Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Biga'dan Boraltan Faciasına / Çerkes Yelmuz ve Hasan Kardeşler
02 Aralık 2017 Cumartesi Saat 17:12
 
Yıl 1945. 2.Dünya Savaşı esnasında Türkiye’ye sığınan "Sovyet vatandaşı müslüman asker mülteciler"den olan Yelmuz ve Hasan adındaki iki Çerkes kardeş, uzun arayışlardan sonra wunekoş'ları "Naptsoko"ların, Biga'nın İdriskoru Köyü'nde yaşadıklarını öğrenirler ve zorluklarla da olsa köye wunekoş'larının yanına gelirler.
 

Naptsoko İsa Sönmez (50 li yıllar)
 
Küçük yaşta kendi babasını kaybeden babamın (aşağıda foto), amcalarıyla birlikte yaşadığı "Naptsoko"ların evinde büyük bir sevinçle karşılanırlar. Bu sürpriz kavuşma ile evde adeta bir bayram havası eser. O dönem köyün standartlarına göre oldukça zengin sayılabilecek Naptsoko'lar misafirlerin onuruna her gece sofralar kurar, onları ziyarete gelenlere ziyafet çeker, köyde adeta şenlik havası eser.
 
Yelmuz ile Hasan yerleştikleri eve ve köye kısa zamanda alışırlar. Çalışkanlıkları ile köylülerin, yakışıklılıkları ile de köyün ve çevre köy kızlarının ilgi odağı olurlar. Babam onları anlatırken "-Çok çalışkandılar. Sabah namazında kalkıp ormana gider, biz daha uyanmadan bir öküz arabası odun toplayıp eve dönerlerdi" derdi.
 
Misafirlerin haberini alan çevredeki diğer Çerkes köylüleri onları ziyarete gelir, ikisi de ara sıra diğer Çerkes köylerini ziyarete gider, düğünlere, davetlere katılırlar. Hayat onları vatanları Kafkasya'nın çok uzaklarına atmasına rağmen burada wunekoş'larının yanında, küçük bir Kafkasya hayatına kavuştukları için çok mutlu olurlar.
 
Ancak bu mutlulukları çok uzun sürmez. Sovyetler Birliği Türkiye Cumhuriyeti'nden Sovyet vatandaşı olan asker sığınmacıların iadesini ister. Türkiye kendine sığınan müslümanı verir mi? Olacak iş midir bu? Ama olur. Milli Şefimiz İnönü "verin gitsin" buyurur. Yelmuz ile Hasan'ın köyde yaşadıklarını haber alan ve bir cemse dolusu jandarma eşliğinde köye gelen askerler, Sovyetler Birliği ile yapılan anlaşma gereği iade edilecekler arasında Yelmuz ile Hasan'ın da olduğunu söylerler. Askerlerin köyün ileri gelenlerine gösterdikleri resmi evrakta da iade edilecekler listesinde adları vardır.
 

Konuya dair 18 Temmuz 1951 meclis tutanağı sayfası.
 
Bu haber karşısında büyük bir şok yaşayan köylüler, kısa zamanda çok sevdikleri bu iki kardeşi jandarmaya teslim etmeyerek ormanda gizlerler. Jandarmalar ertesi gün takviye kuvvetlerle tekrar köye gelerek Hasan ile Yelmuz'un kendilerine teslim edilmesini isterler. Ancak köylüler jandarmalara "ormanda gizledikleri" kardeşlerden haberleri olmadığını söyler.
 
Köylüler iki kardeşi vermemek için direndikçe, jandarma da onları teslim almak için baskılarını bir o kadar arttırır. Daha kalabalık birlikle üçüncü gelişlerinde de köylülerden aynı tavrı görünce arama adı altında zorla evlere girip ortalığı talan etmeye, köylüleri taciz etmeye başlarlar.
 
Bu hengame sırasında köylülerden birisinin de yaralandığını duyan Yelmuz ile Hasan, bu güzel insanların kendileri yüzünden eziyet çektiklerini görünce köylülerden habersiz jandarmaya teslim olurlar ve Sovyetler Birliği'ne iade edilecek olan 237 Sovyet askeri mülteciden ilk parti olarak iade edilen 195 kişinin arasında bulurlar kendilerini.
 
Çok sevdikleri ve alıştıkları bu iki yiğit delikanlıyı teslim etmemek için ellerinden gelen her şeyi yapan ve onların teslim olması ile büyük bir üzüntü yaşayan köylüler çok geçmeden gelen haber ile adeta yıkılırlar.
İade edilen 193 kişi ile birlikte Yelmuz ile Hasan'da Boraltan Köprüsünün diğer tarafına geçer geçmez Türk görevlilerin gözleri önünde kurşuna dizilirler.
 
İade edilenler Sovyet askerleri tarafından kurşuna dizilirken- Yer: Boraltan köprüsü civarı.
 
Sert mizacıyla ve otoriterliği ile tanıdığım babamın, bu yaşanmış üzücü hikayeyi anlatırken, "-Ruslar ikisini de oracıkta kurşuna dizmişler" sözcükleri dudaklarının arasından çıktığı an ilk defa hıçkırıkla ağladığına şahit olmuştum.
 
Rabbim, onları da boş hayatlar yaşayan bizleri de affetsin.
 
 
Kaynak: Naptsoko Nail Sönmez FB sayfası
 
Cherkessia.net, 2 Aralık 2017
 
 
***
 
ЕЛМУЗРЭ ХЬЭСАНРЭ
 
Елмузрэ Хьэсанрэ куэду я дуней тетыгъуэу Хэкум щыпсэу зэкъуэщит1т , бжэдыгъу адыгэхэм ящыщу
Ет1ыуанэ Дуейпсо Зауэм Совет Союзым и дзэм хэтхэу Кавказым къизэрыгуа нэмыцэ биидзэм пэщ1эт пэтрэ гъэру яубыдри , минищэ бжыгъэу гъэру я1ыгъ адрей Совет дзэл1хэм яхэту Европэм щы1э гъэрып1эхэм гуп гупу яшэри ягъэт1ысат.
 
Гъэрып1эхэм ахэр 1ейуэ гугъу щырагъэхьыуэ зыкъомрэ ща1ыгъри , 1945 гъэм зауэр щиухым къэралхэр зэрызгуры1уам къызэрищтэу гъэру я1ыгъ дзэл1хэр зыщыщ къэралхэм иратыжын хуей хъуат ауэ , Советым ахэр я къэрал епц1ыжауэ къилъытэти , къызэры1эщ1эхьэжу нап1эзып1эм щхьэпылъэ ищ1ти иук1т.
 
Апхуэду щыхъум , Кавказ гъэрхэр Советым зырамыгъэбыдын папщ1э ямыгъэзэжыфу загъэпщк1уурэ , Америкэри яхэут , дунейм атк1э мытк1э мыц1ыху щ1ып1э куэдым я щхьэ ирахьэл1э хъуат
Елмузрэ Хьэсанрей , абы адыгэ куэд зэрыщыпсэур , ит1анэ абы я унэкъуэщи зэрыщы1эр ящ1эти Тыркум я щхьэр къырахьэл1ащ . Зыкъомрэ щ1эупщ1э къыщ1эупщ1эжыурэ , иужьым я унэкъуэш Напцокъуэхэр зыдэс Бига ( Biga ) къалэм хиубыдэ къуажэр къагъуэтащ.
 
Напцокъуэ Хьисэ , и адэр езыри ц1ык1ууэ л1ауэ , зы къуэши и1эуэ къуажэм щыпсэут . Я унэкъуэшхэри , къуажэри ямыщ1эхэу къахуеблэгъа зэкъуэшит1ым хуабжьэуэ ящыгуф1ык1ащ , къалъагъуну къуажэ гъунэгъухэм ц1ыхухэр уэру къик1ыурэ къахуэк1уащ , нышхэр хуаук1ащ , гуф1эгъуэ ешхэ -ефэхэр хурагъэк1уэк1ащ.
 
Куэд дэмык1ыу Елмузрэ Хьэсанрэ унэ сыти хузэрагъэпэщри намилэ хэмафэ ирамыплърэ хамэ хамащхьэ ямы1эу , ф1ы къырагъэлъагъу я щыщ зы хуэду къуажэм дагъэт1ысхьащ . Зэкъуэщит1ыр т1ури хуабжьэуэ лэжьак1уэт ик1и гъунэгъу къуажэ хъыджэбзхэм нэгъунэ гулъытэ къыхуащ1у , л1ыгъэ яхэлъу щ1алэ къек1ушхуэхэт . Си адэм ар жи1эжт , " Абы атк1э щымы1эжу лэжьак1уэхэт, пщэдджыжь нэмэзым к1эху къимыщ1у къэтэджхэт мэзым к1уэхэти , дэ дыкъэмытэдж щ1ык1э зы выгу из пхъэ къаща хъут " жери.
 
Псоми я нэ къахуик1ти зэкъуэшит1ыр зэрагъэлъагъуну къуажэ гъунэгъхэм ц1ыхухэр зэпымыуу къахуэк1уэт , джэгухэм ираджэти яшэт , унагъуэхэм ирагъэблагъэти ягъэхьэщ1эт . Зауэ бэлыхьыр къэтепсэу Хэкум пэ1эщ1э хъуахэми , иджы я унэкъуэшхэри къагъуэтыжауэ , я лъэпкъагъухэми яхэсу аргуэру Хэку пэщ1у зы гъащ1э ирахьэк1 хъуати я гур т1эк1у къызэрыгъуэтыжауэ а къуажэм псэуп1э щагъуэтат.
 
Арщхьэк1э ар ахуэду куэдрэ ик1уакъым , Совет Союзум зызгъэпщк1ууэ Тыркум зи щхьэ есхьэл1а езбы и дзэл1 зыздыгъуахэр къаритыжыну Тырку Республикэм зкъихугъэзащ . Къэралыгъуит1ым зэращ1ыл1а зэгур1эныгъэм къызэрищтэр арати , Елмузрэ Хьэсанрэй а иратыжыну ц1ыхухэм яхэтт , къуажэм къырагъэхьэ офисиалнэ дэкументхэми я ц1эхэри иту.
 
Къэ1уа мы хъыбар гуузым къуажэр гузэвэгъуэшхуэ хидзати ящ1энур ямыщ1эжу къигъэнат . Ар дау хъунут , ерагъ псэрагъуэ къа1эщ1эхьэжауэ ф1ыдыдэуэ ялъагъу я лъэпкъагъу зэкъуэшхэр бийм даурэ иратыжу .! Иратыжмэ къащыщ1ынур ящ1эти зэкъуэщит1ыр занщ1эуэ мэзым хагъэпщк1уащ къэрал къулыкъущ1эхэм гу лъырамыгъатэуэ . Къэрал хъумак1уэхэр къажэм къэк1уэ - к1уэжу 1утхэу, ахэр къытхуэвгъуэт жа1эурэ къуажэдэсхэр хагъэзыхьыуэ 1ейуэ къытыракъузэт ауэ , мыхэм зэи скъаммусу зыкъомрэ апхуэду щытахэ щхьэк1э , жандэрмэхэм къуажэдэсхэм 1ейуэ лей къырахыуэ щыхуежьэм , мэзым зыщызгъэпщк1уа Елмузрэ Хьэсанрэ , дэ ди ягъэк1э ахэм зыгуэр къащыремыщ1 жари къуажэми ямыщ1эххэуэ езыр езыру мэзым къыщ1ок1ыжхэри къэрал хъумак1уэхэм зырат
Елмузрэ Хьэсанрэ къэралым ирамытыну зырагъанэуэ къуажэр куэдрэ яужь итахэт арщхьэк1э , ар яхузэф1эмык1ыуэ Советым иратыжа нэрыбгэ 195 - м зэкъуэшит1ри хиубыда хъуат.
 
Иужьым , куэд дэмык1ыуэ зы хъыбар гуауэ къэ1уащ къуажэм , Елмузрэ Хьэсанрэй зыхэт ц1ыху 195 -р Тыркумрэ Советымрэ я гъунапкъэм дэт Боралтанк1э зэджэ лъэмыжым зэрызпырашу Совет лъэныкъуэм абдеж дыдэм 1эщэхэр къытыраубыдэри зэфэзэщу псори яук1ат..!
 
Си адэр щ1агъуэ зкъуимыгъащ1эуэ , апхуэду нэсэ1уасэи ухэмыхъуфыуэ икъук1э л1ы тк1ийт ауэ , л1ыжь лъакъуэмакъэу и гур п1ащ1э щыхъуахэм мы хъыбарыр къытыригъэщэжыурэ зэзэмызэ сэ къызжи1эти , къызжи1эжыхук1эй л1ыжыщхуэбрагъуэр и нэпсхэр къелъэлъхыурэ ик1и хъыт , ик1ик1 1ущащэт , " Урысхэм абдеж дыдэм нап1эзып1эм ахэр думпу яук1ащ " жи1эурэ.
 
Тэгъулан Екъуб , Тыркум
 
Напцокъуэ Nail Sönmez къызэри1уэтэжам тещ1ыхьауэ
 
Тыркум , Напцокъуэ Хьисэрэ Тырку Республикэм зи щхьэ къесхьэл1а дзэл1хэр Советым зэрыратыжыным теухуауэ Тырку Жылагъуэ Хасэм къищта унафэм и документымрэ

Bu haber toplam 2848 defa okundu.


Nail sönmez

Yelmuz ile Hasan'ın üzücü hikayesine dair çok sayıda mesaj aldım. Sorulan sorulara tek tek cevap vermek yerine ilgilenenler için genel bir izah olması açısından aşağıdaki özet bilgileri paylaşmak gerektiğini düşündüm.
......
2.Dünya Savaşı esnasında Türkiye’ye sığınan "Sovyet vatandaşı asker mülteciler"in, hukuki zorunluluk bulunmamasına rağmen Sovyetlere iadesi kamuoyunda tepkilere neden olacağı için gizlilik içinde yapılmış.

Bu nedenle iade esnasında ve sonrasında çok sıkı bir sansür uygulanmış. Sansür uygulaması, süreçle ilgili sağlıklı bilgi akışını engelleyerek, sonraki yıllarda bu hadiseyle alakalı çok sayıda sansasyonel ve tartışmalı rivayetlerin oluşmasına da sebebiyet vermiş.
Değişik yazılı kaynaklarda iade edilen kişi sayısı 146, 156, 195, 237, 417 gibi farklılıklar gösteriyor. Tarih konusu da keza 1944 ile 1947 arasında değişkenlik gösteriyor.

Dolayısıyla iade konusundaki gizlilik ve sansür, mültecilerin sayısı-iade tarihi-iade şekli gibi konulara dair yaklaşımların, objektif tarih süzgecinden geçirilerek bilimsel formatta değil, siyasi amaçlara hizmet edecek şekillerde nakledilmesine de sebebiyet vermiş.
Aynı gizlilik ve sansür SSCB tarafında da uygulandığı için Sovyet ve Azerbaycan arşivlerinden de bu konuya dair var olan belgeler zamanla yok edilmiş.

İade planlaması İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı döneminde, Şükrü Saraçoğlu Hükümeti Bakanlar Kurulu tarafından 21/05/1945 tarihinde kararlaştırılmış. Ancak konu meclis tutanaklarına Menderes Hükümeti döneminde yansımış. 18/07/1951 tarihinde Demokrat Partili Adalet Bakanı Rükneddin Nasuhioğlu, Tekirdağ Milletvekili Şevket Mocan’ın soru önergesine verdiği yanıtta, o dönem Türkiye’de bulunan Sovyet vatandaşı mülteci sayısının 237, iade edilen mülteci sayısının da 195 olduğunu söylemiş.

O yıllarda Türkiye'ye sığınan mülteciler sadece Sovyet askeri ile sınırlı kalmamış, aralarında Yunan, Alman, Fransız, İtalyan, Amerikan vs gibi değişik ülke ve milletlere mensup asker/sivil mültecilerde değişik yollardan iltica etmişler.

Bunlar Türkiye'nin farklı illerinde oluşturulan kamplarda tutulmuşlar. (Bkz: 1942 tarihli Genelkurmay Arşiv Belgeleri) 1942 Temmuz itibarıyla tüm Türkiye’de bulunan kamplardaki toplam Rus asker mülteci sayısı 125. Bunların 8'i Ankara’da, kalan 117 kişi Yozgat’taki kampta tutulmuş. Demek ki iadenin gerçekleştiği 1945 yılına kadar bu sayı 237'yi bulmuş.

Ancak 1942 yılından sonraki döneme dair herhangi bir belge ya da tutanak yok. İade uygulaması da Sovyetler Birliği'nin talebi doğrultusunda sadece bu ülke vatandaşlarını kapsamış. Bu kamplardan zaman zaman kaçanların olduğu da yazılıp çiziliyor. Ancak tek tek bunların akibetleri hakkında bilgi de maalesef mevcut değil.
Dönemin arşiv vesikalarındaki ilgi çekici bir diğer saptama bu dönemdeki politikayı açıkça ortaya koyması açısından da önemli. Şöyle ki; cumhurbaşkanlığı, başbakanlık, bakanlıklar ve genelkurmay arasındaki yazışmaların hemen tamamında asker ya da sivil (Kafkasyalı sığınmacılar şöyle dursun) Türk kökenliler dahi, Türklükleri yok sayılarak “Rus” ya da “Rus uyruklu” şeklinde kaydedilmiş.

Sonuç olarak; İtibar edilebilecek tek kaynak devlet arşivleri. Meclis tutanaklarına göre Sovyetlere iade edilen kişi sayısı 195, iade tarihi de 6 ağustos 1945 olarak geçiyor. Gayriresmi kaynaklarda bu 195 kişinin tamamına yakınının Azeri olduğu, bazı kaynaklarda da 11-12 kişinin Türkistanlı (Orta Asyalı) olduğu belirtilmiş. Ama hiçbir kaynakta iade edilenlerin milliyetlerine dair tek bir veri yok. Resmi tutanaklarda milliyetleri "Rus Uyruklu" olarak kaydedilenlerin bir isim listesi de bulunmuyor. Bundan başka da bir iade hadisesi yaşanmamış.

Dolayısıyla paylaştığımız hikaye gibi kişisel tanıklıklar ışığında en az iki Çerkesin iade dilen 195 kişinin arasında olduğu ortaya çıkmış oluyor. Bunun dışında iade edilen ya da kamplardan kaçarak kurtulanların arasında başka Çerkeslerin de olup olmadığı hakkında maalesef hiçbir bilgi veya duyum mevcut değil.

Yelmuz ile Hasan'ın hikayesini bana aktaran 1913 doğumlu babam öldüğünde ben 25 yaşındaydım. Şimdiki aklım olsaydı Adigece anlatımını sesli kaydetmez miydim?
......
Yazı geleneği pek fazla olmayan toplumumuz için bu tür yaşanmışlıkları yazarak kayıt altına almanın, "tarihi geleceğe taşımak" adına oldukça önemli olduğunu düşünüyorum.

10 Aralık 2017 Pazar Saat 14:38
burak demirci

Bu hadiseyi okuyunca dedim ki kendime tarih tekerrürden ibarettir.Öylemi ?Daha yeni ,sanırım geçen hafta Türkiye ye sığınan bir çeçenin katili tutuklu iki rus ajanı, iki kırımlı tatar parlamenter karşılığında rusyaya geri gönderildi.Yani ölü bir çeçenden çok daha kıymetli idi iki tatar ve elbette rus ajanları.Türk yasalarının ihlali ve cinayet önemsizdi türkün alii çıkarı karşısında ! Yani iktidar da islamcıda olsa solcu da olsa hepsi türk devletinin ve türklüğün hizmetkarıdır.Türk devleti bizim devletimizdir diyen kafkasyalılara gelsin bu yazı ve iade haberi.Çok fazla söze gerek yok ben bu devletin, benim devletim olmadığını uzun zaman önce idrak etmiş bir birey olarak bu tür hadiselerin zihni bulanık hemşehrilerimizin zihnini açması dileğiyle,fazlasına gerek yok.

07 Aralık 2017 Perşembe Saat 02:12
hapi cevdet yıldız

Semih bey, doğru, Türkiye ve Sovyetler aynı saftaydı. Rusya'ya sığınmacıların teslim edildiği, teslim edilenlerin hemen aradaki tampon köprüyü geçer geçmez kurşuna dizildikleri ta 1950lerden beri yazılır, kimse de işin aslını araştırmaz. Doğru mu, değil mi demez. İşin doğruluğu tartışmasız kabul edilir ve öyle yazılır. 'Kızılordu bir canavar, yapar böyle şeyler' havası yayılır.

Yargısız veya yargısız açıkta infaz, yanılmıyorsam bir Sovyet tarzı değil. Bununla Sovyetlerin birçok gizli infazlar yaptıklarını yadsıyacak değilim. Ama Katin Ormanı Katliamı'nda 20 bin Polonyalı tutsak subayın katlinde olduğu gibi gizli infazlar yapıyor, sorumluluğu başkalarına, Katin örneğinde Almanlara atabiliyorlardı. Ama burada köprüyü geçer geçmez infaz yapıldığı söyleniyor. Kurnaz Sovyetleri düşündüğümüzde, bu bir budalaca hareket olmaz mı?. Ben bu doğru mu? Resmi anlatıma göre, Yozgat kampında bulunması gereken iki kişi Biga'ya, akrabalarının yanına nasıl gitmişler? Tek parti dönemi şeflik Türkiyesi yol geçen hanı mı olmuş? Resmi makamların bu işten haberi yok muymuş? Avcı kıyafetindeki avcı kıyafetli resim de Hasan ve Yelmuz kardeşlere değil, İsa Sönmez'e ait. Ne ilgisi var?
Merak ediliyorsa bütün bunların araştırılıp olayın perde arkasının aydınlatılması gerekmez mi? Saygılar.

06 Aralık 2017 Çarşamba Saat 05:06
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net