Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Beşto Yılmaz Beştepe
Çerkes(Adıge) Nart Destanlarında Kadın Kahramanlar-IV
27 Temmuz 2018 Cuma Saat 15:30

Wuerserıj : Nartların danışmanıdır. Nart toplumunun sosyal hiyerarşisinde bir çok önemli sosyal işlevleri yerine getiren en yaşlı kadındır. kâhin,falcı, ,büyücü, mucit,bilge, filozof, düşünür, otoriter yaşlı ve Nartların başı  olarak tasvir ediliyor. Ancak, bütün bu işlevlerin bir çoğu ikinci planda kalıyor. Asıl, kehanette bulunması, geleceğe yönelik önemli bilgileri önceden haber vermesi Wuerserıj’ın karakteristik özelliği olarak sembolize ediliyor.


Bütün Çerkes(Adıge) lehçesi efsanelerde Wuıserej (Уысэрэжъ) ismiyle  temsil ediliyor. Ancak,Kabardey lehçesinde  Wuerserıj (Уэрсэрыжъ) olarak dönüşmekle birlikte, Kabardey masallarında orijinal temsiliyeti korunmuştur. Wuerserıj’ın  sosyal fonksiyonları daha çok Şapsığ ve Kabardey efsanelerinde açık bir şekilde korunmuştur.


Wuerserıj ismi Nart destanlarında Çerkesçe (Adıgebze) olarak oluşmuştur.


Wuserej/Wuerserıj ; gelecekle ilgili  öngörüsü olan zeki insan ifadesi olan тхьэгурымагъуэ (thagurımağue) - Kahin anlamındadır.  


Wuerser (Thagurımağue) kahin +  жьы (yaşlı). Bu nedenle, dünyadaki önemli değişimler ve oluşumlar ile ilgili kehanette bulunan yaşlı kadın ismi anlamında ortaya çıkmıştır. Bu ismin oluşumu Nart hikayelerinde görülüyor.


Wuerserıj pozitif bir karakter olarak gelecek ile ilgili önemli olaylar hakkında kehanette bulunarak Nartlara destek verirken,  bazı hikayelerde negatif karakter olarak görülüyor.


Wuerserıj Nartlara  olumlu yönde destek veriyor. Bir mucit olarak, orağın,çekiçin  nasıl yapılacağını tarif ediyor.


Seteney Guaşe’nin Yıspı  prensi Jakej’in elinden kurtarılması onun yardımıyla oluyor.


Nartlar ,Yispi ordusunu bir türlü yenemezler, Yispı kalesini ele geçirip Seteney guaşe’yi kurtaramazlar.


“ Sonra Nart gençleri Wuerserıj’e danışmaya giderler. Wuerserıj çok yaşlanmıştı, o gelecekle ilgili her şeyi biliyordu.Nart gençleri olayı anlatınca Wuerserıj şunları söyledi:


Siz daha çok genç olduğunuzdan Yispi ordusunu yenip Jakej’ın yaşadığı kaleyi ele geçirip Seteney guaşe’yi kurtaramazsınız. Nartların iyi gençleri bir yıl süreyle sefere çıkmış olmasından, onların gelmesini de bekleyemezsiniz.  Nart Wuezırmes’e haber verin, o sizinle beraber Jakej’e gidersiniz. Wezırmes sefere gitmemiş, canı sıkılıp evde oturuyor. Eğlence için sizinle gelir. Kendisi serttir, güçlüdür. Nart gençleri Werserıj’ın sözlerini duyunca hemen Wuezırmes’in yanına gittiler.” (1) 


Nartlar Ğuınd kalesini bir türlü ele geçiremezler.Kaleyi üç kez almaya çalıştılar fakat başarılı olamadılar. Sonra,Nartlar Wuerserıj’e danışmaya giderler. “Wuerserıj Nartlara “Jemıhuej (İnek çobanı) sizinle gelmeden  Ğuınd kalesini ele geçiremezsiniz” dedi. (2) 


Nart efsanelerinde, olumsuz işlevi de olan Wuerserıj’ın hileci  ,büyücü  karakteri olarak da temsil ediliyor. Bir hileci olarak hareket eden Wuerserıj Sosruko’nun düşmanları tarafından yok edilmesine yardımcı oluyor.


“Sosruko’yu  öldürmeyi  düşünüyorlar fakat, onu nasıl öldürebileceklerini hesaplayamıyorlar.  Sonra Wuerserıj adlı yaşlı kadına danışıyorlar.” (3) 


Bazı Kabardey efsanelerinde, Wuerserıj Nart destanı kahramanı cinayetlerine katılıyor.(4) 


Vakue nane :  Nart destanlarında geçen Yaşlı kadın Vakue nane, çocuk büyüten, yetiştiren, koruyan, kollayan   büyükanne profilinin  ilk örnek görüntüsüdür.


Nart toplumunda çocukların bedensel ve ruhsal gelişimini sağlayan  ,bakıcı,yetiştiri,eğitici olarak dadılık görevini yerine getiriyor.


Nart destanları bütün varyantlarında Vakue nane yetiştirici,öğretici eğitici işlevleri yerine getiren karakter olarak temsil ediliyor. Vakue nane  ismi  yaptığı sosyal görev ve sorumluluğu  ile ilgili olsa da gerçek ismi olarak sembolleşmiştir.


Nart destanı diğer kahramanlarından farklı olarak, en korkusuz, en güçlü ve  bütün kampanyaları tek başına gerçekleştiren Hımış oğlu Baterez’i  büyütüp yetiştiren Vakue nanedir.


Baterez (imkansızı başaran) henüz anne karnındayken, babası Hımış bir cinayete kurban gider. Hımış’ın karısı Yispi guaşe doğurduğu erkek çocuğa anne sütü içirmeden bırakıp ülkesine döner. Nartlar bu erkek çocuğu büyütüp yetiştireceklerine karar verirler. Babası Hımış gibi bir kahraman olacağına şüphe getirmezler. Nart halkı için imkansızı başaran,güçlü kuvvetli geleceğin kahraman olacağına inanıyorlar. Bu konuda Nartlar anlaşarak Adıgebze imkansızı başaran anlamına gelen Baterez ismini veriyorlar ve yetim Baterez’i  büyütüp, yetiştirmek üzere Vakue nane’ye teslim ediyorlar.


Baterez’i ilk anne sütü yerine sıkılmış fındık suyuyla besleyen, kundağa saran,büyüten, yetiştirip,eğiten Vakue nane’dir. Baterez’i  babasının katillerinin gözlerinden uzak, korudu, kolladı, karanlık bir mağarada saklı tuttu. 


Baterez yetişkin bir delikanlı olduğunda Vakue nane’nin tavsiyelerini kullanarak gerçek bir dost ve iyi bir arkadaş olan Karaptse atı’nı elde etmeyi başarıyor. Babasının katili pşı Marıkue’den intikamını alıyor.

Otomatik alternatif metin yok.

Adıgelerin eski bir geleneği vardı. Öldürülen bir kişinin yetim kalan çocuğunun, yetişkin yaşa gelene kadar eğitimi üstlenilirdi. Muhalifleri uzlaştırmanın yollarından biri olarak uygulanırdı. Bu durumda, çocuk Vakue nane tarafından büyütülüp, yetiştirilirdi.


Vakue (Вакъуэ) sözcüğü eski Çerkesce(Adıgebze) antik bir sözcüktür. Günümüzde tamamen kullanım dışıdır. Nart efsanelerinde korunmuştur.

 

Vakue, Çerkeslerin (Adıgelerin) Erkek çocukların belli bir yaşa gelene kadar eğitimi için  atalığa verme (pur) geleneği ile de ilgilidir.


“Vakue (Вакъуэ )  : Pur olarak verilen erkek çocuk.


Vakue nane (Вакъуэ нанэ) :  Çocuk bakıcı,eğitici,yetiştici nine.


Vakue  ade (Вакъуэ  адэ) : Pur yetiştiren baba.


Vakue ane (Вакъуэ анэ):Pur yetiştiren anne.” (5) 


Shatsfıtse :  Nartların siyah saçlı peri güzelidir. Güzelliğinin ışığıyla dünyayı aydınlatıyor,isterse siyah saçlarıyla karanlığa dönüştürüyor. 


Shats +fıtse, saç+ siyah,  isim +sıfat tamlaması olarak oluşmuş Çerkesçe( Adıgebze) kadın ismidir. 


İki deniz arası ötede  devlerin öldürdüğü yedi erkek kardeş Nartların tek kız kardeşleriydi. 


Shatsfıtse erkek süvari kıyafetleri giyiyor. Bir kadın olduğunu kimse bilmiyor.  Denizi aşarak devlerin  yurduna gidiyor, Khanj’ın oğlu Şauey’in   desteğiyle devlerden kardeşlerinin intikamını alıyor. Devlerin bütün neslini yok ediyor.


Shatsfıtse :“Yedi erkek kardeşim vardı ve onları devler öldürdüler, onlar için intikam almama yardım ettiniz.” (Nartlar -Şauey ile misafiri) 


Doğada olağanüstü yeteneklere sahip , dağların hakimi  Daxenağue  benzeri olarak Shatsfıtse daxe de kozmolojik bir karakterdir. Daxenağue  ile Yapenes karakterleri yansıtan simgelerin bir  benzeri efsanevi karakter  Kanj oğlu Şauey ile  Şhatsfıtse’dir. 


Doğanın koruyucusu mitolojik efsanevi dev kartal Anka ile de ilişkilidir.

Görüntünün olası içeriği: 1 kişi

Şhatsfıtse’nin kutsal görüntüsü,siyah saçlı güzelliğinin sihirli  imajı şu şekilde vurgulanıyor. “Yüzünün saçtığı ışık ay gibi geceyi aydınlatıyor, siyah saçlarını öne  doğru savurduğu zaman gündüzü gece karanlığına dönüştürüyor.” (6) 


Kutsal yaşam alanı; Vadinin içindeki denizin ortasında yaşıyor, denizin çevresi geçilmesi imkansız, giriş çıkışı olmayan bataklıkla çevrilidir. Büyük bir kartal Anka, Şhatsfıtse’nin yaşadığı evinin eteklerinde yeryüzünü ve gökyüzünü koruyor. O gökyüzünde uçtuğu sırada,başka bir şey gök yüzünde görünmez, yeryüzünde hiç kimse gezinmezdi. Nart atlılarını öldürüyordu, pençelerini boyunlarına saplayıp gökyüzüne taşıyarak boğuyordu. Keskin gagasıyla gözlerini oyuyor, güçlü kanatlarıyla onları parçalara ayırıyor ya da onları yuvaya taşıyor, öldürüyor ve yiyordu. Kurbanlarının kalıntıları dağların dibine kadar dağılıyor, tümüyle kurbanlarının kemikleriyle doluydu.  Kartalın yuvası, buzullarla kaplı en yüksek dağın zirvesinde yetişen   bir ağacın tepesinde bulunuyordu. 


Şhatsfıtse’ye ulaşmak isteyen,bütün bu engellerin üstesinden gelme zorundadır. Denizi  aşmak,  sınır muhafızı olan Anka kartalı yenmesi gerekiyor.


Şauey büyük bir mücadele sonucu, bütün engelleri ve zorlukları aşarak Şhatsfıtse’ye ulaşıyor. Kartalı öldürüyor, Şhatsfıtse’yi Nartlara getiriyor ve evleniyorlar.


Nart yurdunun bütün toprakları ışığından istifade ederek, istedikleri zaman aydınlatıp, istedikleri zaman karanlığa dönüştürüp Nartlar yaşamlarını sürdürdüler.


Bırımbıhu : Albeç’in oğlu Totraş’ın annesi,Seteney’in kız kardeşidir. Nart mitolojisinde en ünlü cadı karakterlerinden birisidir. Kötü niyetli her şekilde insanlara zarar vermeye çalışıyor. Sosruko’nun gizli sırrını öğrenip, katliamına katkıda  bulunan Bırımbıhu’dır. Kılıktan kılığa, şekilden şekle girme özellikleri vardır. İpek köstek, kırbaç ve altın kask haline dönüşerek Sosruko’nun atı Tığujey ile yaptığı sohbetten sırrını öğreniyor, Nartlar ile devlere bildiriyor.


Nart masallarında,şarkılarında geçen  Bırımbıhu kadın ismi   eski Çerkesçe (Adıgebze)  bir sözcüktür,“bir çeşit ipek kumaş” anlamındadır. Günümüzde kadın ismi olarak takılmıyor, tamamen kullanım dışı bir kelimedir.


Bedıhu : Nart Lebışejey’in eşidir. Vücudunun salgıladığı buharla yaraları tedavi ediyor. 


Lebışejey olağan üstü bir güce sahip olmakla birlikte, kötülük yapma konusunda yeteneklidir. Sihirli özellikleri vardır. Kendi kılıcı dışında öldürülemez olması yanında,  eşi Bedıhu’un buharını sürdüğü zaman yaraları iyileşiyor.


Bedehu : Nartlar Bedehu’un güzelliğini gündüz güneş,gece ay”olarak ifade ediyorlar. Güzelliği Nart ülkesine yayılmıştır. Babası Çılahsten kızının güzelliğinden gurur duyuyor. Hem de “kızıma layık olabilecek Nart daha doğmamıştır” diyor.


Nart efsanelerinde Çerkesçe(Adıgebze) oluşmuş kadın ismidir.


Dadıhu: Nartların kızıdır. Mezıl’in (Ormanda yaşayan insansı efsanevi yaratık) esiriydi. Yımış ile evlendi.


Dadıhu arkadaşlarıyla birlikte meyve toplamaya ormana giderler. Ormanda arkadaşlarından ayrı düşer, ormanda kaybolur, yolunu şaşırır gideceği yeri bilemez, Mezıl’e denk gelir ve  alıkoyar. Bir yıl süreyle esareti devam eder. Sonra,Wuezırmes tarafından kurtarılır. Wuezırmes’ın  kardeşi Yımış ile evlendirilir.


Bedıhu,Bedehu, Babıhu,Dadıhu benzeri bir çok Çerkes (Adıge) kadın isimler Ху – hu  (хужь-huj) beyaz niteleme sıfat eki alıyor. Sözcüğün ilk hecesi olan Bed,bab,dad  benzeri sözcükler günümüzde konuşulan Çerkesce (Adıgebze) tek başına bir anlam ifade etmiyor.  Bu sözcükler antik kökeni ve önemi olan  sözcüğün bütünlüğü ile birlikte  kullanılan sıradan sözcüklerdir. Bu nedenle Nart efsanelerinde adı geçen kadın isimlerin  Çerkesce(Adıgebze) olarak oluştuğunu gösteriyor.


Her çağdaki  her bir etnik köken, kendi kişisel isimlerin antroponomi (kişi adları bilimi) kaydına sahiptir. 


 Kaynaklar:

1. Hadeğale Asker, Nartlar I.s.179 Maykop 1968

2. Hadeğale Asker, Nartlar I.s.137 Maykop 1968

3. Hadeğale Asker, Nartlar II.s.261 Maykop 1969

4. Hadeğale Asker, Nartlar II.s.292 Maykop 1969

5. Şerdjes Aliy, Haksız yere bertaraf ettiğimiz sözcükler s.12 Nalçik  2009 

6. Hadeğale Asker, Nartlar IV.s.113 Maykop 1970


Bu yazı toplam 4320 defa okundu.





Yılmaz Beştepe

Sayın Serpil Canbulat
Batı çerkes lehçelerinde Wuıserej ismiyle temsil ediliyor, Kabardey lehçesinde Wuerserıj olarak dönüşüyor. Değişen bir şey yok, yerine getirdiği fonksiyonlarla birlikte aynı karakteri temsil ediyor.
Selamlar.

29 Temmuz 2018 Pazar Saat 21:23
Yılmaz Beştepe

Sayın Khudıj
Nart mitolojisi ve destanları ile ilgili Türkçe yazılmış kaynaklar sorunlu, doğru ve güvenilir olmadığı yanında, Nart destanlarının Çerkes (Adıge) halkının tarihi mirası olduğu gerçeği inkar edilerek, mitoloji edinme çabalarıyla yazılmıştır.
Genel konuları: Nart destanları Kuzey Kafkasya halkların ortak sözlü kültürü, Kuzey Kafkasyanın otokton halkı ürünü, Kuzey Kafkasya boylarının müşterek üretimi, Kafkasya halk destanları,Kafkas mitolojisi, Kuzey Kafkasya destanları, Abhaz teksi,Abazin teksi vs.. düzeyinde anlatımlardır.

Çerkes (Adıge) halkının tarihi ile birlikte yaratılmış Nart destanlarının, halkların ortak kültür olduğuna en çok da Çerkesler (Adıgeler) inandırılmış olmalı ki Adıgelerin ulusal halk destanı olmasına da en çok Adıgeler itiraz ediyorlar.

Bu nedenle,Türkçe yazılı doğru referanslı kaynak veremiyorum.
Selamlar..

29 Temmuz 2018 Pazar Saat 21:13
Serpil Canbulat

''Wuerserıj'' mi yoksa ''Wuserej'' mi Yılmaz bey?

29 Temmuz 2018 Pazar Saat 16:57
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net