэу пэгъок1ыщтыгъэх. Адыгэ орэдыжъхэр ык1и нарт пщыналъэхэр зэик1 п1оми хъунэу езбэрэу аш1эщтыгъ. Мыщ фэдэ купым ухэхьаныр къиныгъэ. Гъэсэныгъэ лъагэ, хабзэ, бзыпхъэ пш1эн ык1и талант 

пхэлъын фэягъ.


Илъэс зыт1у горэ теш1агъэу купыр иджыри тадэжь къэк1огъагъ.

Сэри л1ыпкъ сиуцогъагъ. Тигъунэгъу чылэу къоук1э (непэ тыркубзэк1э Сарай-ери ра1о) хьаблэм рагъэблэгъагъэх. Чылэми тхьаматэхэр, гъунэгъу чылэхэм къарык1ыгъэ ц1ыф хэшыпык1ыгъэхэр Л1ы1айкъохэм (Хьапый лъакъом щыщых) яунэч1ыб дэт Хьадж Махьмуд ищагу щызэрэугъоигъэх. Л1ыжъыхэр орэды1охэм ык1и пщынаохэм ягъусэу щысыгъэх.

Ащыщхэр орэдхэм адежъыущтыгъэх. Шык1эпщынэ, 1эпэпщынэ, къамыл фэдэ 1эмэпсымэхэмк1э орэдхэр къырагъэ1ощтыгъэх.


Ныбжьык1эхэр щытыхэу да1ощтыгъэх. Куп купхэу апэ иуцощтхэмк1э чэзыу чэзыоу захъожьызэ орэдхэм ядэ1ущтыгъэх. Захъожьы зыхъук1э зы ныбжьык1эми хьак1эхэм ык1ыб афимгъазэу зэк1ак1озэ аужырэ сатырхэм к1уатэщтыгъэх.


Щагум ц1ыфэу дэмыфэжьэу дэтыгъ ау зы цыц макъи къапы1ук1ыщтыгъэп.

Орэдхэр, Черкесием, хэкужъым щы1ак1эу щыти1агъэхэр, заохэр къы1уатэщтыгъэх. Л1ыхъужъхэм, къэрабгъэхэм, къумалхэм ац1эхэр зырыз зырызэу къапчъыщтыгъэх. Л1ыжъыхэм анэпсыхэр афэмыубытыжьэу, мэкъэшхо къизыгъэк1эу гъыщтыгъэхэри ахэтыгъ.


Ащ фэдизым зы шк1эхъужъ ашхыгъ. Чэщыр хэк1отагъэу ят1онэрэ шк1эхъужъыри ашхыгъ ау орэдхэр пщыналъэхэр к1эм фэк1уагъэп. Зы ч1ып1э горэм ныбжьык1эу щытмэ ащыщ горэм "сыд ар зыфаук1ыгъэр къызгуры1уагъэп" ы1уишъ орэды1ом лъыджагъ.


Щыс тхьаматэу Хьаджэбый зи къымы1оу пхъашэу а ныбжьык1эм зеплъым, ныбжьык1эр псынк1эу бзэхыжьыгъэ.

Сыда а ныбжьык1эм зык1игъэк1одыжьыгъэр с1уи Шукрий сеупч1ыгъ.


Хьаджэбый к1алэхэм зэ закъо къянэк1эуагъэмэ ар утынышхо рахыщтагъэ ы1уагъ.


Мы пчыхьэ зэхахьэр зищагу щаш1ыгъэ Хьадж Махьмуд Сирие хэкум Лазкие щыщыгъ.Чылэм щыщ къыщи ащ дэ1ыстэжьыгъагъ. Ливия Траблусгарп (Триполи) банк тхьаматэу 1оф ыш1эзэ Мысрата дэжь щыс Адыгэхэм нэ1уасэ афэхъугъэу культурэшхо зыхэлъ ц1ыфыгъэ. 1949-50 илъэсхэм илъэс 80-м къехъугъэу и дунай ыхъожьыгъагъ.


Хьаджэбый Къоук1хэм анахьыжъыгъ. А чылэ дэдэм щыщэу Хьаджэбыйкъо Теуфик ятэу Хьаджэбый 1864-рэ илъэсым Черкесием къик1ыжьыгъэмэ ащыщыгъ.


Къэбарыр къэзы1отэжьыгъэ Шукрий 1966-рэ илъэсым илъэс 55-60 ыныбжым фэдэу къэлъагъощтыгъ. Пчыхьэ зэхахьэр зыщыхъугъэр 1927 - 1930 -рэ илъэсымэ азфагун фай.

Сэри 1940 - 1950 илъэсхэм къэмэк1агъэ пщыналъэ-орэдыжъ пчыхьэ зэхахьэхэм ык1эхэм сахиубытэжьыгъагъ.

Орэды1охэм къадежъыурэ сятэу Хьапый Юусыф Махьмуд "мыхэр плъэгъун фай, уядэ1ун фай тятэжъмэ хэкум къыздыращыжьыгъэ орэдых ит1анэ ц1ыфмэ къафэп1отэжьын ы1уи сищэгъагъ.


Орэды1охэр тадэжьи къак1ощтыгъэх. Орэдхэр нысэщэ джэгухэм, шыгъачъэхэми нахьыжъхэм къаща1ощтыгъэх.

Мы зигугъ тш1ыгъэ орэдыжъ - пщыналъэ пчыхьэ зэхахьэм хэтыгъэ ц1ыфыш1ухэр зэк1эри дунаем ехыжьыгъэх. Тхьам зыдэк1уагъэхэм щыш1у еш1ых.


Мы къэбарыр мэзаем и 17-м 2017-рэ илъэсым ик1эрык1эу стхыжьыгъэ.

Хьапый Джэудэт



Bu yazı toplam 4616 defa okundu.





vahiterdo

Vahit Erdo Rusyadan Sevgilerle ·
Siyasi ikdidarlar, kendilerini en güçlü gösterdikleri dönemleri en acz içinde olduklarının işaretidir, sahte RUSYA fed. kendi içinde dağılmaya çeşnedir,dünya kapitalist global devrimci gücü dış baskı ile R.F. nunu üç vakte kadar dağıtacaktır, PUTİN işbirlikçisi KAFKASLILARIN vay haline !!!,,, EMEK-BİLGİ-GİRİŞİM en yüce değerlerdir , çok marifet var insanda....selamlar.
Beğen · Yanıtla · 1 dk. · Düzenlendi

19 Şubat 2017 Pazar Saat 09:39
hapi cevdet yıldız

Sn. Nurhan Fidan Kube,
Babam 1974 yılında vefat etti, sağlığında Karamürsel'in Fevziye köyünde ağıt bilen kişiler bulunabileceğini, eskiden oradan Adıge müzik gruplarının gelmekte olduğunu söylemişti. Ancak bunların kimler olduğunu bilmiyorum, Düzce'de bilen kalmış mı, bilemiyorum.

Bilirse Fevziye köyünden yaşlılar bilir, bilir değil mutlaka bilirler. Oradan araştırılabilir, tanıtımları yapılabilir. Yazıda belirttiğim gibi 1927 yılında, ya da o sıralarda yapılmış olan şarkı şölenine katılanların hepsi bugün ölmüş durumda.

Anlatımdan anlaşılacağı gibi kendimize özgü bir geleneksel sanat ve kültür anlayımız vardı. Gençler ve orta yaşlılar elips biçiminde yan yana halkalar oluşturuyor, kışın arının ısınmak için yer değiştirmesi, yani dış tarafta üşüyen arının içeriye geçip, yer değitirip ısınması ve bunun ağır ağır yapılması, sırayla öne ve geriye ilerleme gibi bir geleneğimiz ve kültürümüz vardı. Toplumlar yaptırımlarla, yani cezai ve hukuki
yaptırımlarla korkutularak idare ediliyorlar. Bizim kültürümüz temelinde karşılıklı saygıya ve eşitlik anlayışına dayanan bir anlayış var. Ayırdedici bir özelliğimiz de bu olmalı.

Sn. Ali Nart, güzel değerlendirmeniz için teşekkürler.
Yaşlılarımız son demlerini yaşıyorlar. Ben de bir yaşlıyım. Onun için derleme ve
anılarımı sunmaya çalışıyoruz. Bizden sonraki kuşaklar yararlansın diye.

Maalesef modern kültürü içselleştiremediğimiz için olmalı, yozlaşmaya doğru gidiyor, dilimizi ve kültürümüzü yitirme tehlikesi ile karşı karşıya gelmiş bulunuyoruz.
Kültürümüzü olabildiğince kurtarabilmemiz için olanaklar çok az. Umarım bu kâbus
dolu yıllar uzun sürmez, bir an önce sona erer, aklın egemen olacağı özgürlüklerle dolu günlere ulaşırız. Saygılar.

17 Şubat 2017 Cuma Saat 12:12
ali nart

Çocukluğumda benzer hikayeler anlatırdı aile büyükleri. Onlar anlatır biz uyur kalırdık yanlarında. O hissi çok özlediğimi farkettim sizin yazınızı okuyunca Cevdet abi.
Elinize sağlık. Anılarımız hatırladıkça canlı kalıyor yazmak ve kayıt altına almak ne kadar önemli.
TEŞEKKÜR EDERİM.

16 Şubat 2017 Perşembe Saat 20:59
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net