Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Açumıj Aydemir: Hafızalardan Silinmeyen Kahraman
14 Eylül 2015 Pazartesi Saat 11:30
Açumıj Aydemir: Hafızalardan Silinmeyen Kahraman
 

Soçi kenti bileşimindeki Şapsığ köyü Şehekeyışho (Şexeқeyışxo/ Bolşoy Kiçmay) ile Stavropol Kray’da bulunan Novkus-Arteziyan köyü arasında kurulan yiğitlik köprüsü  70.yılını yaşıyor.

Açumıj (Ačmıĵ) ailesinin savaşa ilişkin bize  gösterdiği fotoğraf albümündeki resimlerden birinde genç delikanlı Adıge elbisesi ve kuzu derisi kalpağı ile gülümsüyor: Uzun, fidan boylu, yakışıklı, sözün kısası gerçek bir Dağlı (Çerkes). Fotoğraf Aydemir’in çarpıştığı cephede çekilmiş. O sıralar 30 yaşında idi.

Açumıj Aydemir (Ačmıĵ) Aydemır)  Maykop’taki Adıge Öğretmen Okulu ile Krasnodar kentindeki Yüksek Öğretmen Okulu’nu bitirerek Şapsığe’nin (1) Şehekey ve Şoyıko (Řeyıko) köylerinde çalışmaya başlamıştı. Hacıko Okuluna müdür olarak atanmasından kısa bir süre sonra da  cepheye gönderilmişti, o sıralar Aydemir’in küçük oğlu henüz dünyaya gelmişti. Çocuğa Adıge geleneğine uygun olmayan bir ad, Aleksandr adı konmuştu. “Aleksandr” sözcüğü, “zaferi kazanan, ileriye doğru adım atan kişi” anlamlarını içerir. Aydemir’in kendi de oğlunun eğitimli biri olmasını, başarılar elde etmesini, doğru ve mutlu biri olmasını istiyordu.

Şehekey halkı askere gidenleri uğurlamaya köy dışında toplanmıştı. Halk, savaşa giden bu gençlerin düşman kurşunundan sakınmaları, kısa sürede zafer kazanmış olarak sağ salim geri dönmeleri için dua etmişti.


 

1942 yılı ağustos ayında Aydemir’in ilk mektubu ailesine ulaşmıştı. Mektupta Kuşevski ve Şkurinski köylerinde (- Krasnodar Kray-) düşmanla savaştıklarını, gösterdiği Yiğitlik nedeniyle birinci derece Savaş Kahramanı nişanı ile ödüllendirildiğini yazıyordu. Eşi Fıj ile küçük oğluna şöyle diyordu: “Yiyecek ve giyecek konularında sıkıntı çekmiyoruz. Saldırgan Almanları yenip kısa sürede geri döneceğiz. Sizleri özledim. Fıj, bizim için Aleksandr’dan daha değerlisi yok, onu sev”.

Aydemir’in birliği Maykop-Tuapse hattına sevk edildi. Novo-Alekseyevka (-Ukrayna-) ile Koşhable (-Adıgey-) arasında yapılan savaşlara en önde katıldı. Takımı 15 tanka karşı koydu. Kışın Gudermes (-Çeçenya-) yakınlarında düşmanla üç ay çarpıştılar. Adıge savaşçı Vladimirovka, Kamış Burun (-Ukrayna-) ve Açikulak (-Stavropol Kray-) yerleşimlerini düşmandan kurtaranlardan biriydi. Ardından Stavropol Kray’daki Novkus-Arteziyan köyü de Almanlardan kurtarılarak düşmanın ağırlık verdiği “Budennovsk-Mozdok” yolu ele geçirildi. Ancak faşist ordu sert bir karşılık verdi, düşman ölümüne bir karşı saldırıya geçti. Açumıj Aydemir’in topçu arkadaşlarının çoğu can vermişti, kendi de ağır yaralıydı. 20 tank üstlerine doğru gelmeye başlayınca, Aydemir son gücünü toplayıp ayağa kalktı. Ölen nişancının yerini aldı, tanklara karşı direniş beş saat sürdü, 20 tanktan 5’ini Aydemir’in kendi saf dışı etti. Aydemir geri çekilmedi, o yerde can verdi. Almanlar o gün köyü ele geçiremediler, askerler kendilerine verilen görevi yerine getirmiş, bu uğurda Aydemir de can vermiş oldu.

Aydemir’in Almanlara karşı direnişini gören köylülerinin anlattıklarına göre,  Aydemir’in topu parçalanmıştı ama yeniden ateş etmesinden çekinerek faşistler Aydemir’in üzerine  top mermileri ve kurşun yağdırmışlardı. Aydemir’in ölüsünden bile korkuyorlardı.

Bu   Dağlı Kahraman, Stavropol düzlüğünde can veren diğer arkadaşları ile birlikte Novkus-Arteziyan köyünde toprağa verildi. 31 Mart 1943’te, Sovyetler Birliği Yüksek Sovyeti Prezidyumu kararıyla Ahmed oğlu Açumıj Aydemir’e Sovyetler Birliği Kahramanı ünvanı verildi (2).  

1967 yılı Zafer gününde Novkus-Arteziyan köyünde Açumıj Aydemir’in anıtı açıldı. Üç yıl sonra da Kahraman'ın köyü Şehekeyışho'ya da anıtı dikildi. Daha önce, 1965 yılında Şehekeyışho okuluna Açumıj Aydemir adı verilmişti (3). Ardından köy caddelerinden birine de Aydemir’in adı verildi. Yine müdürü olduğu Hacıko köyü okulu duvarına Açumıj’ın resmi bulunan mermer bir plaket çakıldı. Aydemir’in öğrenim gördüğü Adıge Devlet Öğretmen Okulu’na da kabartma resmi kondu (-Ama Krasnodar’da öğrenim gördüğü yüksek okul unutulmuş olmalı?-). Adıgey başkenti Maykop’taki ana caddelerden birine A. Açumıj adı verildi. Sovyetler Birliği Kahramanı’nın adı İkinci Dünya Savaşı Merkez Müzesi Onur Salonu’nda altın harflerle yazılı olarak yerini aldı.

2012 yılı Aydemir’in yüzüncü doğum yılı idi, köylüleri bu nedenle köyde bir toplantı yapmış, Kahraman'ın 70 yıl önceki vefatını anmışlardı. Toplantıya Aydemir’in yakın akrabaları da gelmişlerdi, bunlar arasında eşi Zaret (oğlu Aleksandr 1999 yılında vefat etmişti), torunları Reşid ve Marine ile Açumıj sülâlesinden kişiler de gelmişlerdi.

Uzun bir süreden beri Yiğidin can verdiği Novkus-Arteziyan köyüne gitmeyi düşünüyor, Aydemir’in savaştığı ve ruhunu teslim ettiği bu yeri görmek istiyorduk. Bunu yaklaşan Zaferin (-İkinci Dünya Savaşı zaferinin-) 70. Yılına denk getirdik. Şapsığe Adıge Xase’si (parlamento) ile “Şapsığe” gazetesi yönetiminin -Novkus-Arteziyan köyünü- ziyaret önerisi Aydemir’in akrabaları ve Şehekeyışho köy yönetimince de uygun bulunmuştu.

Açumıj Aydemir anıtının yanında okul öğretmenleri ve öğrenciler bizi bekliyorlardı. Onlarla kucaklaştık, özlem giderdik. Köy yakınında verilen büyük savaş ve genç Adıge Kahraman Açumıj Aydemir’in yiğitliği bir kez daha anıldı, yaşamı dile getirildi, yaşatıldı. İki köy -Şehekeyışho ile Novkus-Arteziyan köyleri- arasında kurulmuş olan dostluğu güçlendirme gereği, bizleri savunmuş olan korkusuz askerlerin anılarının sonsuza değin yaşayacağı yaşlılarımız tarafından dile getirildi.

Şapsığların Adıge Xase'si başkanı Çaçuh Mecid (Ćaćıĥu Mecıd) Aydemir’e duyduğumuz saygıyı vurgulama dışında, Novkus-Arteziyan köyü halkının Aydemir’in yiğitliğini ve mertliğini unutmadığını, ona duyulan saygıya, köye yaptığımız iki ziyaret süresince tanık olduğumuzu belirtmeliyim, dedi.

Okul binasının içine girdiğimizde “Açmizovśı” adıyla okulun küçük çocukları tarafından düzenlenen ve Aydemir’e ilişkin belgelerin sergilendiği standla karşılaştık. Okul müdürü Muslimova Farida bizi güleryüzle karşıladı. Burada Aydemir adıyla  bir yerel tarih müzesi de açılmış bulunuyor.

Şimdi de bir başka haber. Açumıj Aydemir’in müdürlüğünü yaptığı Hacıko köyü okuluna Büyük Zaferi simgeleyen bir bayrak –Kızıl Bayrak- hediye edildi. Komünist parti üyesi Nepsev Madine’nin anlattığına göre, Rusya Federasyonu Komünist Partisi yerel komitesi sekreteri Çaçuh İndris öncülüğünde bu iş gerçekleştirildi. Okul çalışanları ve öğretmenler de ebediyen taşınmak üzere bu Kızıl Bayrağı memnuniyetle teslim aldılar. Bayrak müzede uygun bir köşeye kondu.

Nıbe Anzor

Şapsığe Gazetesi Genel YayınYönetmeni ve Şapsığ Küçük Yerli Halkı Parlamentosu üyesi.

Şehekey - Novkus-Arteziyan - Şehekey. 

 

Adıge mak, 10 Eylül 2015

- Tire içindeki açıklayıcı eklemeler çevirmene aittir. - hcy

Notlar:

 (1) – Şapsığe, Karadeniz kıyısında Soçi ve Tuapse ilçeleri içinde yer almış eski bir ulusal ilçe, şimdilerde bir etnik yöre.

(2) – Bir paradoks olarak, 1943 yılında Açumıj Aydemir'e Sovyetler Birliği Kahramanı  ünvanı verilirken, Şapsığ ilçesi ve halkı cezalandırılmış, Şapsığ ilçesi lağvedilerek toprakları doğrudan Rus topraklarına eklenmişti. Bunun için ilkin İlçe komitesinin çoğunluktaki 3 Rus üyesi, 1943'te  Şapsığ ilçesinin kaldırılması kararını aldı. Komitenin iki Adıge üyesi karşı çıktı, ancak azınlıkta kaldı. Karar Moskova’daki Merkez Yürütme Kurulu (Rus üst yönetimi) tarafından 1945 yılında   onandı. Şapsığ ilçesinin adı değiştirildi ve'Lazarevsk ilçesi' adını aldı. Lazarev, 1838’de Çerkesya kıyılarına çıkartma yapıp binlerce Çerkes’in canına kıyan saldırgan Rus Karadeniz Filosu’nun amirali idi.  – hcy

(3) – Ne yazık ki, Açumıj Aydemir’in köyündeki ve diğer Şapsığ köylerindeki okullarda Adıgece dersler tamamen kaldırılmış bulunuyor.- hcy

Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

Cherkessia.net, 14 Eylül 2015
 
 
****
 
10 сентября 2015
 
ШIэжьым илъагъо кIодырэп
 
Къалэу Шъачэ хэхьэрэ шапсыгъэ къуаджэу ШэхэкIэишхомрэ Ставрополь краим ит псэупIэу Новкус-Артезианрэ азыфагу лIыхъужъныгъэм игъогоу илъым ахэр зызэрипхыхэрэр илъэс 70-м ехъугъ.
 
Ацумыжъхэм яунагъо заом къырарагъэхыгъэ сурэтхэм ащыщэу яальбом дэлъыжь за¬къом кIэлэ ныбжьыкIэм адыгэ цыерэ хъурышъо паIорэ щыгъхэу иолъагъо. Лъагэ, ищыгъ, ынэгу дахэу зэхэлъ, кIэкIэу къэпIо¬щтмэ - къушъхьэчIэс шъыпкъ. Айдэмыр зыщызэорэ чIыпIэхэм ащыщ ар зыщытырахыгъэр. Илъэс 30 фэдиз ыныбжьыгъ.
 
Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэ¬джэ училищымрэ апшъэрэ кIэлэегъэджэ еджапIэу Краснодар дэтыгъэмрэ къыухыхи, Ацумыжъ Айдэмыр къуаджэхэу ШэхэкIэйрэ ШIоикъорэ Iоф ащишIэнэу игъо ифэгъагъ. Хьа¬джыкъо дэт еджапIэм пащэ зыфашIыгъэм охътабэ темышIа-гъэу заом кIуагъэ, ащыгъум Айдэмыр шъэожъые цIыкIу къыфэхъугъагъ. Адыгэхэм ямыхабзэу кIэлэцIыкIум Александр фиусыгъагъ. «Александр» пIомэ, «текIоныгъэр къыдэзыхырэр, ыпэкIэ лъыкIотэрэ цIыфыр» къекIы. Ежьыри зыфэягъэр ишъао шIэныгъэ зэригъэгъотыныр, гъэхъагъэхэр ышIынхэр, шъыпкъагъэ хэлъыныр ыкIи насып иIэныр арыгъэ.
 
ШэхэкIэй дэсыр зэкIэ къы¬дэкIыгъагъ дзэкIолIхэр агъэ¬кIотэнхэу. Пыим ищэ къатемыфэнэу, текIоныгъэр шIэхэу къыдахынэу, псауныгъэ яIэу къагъэзэжьынэу ахэр дэкIы¬хэрэм афэлъэIогъагъэх.
 
1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ Айдэмыр иапэрэ письмэ ибынхэм къаIукIэгъагъ. Ащ къыщитхыщтыгъ псэупIэхэу Кущевскэмрэ Шкуринскэмрэ зэращызэуагъэр, лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэм пае Хэгъэгу зэошхом иорденэу апэрэ степень зиIэр къызэрэратыгъэр. Ишъхьэгъусэу Фыжьрэ ишъэожъыерэ Айдэмыр къафитхы¬гъагъ: «Тшхыщтми, тщыгъыщт¬ми тащыкIэрэп. Нэмыц техакIохэр зэхэдгъэтэкъонхэшъ, шIэхэу къэдгъэзэжьыщт. Сышъуфэзэщы. Фыжь, Александр нахь лъапIэ зи тиIэп, фэсакъ ащ».
 
Айдэмыр зыхэтыгъэ дзэм Мыекъопэ-ТIопсэ лъэныкъомкIэ ыгъэзагъ. Ново-Алексеевкэмрэ Кощхьаблэрэ адэжь щыкIо¬гъэ заохэм пхъашэу ахэлэ¬жьагъ. Зыхэтыгъэ бригадэр танк 15-мэ апэуцужьыгъ. Бжыхьэм Гудермес пэблагъэу мэзищым къыкIоцI щызэуагъэх. Адыгэ дзэкIолIыр псэупIэхэу Владимировка, Камыш-Бурун, Ачикулак зыфиIохэрэр шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ахэтыгъ. Нэужым Ставрополь краим ит къуаджэу Новкус-Артезиан нэ-мыцхэм къатырахыжьыгъ, пыим мэхьанэшхо зэритыщтыгъэ гъогоу «Буденновск - Мэз¬дэгу» зыфиIорэр къызIэкIагъэхьа¬жьы¬гъагъ. Фашистхэр ащ къемы¬уцуалIэхэу зэошхокIэ къапэгъо-кIыгъэх, замышIэжьэу къажэхахьэщтыгъэх. Артиллеристэу Ацумыжъым игъусэхэм янахьы-бэр къаукIыгъагъ, ежьыр контузие хъугъагъэ. Танк 20 фэдиз занкIэу къажэхахьэхэ зэхъум, Айдэмыр къэтэджынэу лIыгъэ зыхигъотэжьыгъ. Наводчикэу къаукIыгъэм ычIыпIэ иуцуи, сы-хьатитфэ нэмыц танкхэм яуа¬гъэх, ахэм ащыщэу 5-р ежьым къыгъэуагъ. Ацумыжъыр къы-зэкIэкIуагъэп, пыйми зыриты¬гъэп, ау а чIыпIэм ежьыри щыфэхыгъ. Нэмыцхэм а мафэм псэупIэр аубытыжьын алъэкIы¬гъэп, тидзэкIолIхэм пшъэрылъэу къафагъэуцугъагъэр агъэцэкIагъ, ащ пае Айдэмыр ыпсэ ытыгъ.
 
Къоджэдэсхэу Айдэмыр нэмыц техакIохэм зэрязэуа¬гъэр зылъэгъугъагъэхэм къызэраIо¬жьы-рэмкIэ, ащ итопэу къакъу¬тагъэр икIэрыкIэу къяоным фашистхэр тещыныхьэхэзэ, етIани щэхэр къытыратакъо¬щтыгъ. ЗэраукIыгъахэуи ахэр Айдэмыр къыщыщынэщтыгъэх.
 
Ыпсэ емыблэжьэу зэогъэ къушъхьэчIэсыр Ставропольем ишъоф къыщаукIыгъэ зэолIхэм ягъусэу къуаджэу Новкус-Артезианым щагъэтIылъыжьыгъ. 1943-рэ илъэсым, гъэтхапэм и 31-м, СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум иунашъокIэ Ацумыжъ Айдэмыр Ахьмэд ыкъом Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ къыфаусыгъ.
 
1967-рэ илъэсым, ТекIоны¬гъэм и Мафэ ехъулIэу къуа¬джэу Новкус-Артезиан Айдэмыр исаугъэт щагъэуцугъагъ. Илъэсищ текIыгъэу ащ фэдэ саугъэт ЛIыхъужъыр къызщы¬хъугъэ къуаджэми къыщызэIуа¬хыгъагъ. 1965-рэ илъэсым ШэхэкIэй дэт еджапIэм Ацумыжъ Айдэмыр ыцIэ фаусыгъ. Нэужым къуаджэм иурамхэм ащыщи ыцIэкIэ еджагъэх. Джащ фэдэу пэщэныгъэ зыдызэрихьэщтыгъэ еджапIэу Хьаджыкъо дэтым Ацумыжъым исурэт тешIыхьагъэу мыжъобгъу ты¬рагъэпкIагъ. Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ училищэу Айдэмыр зыщеджагъэу Мыекъуапэ дэтми джащ фэдэ барельеф щыпалъагъ. Адыгеим икъэлэ шъхьаIэ иурамхэм ащыщ А. Ацумы¬жъым ыцIэ фаусыгъ. Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ ыцIэ Хэ¬гъэгу зэошхом и Гупчэ музей Щытхъум изалэу иIэм ды¬шъэ хьарыфхэмкIэ щыхэутыгъ.
 
2012-рэ илъэсым Айдэмыр къызыхъугъэр илъэсишъэ хъу¬гъэ, ащ фэгъэхьыгъэу икъо¬джэ-гъухэм митинг зэхащэгъагъ, илъэс 70-кIэ узэкIэIэбэжьмэ ЛIыхъужъыр зэрэфэхыгъагъэр агу къагъэкIыжьыгъ. ЦIыф зэхахьэм Айдэмыр иIахьыл гупсэхэу псаоу щыIэхэр хэлэжьа¬гъэх, ахэм инысэу Зарет (ыкъоу Александр 1999-рэ илъэ¬сым дунаим ехыжьыгъ), икъо¬рэлъф¬хэу Рэщыдэрэ Маринэрэ, Ацумыжъ лIакъом къыхэ¬кIыгъэхэр хэлэжьагъэх.
 
ЛIыхъужъыр зыщыфэхыгъэ псэупIэу Новкус-Артезиан ты¬кIонэу тызыфэягъэр бэшIагъэ. Айдэмыр зыщызэогъэ ыкIи ыпсэ зыщитыгъэ чIыгур къэтлъэгъу тшIоигъуагъ. Ар ТекIоныгъэм ия 70-рэ илъэс къызщыблагъэ¬рэм тедгъэфэгъагъ. Шапсыгъэ Адыгэ Хасэмрэ гъэзетэу «Шапсыгъэм» иредакциерэ зэхащэгъэ Iофтхьабзэм Айдэмыр иунэкъощхэми, къуаджэм иобщественности къыдырагъэштэ¬гъагъ.
 
Ацумыжъ Айдэмыр исау¬гъэт дэжь еджапIэм икIэлэ¬егъа¬джэхэмрэ икIэлэеджакIохэмрэ къыщытажэщтыгъэх. Тигуапэу тызэхэхьагъ, нэIуасэ зызэфэт¬шIыгъ. ЯпсэупIэ дэжь щыкIогъэ зэошхор зыфэдагъэр ыкIи адыгэлI ЛIыхъужъэу А. Ацумыжъым лIыгъэу ащ щызэрихьагъэм икъэбар къызэIукIа¬гъэхэм агу къагъэкIыжьыгъ. ПсэупIитIум адэсхэм азыфагу илъ ныбджэгъуныгъэр дгъэпытэмэ, тыкъэзыухъумэгъэ зэолI¬хэу къэзымыгъэзэжьыгъэ¬хэм яшIэжь зэрэзэпымычы¬щтыр нахьыжъхэм къаIуагъ.
 
Шапсыгъэхэм я Адыгэ Хасэ итхьаматэу КIакIыхъу Мэджыдэ Айдэмыр зэрэтилъапIэр къэдгъэлъэгъоным имызакъоу, Новкус-Артезиан щыпсэухэрэми ащ ыцIэ зэращымыгъупшэрэмкIэ, илIыгъэ-цIыфыгъэ шъхьэкIэфагъэ зэрэфашIырэмкIэ тызэрафэразэр ятIонэу тызэрэкIуагъэр ипсалъэ щыкIигъэтхъыгъ.
 
ЕджапIэм тызэрэчIахьэу кIэ¬лэцIыкIу общественнэ организациеу «Ачмизовцы» зыфиIоу щызэхащагъэм фэгъэхьыгъэ къэбархэр стенд кIэракIэу пы¬лъагъэм итлъэгъуагъэх. Еджа¬пIэм ипащэу Муслимова Фарида игуапэу къытпэгъокIыгъ. Мыщ краеведческэ му¬зей къыщызэIуахыгъ, ащ Айдэмыр ыцIэ ехьы.
 
Джыри зы къэбар. Хьаджыкъо дэт еджа¬пIэу Ацумыжъ Айдэмыр зидиректорыгъэм Хэ¬гъэгу зэошхоу щыIа¬гъэм итамыгъэу ыкIи ынапэу ТекIоныгъэм и Быракъ фэдэ къыратыгъ. Коммунистэу Нэп¬сэу Мэдинэ къызэ¬риIота¬гъэмкIэ, КПРФ-м икъу¬тамэ исекретарэу КIа¬кIыхъу Индрыс якIэща¬кIоу мы Iофтхьабзэр зэшIохыгъэ хъугъэ. Еджа¬пIэм иIофышIэхэми икIэлэегъаджэхэми гушхоныгъэ ахэлъэу Быракъ Плъыжьыр егъа¬шIэм зэрахьанэу аIахыгъ. Еджэ¬пIэ музеим ащ ифэшъошэ чIыпIэ щиубытыгъ.
 
Ныбэ Анзор.
 
ШэхэкIэй - Новкус-Артезиан - ШэхэкIэй
 

Bu haber toplam 1647 defa okundu.


Bu habere yorum eklenmemiştir. İlk yorumu siz ekleyin.
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net