Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Beşto Yılmaz Beştepe
Çerkes (Adıge) Nart Destanlarında Kadın Kahramanlar- I
09 Haziran 2018 Cumartesi Saat 17:31

Otomatik alternatif metin yok.

Nart destanları, Çerkes (Adıge)  halkın  binlerce yıllık tarihi dönemlerde üretmiş olduğu sözlü halk sanatının bir anıtı ve ulusal kimliğine yansımasıdır.Anıtsal bir destanın yaratıcısı olan insanların duygularını, bilgeliğini ve tarihsel varlığının eşsiz sanatsal bir düzenlemesidir.


Nart kahramanları, antik çağdan itibaren insanların toplumsal yaşam şeklini yansıttılar, doğanın olumsuzluklarıyla savaştılar, etraflarındaki Dünya’yı öğrendiler, cesaret, nezaket ve insanlığın ideallerini savundular.


Nartlar topraklarına derin sevgi duyuyorlar ve vatanlarının korkusuz savunucularıdır. Nart ülkesine düşman yaklaştığı zaman, yaşlı  genç “ Ayaklarını ayakkabısına koyabilen herkes” savaş alanına gidiyor. “Daha iyi ölüm ve ebedi şan “diyorlar.


Çerkeslerin (Adıgelerin) vatanlarını korumak için  işgalcilere karşı yüzyıl süren özgürlük mücadelesinin yansımasıdır. 


Nart efsanelerin ana teması, cesaret,cömertlik,bilgelik,vatan ve insanlara duyulan sevgi, özgürlük,kararlılık, korkusuzluk,hakikat ve adaletin sağlanması,zayıf insanlara yardım etmektir.


Destan kahramanları zorluklardan korkmazlar,yoksunluğa ve olumsuzluğa dayanabiliyorlar, bir kişinin onurunu, özgürlüğünü ve mutluluğunu korumaya her zaman hazırlar. Nartların ana sloganı: “İnsanları mutlu edecek kimseler, mutluluğa layıktır!” diyorlar.


Çerkes (Adıge) halkının sözlü ,şiirsel yaratıcılığın ayrılmaz bir parçası olan Nart destanları,  Kafkasya’nın her yerine yayılmış, bölgenin diğer komşu halkları tarafından benimsenmiş ve sözlü kültürlerine dahil edilmiştir. Efsanelerde geçer Çerkesçe(Adıgebze) kökenli kişi adları kendi dillerinin fonetik yapısına uygun hale getirilerek kullanıyorlar.


Nart Destanlarında  kişi adları büyük bir yer kaplıyor. Çok sayıda kişi adı içeriyor. Dil ve kültürü temsil ettiği kabul edilen bu özel isimler, tarihi kültürel değerlerin belirleyicisi olarak  rol oynamaları yanında, Çerkeslerin (Adıgelerin) belirgin kişilik özellikleri de bu isimlere  yüklenmiştir.


Nart Destanlarında, daha çok sayıda erkek isimlerine yer verilmiştir. Kadın  isimleri  sayısal olarak daha az sayıda  ise de bu özel isimlerin hikayeleri,oluşumları, ortaya çıkış nedenleri ilginç  ve zengin tarihi,kültürel  gelenek motifleri içeriyor.


Nart efsanelerinde bir kadına karşı saygınlık ahlaki kuralların zorunlu bir şartıdır.


Nart Destanı kadın isimlerin,güzellikleri,yaşamı, aile içindeki yeri, gündelik sosyal yaşamdaki önemi, iğne,iplik ve  ev işlerinde beceriklilik olmasından  ibaret değildir. Erkek karekterlerin annesi,eşi,kızı,gelini, kız kardeşi veya eşe sadakat,nezaket, doğurganlık, itaatkar vb. olarak da önem kazanmıyorlar. Erkeklere ait bir dünyanın içinde onların verdiği öneme , sahip oldukları itibara ve imkana göre de sembolize edilmiyorlar. Evlendikten sonra da eşlerinin unvan veya adlarıyla anılmıyorlar, kendi özel isimlerini kullanıyorlar.


Kadın özel isimler, sosyal hayatın içinde, dış dünya ile ilgili başarılı faaliyetlerde bulunuyorlar,bir birinden farklı  karakter özellikleri ve nitelikleri taşıyorlar. Bilgelikleri, özel yetenekleri, aklı, zekası, gücü,cesareti ve bir çok etkileyici karakteri temsil ediyorlar. Her bir kadın karakterin ilgili olduğu   öykülerde, şarkılarda layık oldukları bir yer ediniyorlar. Çalışma alanlarında,erkekler kadar başarılı ve üretken olduklarını gösteriyorlar.


Nart Destanları hikaye ve şarkılarında öne çıkan  kadın isimleri; Seteney, Bırımbıhu,Bedehu, Bedıhu,Adiyuhu, Axumıde,Dadıhu, Meleçıphu, Laşın, Şhatsf’ıtse, Daxenağue,Wuerserıj, Lalıhue, Vakue Nane’dir.


Adiyuhu : Nart Psebıde’nin karısıdır. Olağanüstü etkileyici güzelliğe ek olarak   büyülü güçlere sahiptir. Yaşadığı  kulenin penceresinden  kolunu  uzattığı zaman parlak bir ışık saçıyor,etrafını aydınlatıyor. ,Geceyi gündüz gibi aydınlatıyor. Kötü günü iyi güne dönüştürüyor . Kışı yaza çevirebiliyor. Zifir gece karanlığını  ay ışığına dönüştürüyor. Bütün bunlar, sihirli  ışık saçan kolu  marifetiyle gerçekleştirmesi nedeniyle Adiyuhu’e adanmıştır.


Adiyuhu kadın isminin kökeni:

 “Ünlü bilim adamı, Prof. Toponomist Kukue Cumeledin’nin görüşüne göre, “Adiyuhu” sözcüğü “Iэ”- el , “Iэдий”- dirsek ile bilek arası , “ ху, хужь” (beyaz, ışık) anlamı ifade ediyor. Mıjey Mihail’ göre: “dirseğin ışığı”, J.Dumezil “ parlak bir el ile bir kadın” olarak ifade ediyorlar.


Çerkesçe (Adıgebze) Iэдий (Adiy) kolun  dirsek ile bilek arasında kalan ön kolun anatomik ismidir. + ху «хужь» ( beyaz,ışık) 


“Karaçay-Balkar ve Abaza dilinde kullanılan Adiyoh/Adiyuhv (Khaydıhv) kadın ismi Çerkesçe(Adıgebze) kökenlidir. “(1)


Günümüzde Çerkesler  Adiyuhu ismini kız çocuklarına isim olarak takıyorlar.


Adiyuhu’n evi (Kabardey metni):

 Adiyuhu Yinjıdj (Zelenchuk) nehrinin üst kesiminde yüksek dağın yamacında,korunaklı  taş kulede, tahammül edilmez,gururlu,kibirli  kocası Psebıde ile birlikte yaşıyorlardı.


Onların evi dik bir yamacın en tepesinde inşa edilmişti, böylece kimse onlara yaklaşamıyordu. Nehrin karşı kıyısını birbirine bağlayan bir bez köprü vardı. Köprünün bir ucunda Adiyuhu’n evinin bulunduğu yer, diğer ucu karşı kıyıdaydı. Adiyuhun evine başka bir ulaşım yolu yoktu. Sefere çıkmayı gelenek haline getiren Adıyuhu’n kocası, at sürüsü ile döndüğünde,onları bu köprüden geçirirdi. Adiyuhu  kocasının ne zaman dönmesi gerektiğini her zaman biliyordu. Psebıde gece karanlığı dönüşünde, Adiyuhu sihirli kolunu pencereden dışarı uzatarak  köprüyü gündüz güneşi gibi aydınlatarak güvenli geçiş sağlar,asma köprüyü toplar,düşmanları da ulaşamazdı.


Adiyuhu’un kocası nehirde boğuldu. (Kabardey metni): 

 Psebıde  bir çok at sürüsü getirip,yağmacılıktan elde ettiği zenginlik ve kazanımlardan  sonra kahramanlığıyla övünüp gururlanmaya başladı.  


Yine Psebıde sefere çıkmaya hazırlanarak, evden  ayrılacağı sırada,


Adiyuhu  şunu söyledi: 

-Neden bu kadar gurur duyuyorsun? Sana yardım etmiyor muyum?


-Nasıl yardımcı oluyorsun? - eşi Adiyuhu  şaşırmıştı.

- Elimi pencereden dışarı uzatıp,köprüyü aydınlatarak, nehri geçmene yardım ediyorum.


Kibirli,gururlu Psebıde bunu kabullenmez, gurur meselesi yapar,öfkelenir.

-O zaman beyaz ellerinizi pencereden dışarı uzatma ,eğer uzatırsan vurup  keserim- diye Adiyuhu’n kocası yemin etti.


Kocası Psebıde yine bir  sefere gitti. Adiyuhu her zaman olduğu gibi dönüşünün gürültüsünden biliyordu, bu zamanı fark etti ve ellerini pencereden uzattı. Fakat, kocası köprünün üzerine çıktığı anda, yemini hatırladı ve ellerini korku içinde geri çekti. Gece karanlıktı, köprünün kopmasıyla birlikte  Psebıde getirdiği  kısrak at sürüsü ile birlikte, fırtınalı, azgın nehirde boğuldu. Adiyuhu şafak vakti kocasının köprüyü geçmediğini fark eder.


Dağ neden kırmızı. (Kabardey metni):

Adiyuhu  kocası eve dönmediğinden sabah vakti evi terk eder, hıçkırarak, dağın eteklerinde yürüdü;  Talihsiz Adiyuhu,Psebıde’nin ölümünden sadece kendini suçluyordu, çaresizliğin dışında kollarını uzatmış, elleriyle kayalıkları   dövüyordu.elleri kırılmış, yaralanmış, kıpkırmızı kan içindeydi. Adiyuhu kayalıklarda sonsuza kadar kanlı bir iz bıraktı, bu yüzden dağ şimdi kırmızı olarak duruyor.


Sosruko ile Adiyuh. (Kabardey metni):

Adiyuhu eşinin cesedini nehir kıyısında bulur ve geleneklere göre defin edip,üzerine höyük yaptığı sırada Sosruko ile karşılaşır. Adiyuhu Sosruko’ya nehri nasıl geçtiğini sorar.


Sosruko: “Nehirden geçen ben değilim,cesur atım Thujey’dir.” 


Nart delikanlısı kendini övmediğine,bindiği ata da değer verdiğine,Adiyuhun çok hoşuna gider. Sosruko,eşini kaybetmiş kadına baş sağlığı dileyerek,yoluna koyulur. Nart gencin davranışı hoşuna giden Peri güzeli Adiyuhu, gökyüzünden yağmur yağdırmasını diler. Yağmur yağmaya başlayınca,fazla uzaklaşmayan Sosruko arkasını dönerek yağmura tutulan korumasız kadını görünce geri dönerek yamçısını örter. Yağmur kesilip Sosruko yoluna koyulunca, Adiyuhu eşi Psebıde’nin soğuk,kibirli,gururlu,kendini beğenmiş olarak beraber yaşadıklarını hatırlar.


Yaptığı höyüğün tepesini tekrar dağıtır. Psebıde’nin  höyüğü,şimdi  iki başlı yarım boy olarak duruyor.    ve daha sonra Sosruko ile Adiyuhu evlenirler.


Axumıde : Nartların gururlandığı bir güzelliğe sahip,Nart Yemızeğ’ın kızıdır. Nart ünlülerinin evlenmek istediği,güzel olduğu kadar da kibirli,kendini beğenmiş Nart kadın kahramanıdır. Parlayan kırmızı yanaklıdır,gömleği bırınbıhu (eski ipek cinsi) ,elbiseleri parıldayan ipek gümüş işlemelidir. Axumıde diğer kadın karakterlerin aksine, Nartların sosyal yaşamında aktif bir role ve  sihirli bir güce sahip  değildir.


Axumıde evlenme teklifinde bulunan Nart gençlerin hiç birini kabul etmez. Ancak, daha sonra Aşemez ile evlenme öyküsü Nart metinlerde yazılıdır.


Nart öykü ve şarkı metinlerinde Ахумыдэ olarak yazılıdır.Ancak,  Iэхумыдэ olarak telaffuz ediliyor.  Iэхумыдэ isimin kökeni iki sözcükten oluşuyor: Iэху + мыдэ  ilk sözcük şimdiki Çerkesçe(Adıgebze) konuşma dilindeki  Iуэху sözcü ile ilişkilidir. Düz ünlü “Iэ” sesinin yuvarlak ünlü “Iу” sesine dönüşmesiyle Iэху sözcüğü Iуэху şeklinde telaffuz edilir hale gelmiştir. Adıgebze de buna benzer ses değişimlerine rastlanıyor. жыIэн - жыIуэн, тхьэ соIэ - тхьэ соIуэ.


İkinci,Мыдэ sözcüğü olumsuzluk ifadesidir. Önek  “Мы” sesi ,  дэ-н fiil kökünden  мы + дэ-н türemiştir. Kabul etmemek,red etmek olumsuzluk ifadesidir. Buna benzer, Guaşemıde , Amıde  Çerkesçe(Adıgebze) kadın isimleridir.


Seteney: Nartların manevi annesidir. Turna Kuşu misali Nart kadınların önderidir. Nart destanları ana kahramanı Seteney şöyle tanımlanıyor:“Seteney sen çok bilgesin”,”Sen sabah beyazı çiğ kadar tertemizsin”,”Seninle eve mutluluk geliyor.”(2: 10)


Nart öykülerinde çok  rastlanıyor.“ Seteney Guaşe ,Guaşe’lerin en iyisi” eşsiz,rakipsiz, mükemmel olarak, saygı duyuluyor,değer veriliyor,yüceltiliyor. Kendi Seteney’de “Ben Nart atlısı yetiştirdim” demek süretiyle Nartların kendine gösterdiği değer ve saygınlıktan gurur duyuyor,cesaret buluyor. 


Nartlar Seteney ismini, “Seteney  Guaşe” olarak ifade ederlerdi.


Hem Nartlar döneminde hem de sonraki dönemler de   Guaşe sözcüğü önder ,lider anlamında kullanılmıştır. Sonradan ailenin en yaşlı kadını, aile reisinin hanımı, gelini olan kadın için Guaşe terimi kullanılır hale gelmiştir.  


Guaşe sözcüğüne pagan dönemi isimlerde de rastlanıyor. 


Psıhueguaşe,Xıguaşe,Xadeguaşe, Mezguaşe (Suyun,Denizin,Bahçenin,,Ormanın Guaşesi,Tanrısal) 


Seteney,Nartların toplumsal yaşamındaki karmaşık durumları,anlaşmazlıkları,çelişkileri çözme ,işlerin doğru yürütülmesinde doğru tavsiyelerde bulunuyor.


Nartlar Seteney’i tanrısal olarak görüyorlar. Sefere çıkacakları zaman ona danışıyorlar, akıl hocalardır, zeki ve akıllıdır. Nart kahramanların  danışmanı, sadık bir dostudur. 


Nartlar en zor durumda,çaresiz kaldıklarında,Seteney’in  tavsiyesi ile  bir çıkış yolu buluyorlar. Nartların çalınan darı tohumlarını Seteney’in akıllıca tavsiyesi sonucu geri getiriyorlar.


Tlepş’in demirci çalışma aletleri Örs, Çekiç,Maşa’nın nasıl yapılacağını tarif eden Seteney’dir. Nartlar düşmanlarına karşı uygulayacakları mücadele ve yenme yöntemlerini  Seteney planlamıştır. 


Su ve toprak elementinin önemi Nart Destanlarında yansıması,Seteney çiçeği efsanesidir.


Seteney Guaşe nehir kıyısında olağanüstü güzellikte bir çiçek görür. Çiçeği getirip evinin önüne diker. Ertesi gün çiçek solmuştu. Seteney çaresizce gülümsedi,çok üzgündü.Yeni bir çiçek getirir ve yine evinin önüne diker,yine  çiçek solmuştu. Seteney Guaşe üçüncü kez bir çiçek daha getirir ve diker. Gece yağmur yağmaya başlamıştı,çiçeğin hayatta kalacağını beklemiyordu. Ancak, sabah çiçek ışıldıyordu.Seteney Guaşe bunu gördükten sonra,


-Su çiçeğin canını kurtardı,su candır. Der. 


Bunlara benzer bir çok bilgeliği,zekası nedeniyle Nart öykülerinde Seteney Guaşe’ye büyük onur, saygı duyuluyor,değer veriliyor ve yüceltiliyor.


Seteney Guaşe ölümsüzdür.Destan metinlerinin hiç birinde Seteney’in öldüğüne rastlanmıyor.


“Nart destanları yaratıcıları tüm kahramanların fiziksel ölümleri  gerçekleşmiş olduğu halde Seteney  ölümsüzlüğe sahiptir” (3: 56).


Seteney isminin kökeni hakkında bir çok görüş ve farklı değerlendirmeler vardır. “Seteney isminin  , “Se” (bıçak) ,”Seşho”nın  (kılıç) çok değer verilen eşyalar olduğu  “Kılıç Devri”nde  ortaya çıktığı” anlamsız,ilgisiz görüşler ifade edilmektedir.Ancak, ilginç değerlendirme ve görüşler olsa da ikna edici değildir. 


Eski dönem Çerkesçe (Adıgebze)  псэ sözcüğünden türemiş, Псэтыней (Psetıney) olarak söylendiği yaygın bir görüştür. Sözcüğün başındaki  п sesi günümüze kadar gelmemiştir. Ancak, Batı Çerkesya lehçesi tekslerde Psetın, Psetın Guşe ismi günümüzde kullanılmaktadır. Bu da Seteney isminin kökeni Çerkesçe (Adıgebze) olduğunu desteklemektedir.


Kaynaklar:

1. Wunelokue Vyaçeslav Karaçay Balkar Dilinde Adıgeizm.-Nalçik,2005-128 s.

2. Hadeğale Asker Nartlar Adıgelerin Kahramanlık Destanı - Moskova 1974

3. Şorten Askerbiy Nartlar Adıgelerin Kahramanlık Destanı- Moskova  1974 


Devam edecek...


Bu yazı toplam 3547 defa okundu.





Yılmaz Beştepe

Geçmişte insanların büyüsüne inandıkları bir çok inanç ve ritüeller vardı.
Hantseguaşe pagan kökenli günümüze kadar ulaşan üretim alanıyla bağlantılı efsanevi bir inanç ritüellerden biridir. Adıgelerin “yağmur yağdırma” halk ritüelidir.

Hantse (kürek) bir üretim aracıdır.
Guaşe (bayan)
Hantse + guaşe – Hantseguaşe

Hantseguaşe bir bebek gibi giydirilerek, suyla ıslatılarak veya suya batırılarak köyde gezdirilirdi. Yağmur yağmasına neden olabileceğine inanılıyordu. Bu tören genellikle kurak geçen uzun süre yağmur yağmadığı zamanlar yapılırdı.
Hantseguaşe’yi gezdiren gençler ‘‘Hantseguaşe’yi gezdiriyoruz, Tanrımız, yağmur yağdır.’’ diyerek topluca ve ritmik olarak bu ifadeyi yineleyerek ev ev dolaşır yiyecek toplarlardı. Onlara hazır yiyecek verilmez, daha çok un, darı, yumurta, kurutulmuş et ve benzeri şeyler verilirdi. Uğradıkları evlerden Hantseguaşe’nin üzerine ‘‘Tanrımız, yağmur yağdır.’’ diyerek su serpilirdi.

Şapsığlar, Hantseguaşe’yi bir akarsuyun içinde yağmur yağıncaya kadar bekletirlerdi.

Kabardeyler Hantseguaşe’yi köyün içine dikiyorlardı, Wuic hurey yaparak etrafında dans ediyorlardı.

18 Haziran 2018 Pazartesi Saat 00:36
JANSET MERCAN

Anneannem çok zayıf kadınlara ''hanze guaşe'' derdi. Galiba çirkin bulduğu için. Tam olarak ne demek hanze guaşe?
Çerkes mitolojisinde yeri var mı bunun Yılmaz bey?

17 Haziran 2018 Pazar Saat 22:49
M.Şirin Uyanık

2.cisini merakla bekliyorum Yılmaz bey. Teşekkurler.

09 Haziran 2018 Cumartesi Saat 23:45
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net