Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Tegulan Yakup Temel
Babe Hala
08 Aralık 2020 Salı Saat 21:15

Gördüklerini, duyduklarının hatırlayabilmek ve hatırladıklarını ifade edebilmek, onları anlatabilmek her insanda bulunmayan güzel bir özellik. Bu gün 80 yaşını geçmiş olan Babe hala da onlardan biri ve o güzelim Çerkesçesi ile kültürümüz ile ilgili anılarını kesintisiz bir tarzda zaman zaman nakleder, biz de nefesimizi tutarak onu dinleriz:


“ Köyümüzde Neğuey isminde çok usta bir pşınawe kız vardı. Biz küçük kızlar pşıne çalarken imrenerek ona bakar, mızıkasının biraz bize vermesi için sık sık yalvarırdık, ” Kıa pşıner ze kıdetıt” diye. Oda yalvarmalarımıza dayanamaz ve bazen gri mızıkasını bize verirdi ve sadece ona dokunmak bile bizim için büyük bir mutluluk kaynağı olurdu..”


“ Kuepşeğhu Muhadin köyümüzden Batırdegu’lerin yeğeni, babamın da iyi bir arkadaşıydı ( zerığanıbjeğut). Kendisi sık sık bize gelir ve o geldiğinde bizim haşeşde köylülerinde katılımı ile uzun werşerler yaparlardı. Muhadin jabzet ( iyi konuşur ), xabzet ( Xabzeyi özümsemiş ), bzıpğhat( usul adap bilen) çok iyi bir adamdı ( l’ı değuet ).''


''Mevsim kıştı ve karlı soğuk bir gün sabah çok erken bir vakitte kapımız çalındı; Gelen Guaşe Halis 'in küçük erkek kardeşiydi ( yi del'xur) ve yanında da 16-17 yaşlarında gencecik zayıfca bir kız vardı. Kızı kaçırmıştı ve soğuktan her yerleri morarmış bir haldeydiler. Hemen içeri aldık. Guaşe Halis gelenlere,'' Yemınem fızerixuere t'ese, bu karda kışta '' diyerek hemen onları sobanın yanına oturtu. Xabze'ye göre kız artık bizim kızımız gibi olmuştu ve  kız tarafına durum haber verildikten sonra Şenbey köyünden kızakla gelen K'ebışe Wımar'ın thamadeliğini yaptığı bir grup gelip nikahlarını kıydı. Bir hafta kadar sonrada erkek tarafı Maraşlı köyünden büyük bir nısaşe kafilesi şeklinde gelerek gelinlerini alıp gittiler..”


“ Kızlar nısaşeye ( gelin almaya ) giderken iğne, iplik, makas gibi şeylerin olduğu bir bohçada götürürdük. Gelini gelin arabasına bindirmeden önce, kız tarafından gelin arabası örtüsünü ( guşha tepğhue ) ister ve arabanın üstüne dikerdik. Nısaşe kafilesi yola çıktıktan sonra köyden bir grup atlı genç uğurlamak üzere ( yağakuetenu ) bize katılır, köyden iyice uzaklaştıktan sonra, nısaşe thamadesi onları çağırıp artık dönün ( ğhuns yigi fığazej ) deyinceye kadar bize eşlik ederlerdi. Bazen, yolda bulunan köylerden gençler atları ile önümüzü keser, thamadenin yanına gidip hayırlı olsun konuşması yapıp izin aldıktan sonra biz de durarak onlara kısa bir cegu yapardık. Bazen de, yabancı atlılar ortaya çıkar, gelin arabasının örtüsünü kapmaya çalışırlar ve böylelikle bizim atlılar ile aralarında uzun kovalamacalar olurdu..”


“ Eskiden güzün sonlarında kar yağar, kış boyuncada kar kalırdı. Zaman zaman hava açsada, hiç eksik olmayan kar fırtınaları ile kış kış gibi geçerdi. Baharında, esmeye başlayan ılık rüzgarlar ile karlar yavaş yavaş erimeye başlar, yağmurlar yağar, her taraftan sular akardı. Biz çocuklarda, kış boyu hareketsiz kalan yük hayvanların hamlığını gidermek için ( goben yırağakınu ) koşulan arabalara biner, Kalej tarafına gidip dağ bayır dolaşırdık. Baharda bahar gibi olurdu yani ( ş’ımaxuer ş’ımaxue, ğatxer ğatxe xuedet)..”.            


“ Kış ayları Uzunyayla’da nısaşe aylarıdır aynı zamanda. Güzün sonlarında başlayan düğünler bahar aylarına kadar devam ederdi. Benim bizim köyden katıldığım dört düğün var. İlki 1958 yılındaydı. O zamanlar ben 17-18 yaşlarındaydım ve bu benim için ilk nısaşe olacaktı. O sene her zamankinden çok kış vardı. Karaba’ların kızını almak üzere, iki kızak ve atlılar Kazancık’a vardığımızda çok üşümüş ve yorulmuştuk. O kadar soğuktu ki, önceden keti soba ile ısıttıktan sonra cegu ancak öyle yapabilmiştik. Sonraki nısaşe için Khuesthable’ye, Şawedzıkue’lerin kızını almaya gittik. Kar henüz yağmamıştı ve atlı araba ile yola çıkmıştık. Ancak dönüşte bastıran kar yağışı sebebi ile gelinin arabası kar ile dolmuş, köye kadar sürekli temizlemek zorunda kalmıştık. 


Üçüncüsünde de Şenbey’e gittik. Pşınawemiz Kuethaley’liydi ve köyümüzdeki bir gelinin kız kardeşiydi. Oda düğün için gelmişti. Kendisi o zamanın en ünlü pşınawelerden biriydi. Sadece usta bir sanatçı değil, aynı zamanda son derece sosyal ve girişken biriydi. Zaten eski kızların çoğu böyle değil miydi. 


Son olarakta Yismeyl Kuaje’ye gittik. Yismeyl Kuaje benim anne köyüm, orada annemi tanıyan eski naneler hünüz hayattaydı ve,“ Mır di Muslimet yipğhus / Bu bizim Muslimet’in kızı “diyerek birbirlerine beni gösteriyorlardı. Bu son nısaşeden sonrada evlendim ( mıham dey sıkakuas). Eski kışlar baharlar kalmadı da, eski nısaşelerde, eski kızlarda kalmadı artık..”


***

БАБЭ-BABE

Ц1ыхухэр щы1эщ, зыхихар илъэгъуар щымгъупщауэ ахэр нахуэу къи1уэтэжыфу. Си адэ шыпхъу Бабэи апхудэщ, псалъэр триухуанк1эурэ и нэгу щ1эк1ахэр къыбже1эжыф. Дэри, лъэпкъ културэм теухуауэ и адыгэбзэ дахэмк1э къигъэхъыбарыжхэм дыс1эпишауэ дода1уэ:


“ Ди къуажэм Нэгъуейк1э еджэу зы хъыджэбз пшынауэ 1эзэ дэсауэ щытащ. Тлъагъуху къэс дехъуапсэт, и пшынэ ежъафэ дахэмк1э пшынэ щеуэк1э. Хъыджэбз ц1ык1ухэр делъэ1ут, кхъы1э уи пшынэр т1эк1у кьыдэтыт жыт1эти. Де1уса кьудейми тхурикъут, а т1эк1ур нэгъунэ гуф1эгъуэшхуэ кьытщыхъут..”


“ Къуэпщэхъу Мухьадин ди къуажэ Батырдэгухэ я пхъурылъхут. Си адэмрэ абырэ зык1элъык1уэ зэпытурэ зэрыгъэныбжъэгъути, ди дей къыщык1уэхэм кьуажэ л1ыжъхэри къысхуэсти махуэ псом хьэщ1эщым щысхэст, уэршэрышхуэхэр шырагъэк1уэк1ыурэ. Мухьэдин жъабзэт, хабзэт, бзыпхъэт..Л1ы дэгъуэт..”


“ Щ1ы1эм усписхьэу щ1ымахуэ 1ейт. Зы махуэ гуэрэ, пщэдджэжъ нэмэзым щ1ыбыбжэм зыгуэр къытеу1уэри дкъигъаушащ. Дыжэщ, бжэр 1утхри, къэк1уар ди нысэ Гуащэ Хъалис и дэлъху нэхьыщ1эрат, зы хъыджэбз щ1элэ дыдэй и гьусэу. Хъыджэбзыр къигъэк1уэсат. Гуащэ Хъалис, емынэм фызэрихуэрэ т1эсэ, мыхуэдэ зы махуэм жери, щ1ы1эм игъэдыкъа мо щ1алэмрэ хъыджэбзымрэ унэм кьыщ1ищащ. Иужъми маф1э ирищ1эри заригъэгъэхуэбэжащ. Ныт1э хабзэк1э къану къытхуахьыжа хъыджэбзыр ди хъыджэбзи хьуат. Хъыджэбзыр Щэнбей щыщти, занщ1уэ хъыбар иратщ, К1эбышэ Умар я тхьэмадэуэ зы гуп къэк1уэри и нэкыхьыр ятхащ. Зы тхьэмахуэ нэужъи, нысэр зыхуашэнур Джэрыджэхэти, Марашли къуажэм нысашэ гупышхуэ къик1ри нысэр нысашэшхуэк1э яшэжащ..”


Хъыджэбзхэр нысашэ дыщык1уэк1э мастэ, 1уданэ, бохъушэ хуэдэ зыгуэрхэр зыдэтштэти, гупыр дкъъыщыдэк1ыжым хъыджэбз лъэныкъуэм къыдата гушхьэ тепхъуэр гушхьэм теддэт. Дкъезэжа нэужъи, къуажэ щ1алэр шууэ къыддыдэк1т, нысашэ гуыпыр дагъэк1уэтэну. Шухэр зыкъомрэ къыддэщ1ыгъуа нэужъ нысашэ тхьэмадэм шухэр къриджэхэт, хъунщ иджы фыгъэзэж яжи1эти яригъэгъэзэжт. Гъуэгум дкъыщык1уэжк1э, 1эгъуэблагъуэ къуажэхэм щыщ хамэ шухэр къытпыхъыжъэт гушхьэ тепхъуэр ирахьжъэнуи, ди шухэмрэ ахэмрэ къызрехуэк1т ф1ыуэ дкъэгъунэгъух..”


“ Ипэм бжыхьэк1эм хуэзэуэ уэс кьести щ1ымахуэ псом темык1ыу хуэф1у телът. Зэзэмызэ уафэм зылъи1ухужми, уэс уэлбанэм уэсыр зэрихьэуэ щ1ымахуэр щ1ымахуэ хуэду блэк1т. Гъатхэми Азей лъэныкъуэмк1э жыбгъэ хуабэхэр къепщэт, уэсыр игъэтк1ути атк1э-мытк1э псыхэр щежэхыу гъатхэм дытехьэт. Т1эк1у хуабэ зэрыхъу дивхэр щ1этщ1эт Кьалэжъ лъэныкъуэмк1э дык1уэти губгъэм къыщытк1ухьт, дивхэми я гуэбэн идгъак1т. Аращи, абы щыгъуэ щ1ымахуэр щ1ымахуэ хуэду, гъатхэри гъатхэ хуэду ек1уэк1т..”


“ Узуняйлэм щ1ымахухэращ нысашэхэр нэхъ щыхъур. Нысашэхэр бжыхьэм къыщ1едзэри гъатхэм нэсыху йок1уэк1, сэри ди къуажэ нысашипл1 сыхэтащ. Ипэрейр 1958 гъэращ. Абы щыгъу сэ илъэс 17-18 -м сит къудейт, нысашэ си щыпэк1уэгъуэу. А щ1ымахуэр псом хуэмыдэуэ щ1ымахуейт, 1эжъит1рэ шу 30-рэ дыхъуу зы гупышхуэ дежъэри пщэхьэщхьэ хуегъэзэк1ыу Къэзанджыхъ къуажэм дыдэхьащ. Хуабжэуэ дезэшат ик1и 1ейуэ дып1ыщ1ат. А жэшыр апхуэдизк1э щ1ы1эти, джэгу щытщ1ыну чэтым маф1э иращ1ыхьщ ягъэхуабэри апхуэдэуэщ джэгур къыщаублэфар. Сызхэта ет1анэрей нысашэр, Щауэц1ык1ухэ япхъур къэтшэну Хъуэстхьэблэ дыщык1уаращ. Уэс кьемыс щ1ык1эти 1эжъэ мыхъуу щыгук1э дежъащ. 


Дкъыщык1уэжым зоуэ уэс къесу, къесыр нысэр зэрыс шыгум къыриубэу, къыриуба уэсыр ерагъу идгъэкьэбзэк1ыжыурэ, апхуэдэурэ ущ1эмупщ1э къуажэм дкъызрысыжар. Ещэнэрей нысашэуэ Щэнбей дык1уащ. Ди пщынауэр, Къуэтхьэлей щыщ ди кьуажэ ис нысэ гуэрэм и шыпхъут. Хъыджбз хьэщ1эр икъук1э пшынауэ ц1эры1уэт ик1и жылагъуэм и ф1ыц1э щы1уауэ хэхьэхэк1ыу апхуэдэт. Ипэрей хъыджэбзхэм куэдыр апхуэдэтэкъэ ныт1э, утыку яубыдыфу. Иужърейуэ, нысашэ гупым сахэту Исмейл Къуажэ дык1уащ. Исмейл Къуажэр си анэш къуажэщ, абы щыгъуэ си анэм и благъэ и ныбжъэгъухэр псэутти, зыр зым срагъэлъагъут, мыр ди Муслимет ипхъущ жа1эурэ. Нэхъ сигу къинэжу сызхэта нысашэхэр мыхэращ. Абы иужъи куэд дэмык1ыуэ сашащ..”



Bu yazı toplam 2340 defa okundu.





Bu yazıya yorum eklenmemiştir.
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net