Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
EVLİYA ÇELEBİ'NİN SEYAHATNAMESİNDE CİGET'LER (CIHI'LAR ) ve CİGET (CIHI) DİLİ/CIHIBZE(Джыхыбзэ)
12 Aralık 2017 Salı Saat 23:29

Not: Ciget dilinde (Cıhıbze) yazılan kelime ve cümleler, Çelebi'nin seyahatnamesinde onun kendi duyuşu ve anlayışı ile yazdığı şekilde yazılmıştır. Yanında parantez içinde Adığabze ve Türkçesi yer alır.


 
Za (Adığabze зы, Türkçe bir)
Toka (Adığabze тIу, Türkçe iki/Adığabze тIокIы, Türkçe yirmi)
Şke (Adığabze щы, Türkçe üç)
Plı (Adığabze плIы, Türkçe dört)
Atu (Adığabze тфы, Türkçe beş)
Fun (Adığabze хы, Türkçe altı)
İpli (Adığabze блы, Türkçe yedi)
Uga (Adığabze и, йы, Türkçe sekiz)
İpgi (Adığabze бгъу, Türkçe dokuz)
Ju (Adığabze пшIы, Türkçe yedi)
Za ju (Adığabze пшIыкIузы, Türkçe on bir, Kelimenin tam anlamı on ve bir)
Toka ju (Adığabze пшIыкIутIу, Türkçe on iki, Kelimenin tam anlamı on ve iki/Adığabze тIокIырэ зырэ, Türkçe yirmi bir)
Skha (Adığabze хьалыгъу, кIакъу, Türkçe ekmek)
Ga (Adığabze лы, Türkçe et)
Bzı (Adığabze псы, Türkçe su)
Fa (Adığabze къуае, Türkçe peynir)
Sevakh (Cıhıbze "Sevakh": pişmiş süt, Adığabze щхыу, Türkçe bozuk süt)
Ha (Adığabze къужъы, Türkçe Armut)
Musd (Adığabze санэ, Türkçe üzüm)
Lhmk (Adığabze шхын цумп, Türkçe incir)
Eshu (Adığabze шхъомч, Türkçe kestane. Adığabze "tatlı": IэшIу, IашIу)
Lka (Cıhıbze "Lka": kaya tuzu, Adığabze "tuz": щыгъу)
Vika (Adığabze укIон, Türkçe gideceksin)
Uts (Adığabze о тIыс, Türkçe oturursun)
Udeto (Adığabze о тэдж, Türkçe kalkarsın)
Umka (Adığabze о умыкIу, Türkçe gitmeyin/sen gitme)
Sikokh (Adığabze сэкIо, Türkçe gidiyorum)
Svuşskgsluh/свушскгслух (Cıhıbze "Svuşskgsluh/свушскгслух": işim var, gidiyorum. Adığabze си Iоф (сиIо) сэкIо: işim var, gidiyorum)
Sfaga skço vika/skenu svke, s-k-enu s-vke) сфага скчо вика/скену свке -с-к-ену с-вке): Bu Cıhıbze cümleler "eve gidelim, eve gidiyorum anlamındadır. Adığabze сэкIо унэм сэ, eve gidiyorum)
Srhod/срход (Cıhıbze Srhod "senin neyin var" demek. Adığabze "сыд ходэ", ne yapıyorsun)
Hoş god aşgd/хош год ашгд: Bu Cıhıbze cümle "biz bir domuz yedik" anlamında. Adığabze "къожъ код ашхыгъ", "biz bir sürü yaban domuzu yedik" anlamında.
Arkamd jehu/аркамд жеху: Adığabze: а къор пщэрыгъа, Türkçe: domuz yağımıydı?)
Veçile şknog/вечиле шкног/ве-чиле ш-кног: Adığabze: уи чылэ сыкIон/сыкIуагъ. Türkçe: Köyünüze gideceğim.)

 
Görüldüğü gibi Ciget/Cıhıbze (Джыхыбзэ) dili, Adığe dilinin bir lehçesi formunda. Evliya Çelebi'nin, Adığe dilini Ciget (Cıhı) bölgesinde kayda geçirirken kelimeleri doğru telaffuz edemediğinide bilmemiz gerek. Çelebi ses açısından gerçeğine yakın yazmaya çalışmış. Elbette bu kelimelerin gerçekte konuşma içinde Çerkes (Adığe) dilinde olduğu açık. 
 
Bazı meyva, sebze, ağaç, hayvan vs. isimleri gibi bazı isimlerin Çerkes (Adığe) kabileleri içinde farklı söylenişi olabiliyor. Lehçelere göre lokal özel söyleniş şekilleri var. Lavrov, Espeko ve Lyule zaten Bzıp (Psıbe) ve Hamış nehirleri arasında yaşayan Ciget (Cıhı) halkının Çerkes (Adığe) olduğunu çok defa belirtmişti. Ciget'lerin (Cıhı'ların) yukarısında yaşayan Medovey (Madzmey, Mdıjuwı, Medajoy) topluluğunun da Çerkes (Adığe) olduğunu ve Çerkesce (Adığabze) konuştuğunu yine aynı kaynaklardan biliyoruz.
 
Medovey bölgesinde ve Açepsı akarsuyu ile Açeşkho dağından (Soçi Olimpiyatlarının yapıldığı dağ) Pşığışkho ve Atsetuk dağlarına kadar Atse, Tlebağe, Vakhokh, Kota (Xot), Pudzıko gibi soylar ile Mezmıthı, Pşewu, Hudeps, Psıkho nehir vadilerinde Arte-Kuac (Rate-Kuac ve Tleşu-Hable) çevresinde, Arteko/Rateko, Carım, Hude, Pşewu, Ğış/Ğeş gibi yaygın sülalelerin varlığını iyi biliyoruz. Çerkes (Adığe) olduklarından ve Çerkesce (Adığabze) konuştuklarından hiç şüphemiz olmayan Ciget (Cıhı) ve Medovey (Madzmey, Mdıjuwı, Medajoy) toplulukları içindeki soyların büyük çoğunluğunun Şapsığ ve Abzakh, bir kısmının da Vıbıh Çerkes (Adığe) kabileleri ile bağlantılı olduğunu da biliyoruz. Bunun yanında Ciget ve Medovey'lerin yaşadığı Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) güney kısmı olan coğrafi alan içindeki toponimlerin günümüzde dahi ezici bir çoğunluk ile Çerkesce (Adığabze) olması gerçeği de ortada. 
 
Tekrar Evliya Çelebi'nin seyahatnamesine dönersek, Seyahatnamede "Sadşe" etimolojik olarak tekrar incelenmesi gereken bir isim. Sadşe, Kudeps ve Hamış nehirleri arasında ve kıyıda değil. Komşusu olan Şahe ve Soçi arasındaki dağlık bölgede yaşayan ve seyahatnamede "Takaku Çerkesleri" diye geçen topluluk ile sıkı ilişkileri var. Artlar (Arte-Kuac/Rate-Kuac) ile Liyuş (Tleşu Hable) iskelelerine sık sık gidiyor Sadşe ve Takaku Çerkesleri. Günümüz Soçi'si (Şaşe/Şaçe) ise Arte-Kuac'tan daha kuzeyde. Seyahatname'de Soçi "Suçe'ler" diye geçer. Bir önemli bilgide, Açeşkho Dağı eteğinde yeralan Krasnaya Polyana olarak bildiğimiz 'At-kuac yerleşim alanının Arteko/Rateko soyunun yazlık yerleşim alanı olduğunu belirtelim. 
 
Çoğunlukla Şapsığ, Abzakh ve kısmen de Vıbıh soylarından oluşan Ciget (Cıhı) ve Medovey (Madzmey, Mdıjuwı, Medajoy) Çerkes (Adığe) toplulukları Nisan 1864-17 Haziran 1864 arasında topluca, Şapsığ, Abzakh ve Vıbıh'ların ardından sürülmüştür ve bu topluluklardan dağlarda saklanıp kalan çok az kişinin bir kısmı, daha sonra Hak'uç bölgesinde toplanan ve direnişe devam eden Şapsığ savaşçılara katılmış, bir kısmıda Kuban'da ki Adığe yerleşim alanına iskan edilmiştir. 14.400 ile 17.000 arasında bir sayıda sürgün edilen Ciget ve Medovey kökenli Çerkes (Adığe) topluluğu Balkanlara iskan edilmiştir. Ciget ve Medovey Çerkes (Adığe) topluluğu, sürgün sonrasında zaten kendisi ile aynı kabilevi kökenden gelen Şapsığ, Abzakh ve Vıbıh'lar içinde karışmış durumdadır.

 
BU KONUYLA İLGİLİ OLARAK, SOÇİ'NİN ADLER RAYONUNDA VE ABHAZHA' NIN GAGRA RAYON'UNDA GÜNÜMÜZDE MEVCUT ÇERKESCE (ADIĞABZE) ÖNEMLİ TOPONİMLER (YER ADLARI).
 
Şapsığ lehçesinde Шъачэ/Ş'açe. Ama Şapsığ'lar (Шапсыгъ) Шыгъачьэ/Şığaç'e de derdi. En doğru söylenişide budur. Soçi'nin açıklaması yapma gereği olduğu için konuya Soçi'nin anlamı ile başlandı. 
Bundan sonraki yer adlarının hepsi, 2014 Soçi Olimpiyatlarının yapıldığı ve tamamı Tarihi Çerkesya (Adığe Xeku) toprağı olan "Adler Rayonu" ve daha güneydeki Gagra Rayonu içindedir.
 
1-Ачэшхо/Açeşkho dağı. 
 
Ş'açe ve Açeps nehirlerinin doğduğu, eteğinde Soçi Olimpiyatlarının yapıldığı dağ. "Yüce Teke" demek. Ачэ/Açe, Çerkescenin (Adığabze) Şapsığ diyalektinde "dağ keçisi" ve teke demektir. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Ачишхо" diyorlar. Açeşkho 2159 metredir. Ana Kafkas dağları üzerinde değil, hemen Kafkas ana dağ sırasının yanında yükselir.
 
2-Ачэпсы/Açepsı deresi. 
 
Adler Rayonundaki Mezmıtha nehrinin Açeşkho dağından doğan kaynaklarından biri. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile Ачипсе diyorlar. 
Türkçesi "Teke suyu". 
Açepsı'nın bir kolu da Çerkes (Adığe) ПIудзыкъо/Pudzıqo soyunun yaşadığı küçük bir nehir vadisiydi. Günümüzde hâlâ yaşayan şekliyle Rusça yazılışıda "Пудзико".
 
3-ЦIужыпсы/Tsüjıpsı. 
 
Adler Rayonundaki Mezımthı nehrinin Açeşkho dağından doğan kaynaklarından biri. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Чвежипсе" diyorlar. Türkçesi "Yaşlı Öküzün suyu".
 
4-Псэу/Psaw
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Псоу" diyorlar. Türkçesi "Sağlık" demek. Günümüzde Krasnodar Krayı ve Abhazya sınırını oluşturur.
 
5-Iаебга/Ayebga
 
Yine Gagra Rayon'unda "Хребет Аибга" yani Aibga dağ sırtı/sırası vardır Psov nehri boyunca. Bu Aibga adının Çerkesce (Adığabze) orjinal adı "Iаебга" dır. Abhazca "Аибӷа" söylenişinin bir anlamı yoktur. Хребет Аибга yani Aibga sırtı 2391, 2450 ve 2462 metrelik üç tepeden oluşur. Çerkesce (Adığabze) "Iае" kötü, çirkin demektir. Çerkesce (Adığabze) "Бга" ise ise tepelik sırt demektir. Iаебга köyünde 1864'te özellikle Tlebaje (Tlebago) sülalesi yerleşikti ve Iаебга diye anılan dağlık sırt bölge onların bölgesiydi Yukarı Psov vadisinde.
Bu yerleşim alanındaki toplamda üç olan Çerkes (Adığe) sülalesinin adlarının Rusça yazılışı ile verelim; Вахох, Тлабог ve Кота. Yani Vahoh, Tlabog ve Kota. Yani Aibga'nın Apsuwa Аиба/Aiba sülalesi ile bir ilgisi felan yoktur. Bu yörede tamamen Çerkes (Adığe) olan bir yerleşim alanıydı 1864 öncesinde. Köy bu adını, köyün yönetici ailesi Tlebago (Çerkesce : Лъэбагьэ) ailesinden almıştır
 
6-Mэкъу/Meq'u 
 
Adler Rayonunda 1918 metre yükseklikte bir dağdır. "Амуко с адыгского от меку -"сено " Yani Çerkesce (Adığabze) Meq'u-saman/kuru ot yığını anlamında Meretukov'un izahatında. 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Амуко" diyorlar.
 
7-Атакъэ заоап/Ataq'e zawoap dağı
 
Rusça yazılışı olan "Атеке зеуап/Ateke Zeuap" dağının adı, Çerkesce (Adığabze)" Horozun kavga ettiği yer".
Меретуков приводит другое адыгейское название этой горы - Атеке зеуап - «место, где дерутся петухи» (атоке - «петух», зао - «бой», п (пе) - «место»).
 
8-Алыкъo/Alıko tepesi. 
 
Rusça yazılışı "Алек". Türkçesi "Ali oğlu" 
 
Meretukov ve Lyule "Aliko/Алыкъo" olduğu konusunda izahat veriyor.
 
Меретуков называет хребет Алико и переводит с адыгейского "(хребет) сына Али" (Али - собственное имя, ко - сын).
 
Люлье писал, что черкесы часто упоминают в своих молитвах-песнопениях имя Алия.


 
9-MэшIопс/Maşöps nehri. 
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Мaчeпстa" diyorlar. Türkçesi "ateş suyu".
 
10-Бзыугу/Bzıwgu nehri. 
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Бзугу" diyorlar. Türkçesi "Kuş yüreği".
 
11-Iaт-Къуадж/'At-kuac. 
 
Şapsığlar ile karışık yaşayan Cıhı (Abzakh) Çerkes (Adığe) kabilesine mensup Êşhırıpe kıyı topluluğuna mensup Arte/Rateko soyunun yazlık yeri. "Yüksek yer" anlamındadır.
Bu gün Ruslar buraya Krasnaya Polyana diyor. 21 Mayıs'ın simge yeridir. Buradaki "Êşkhırıpe" adı verilen çayırlıkta Çerkes (Adığe) - Rus savaşlarının bitişi ve Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) işgalinin Zafer kutlamaları, 25 bin kişilik Rus ordusu ve Rus ordusu içinde Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) işgalinde yer almış tüm Rus koruması altındaki yerel bölgelerden birliklerin katılımı ile yapılmıştır 21 Mayıs 1864'te. (Katılan birliklerin kimler olduğu hakkında Bkz. S. Esedze/Rus ordusunun Çerkes (Adığe) nefreti ile dolu bir Albayı ve Artukov)
 
12-Хъудэпс/Хъудьэпс/Xudeps
 
Люлье упоминает шапсугский род Xудь.
Lyule, Şapsığ Hud soyunun suyu anlamında olduğunu söylüyor. Ruslar Худапс/Xudaps yada "Кудепста/Kudepsta" diyor. Çerkesce (Adığabze) "Êşkherıpe" olarakta anılır. Bu gün Krasnaya Polyana denen 'At-kuac buraya bağlı bir yayla yerleşimiydi. Xudaps/Xudeps, bu günkü Abhazya sınırına bir kaç km kuzeyde Karadenize dökülür.
 
13-Псыхъуэ/Псыхъo-Psıkho nehri
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Псахо" diyorlar. Kudeps/Xydeps nehrinin koludur. Psıkho vadisinde, günümüzdeli adı Лесное olan 1876'ya kadar Şapsığ Tleşu-Hable (Лэшьу) adında varlığını korumuş Arte-Kuac'ı oluşturan iki köyden biri olan bir köy vardı. Bu köyün 56 hane, 200 nüfuslu köy halkı 1876'dan sonra, Soçi'nin diğer Rayonu olan Lazarevski (Psezuapse) Rayonundaki Thağapş köyüne iskan edilmiştir.
 
14-Къэпщы/Qapşı
 
Mezımthı nehrinin koludur.
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Кепши" diyorlar. Çerkes (Adığe) Kabardeylerin İslam öncesi inancında yer alan şans tanrısı Qapşı/Kapşı'nın adını taşıyor.
 
15-ХыцIу/Khiçü
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Ахцу" diyorlar. Türkçesi "Deniz öküzü"
 
16-РатIэ-Къуадж
 
Ruslar bugün Osmanlıcadan geçen "Arti-lar" ifadesinden kaynaklı Ardler diyor.
 
Bu konuda yine Almir Abreg'in görüşlerine bakalım;
 
"В этом есть тоже какая-то истина. Вопрос в том, что название Артиляр есть в турецом источнике, есть адыг. название Арт-къуадж. На самом деле среди шапсугов Люлье упоминает фамилию (род) Ратэ-къо. Но эта фамилия сохранилась и сейчас среди егерухаевцев в Адыгее. Ее носителями могли абадзехи, которые осели здесь в ауле Егерухай. В своем описании Кавказа Бларамберг, пользовавшийся разведданными, писал об Артаковцах как об адыгах. А- могло появится в этой фамилии под влиянием убыхского или абхазского, но от этого его этническое содержание не исчезло. О том, что в современном Сочи-Адлерском регионе вместе с убыхами обитали и шапсуги и абадзехи (джыхы) не подлежит сомнению."- Алмир Абрегов
 
Şöyle diyor Almir Abreg bu ifadesinde, Art-lar adına açıklık getiriyor. "Bunun içinde bazı gerçekler var. "Arti-lar" adı burada Türkçe kaynaklı bir kelime (Yani Çerkesceden Türkçeye Transkripsiyon). Gerçekte onların (Art-kuac'ın) Çerkes (Adığe) halkı içinde olmalarıdır. Aslında Art-kuac, Lyule'ye göre Şapsıglar içinde bir soy olan Rate-ko'lardır. Bu ad (Rateko adı) korunmuş ve Adigey içinde Yecerukay'a gelmiştir (1864 sonrası).
 
Yecerukay'a yerleşen Rateko'lar Art - Kuac kökenli olabilir ve Yecerukay'da da Abzakhlar. Blamberg Kafkasya hakkında yaptığı araştırmalarında, Adığe olan Art-kuac hakkında yazdı. O isim (Art-Kuac) Vıbıh veya Abhaz etkisi altında görünebilir, ancak etnik içeriği kaybolmadı. Aslında Soçi-Adler bölgesinde 1864 öncesinde, günümüz Vıbıh'larının Şapsığlar ve Abzakhlar (Cıhıxer) ile beraber yaşadığı tartışılmaz. Cıhı'lar yani Ciget'ler Güney Abzakh'ları olarak tanımlanıyorlardı, bunuda ayrıca belirtelim.
 
17-Быттхы/Bıtthı. 
 
Bıtha dağı. 300 metre yüksekliğe sahip. Adlerde Bzıwgu ve Maşöps nehirleri arasında. Çerkesce быты/bıtı eğri, Bıtthı-eğri tepe demek. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Бытха" diyorlar.
 
18-Псышхо/Psışkho dağı
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Псеашхо" yada "Псеашхa" diyorlar. 
Psışkho, Kafkas dağ silsilesi üzerinde Soçi'nin Adler Rayonunda bulunun 5 km uzunluğunda 500 metre genişliğinde buzul silsilesine sahip en yüksek yeri 3257 metre olan bir dağ dizisidir. Diğer tarafı Krasnodar Krayının Mostovski (Küçük Laba/Gups yöresi) içindedir. 2014,2 metre rakımı olan Psışkho geçidiyle (Rusça: перевалом Псеашха), Adler Rayonundan, Mostovsky Rayonuna geçilir.
 
19-ПсылIыхъу/Psılıhu ve ПсылIышэныкъо/Psılışenıqo dağ nehirleri. 
 
Psılıhu, Psılışenıqo'nun sol koludur. Psılışenıqo'da Mezımthı nehrine kaynaklık eder.
Mezımthı nehrinin kaynaklarından birini oluşturan dağ nehri. Adler Rayonunda Kafkas dağlarının ana silsilesi üzerindeki Kadrı-kuac dağlarından doğar. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Пслух" ve "Пслушонок" diyorlar. Çerkes (Adığe) ПсылIышэныкъо/Psılışenıqo soyunun yaşadığı bir nehir vadisiydi.
 
20-Лэурэ/Leure
 
Mezımthı nehrinin koludur. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Лаура" diyorlar.
 
21-IaзмыкIэ/Azmıç
 
Mezımthı nehrinin koludur. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Азмыч" diyorlar.
 
22-Дзыхъырэ/Dzıkhıre
 
Mezımthı nehrinin koludur.
 
23-Iэйшхо/Êyşkho dağı. 
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Аишха" diyorlar.
 
24-Къардэ- Къуадж/Qarde-Kuac yada Хъардэ- Къуадж dağı. 
 
Adler Rayonu içinde olmakla birlikte, bu günkü Adler Rayonu, Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti ve Abhazya Cumhuriyetinin sınırlarının kesiştiği bölgededir. Aynı adı taşıyan üç tane muhteşem dağ gölüde eteklerinde bir birine yakın olarak bulunur. Günümüz Adler Rayonunda, Tarihi Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) en muhteşem yerlerinden biridir. Ruslar, Çerkesce (Adığabze) transkripsiyonu ile "Кардывач" diyorlar. 
 
Kardıvaç ana sırtının güneydoğusu'nda bulunan tepenin adı Kute-heku'dur. Rusça "Кутехеку" diye yazılıyor.
 
25-Чундышхо/Çundışkho dağı. 
 
Karde-kuac dağ silsilesinin en yüksek zirvesidir. 3139,5 metre yüksekliğindedir. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile Цындышха diyorlar. Türkçesi "Büyük Kuzgun" dur.
 
26-Мэдзымтхьы/Мэзымтхьы/Mezımthı nehri. 
 
Ruslar Çerkesce transkripsiyonu ile Мзымта derler. Adler Rayonundaki ana nehirdir. Mezımthı ana kaynağını Karde-kuac dağından alır. Çerkesce (Adığabze) "Мэзы" orman demek. Çerkesce (Adığabze) "тхыуI" sırt (coğrafi anlamdada, dağ eteği ve tepelik engebeli alanlar) anlamındadır. "тхыбыщ" eğri yamuk demek. Mezımthı adı Çerkesce (Adığabze), ormanlık sırt/engebeli sarp demek.
 
27- Кутэ-Xэку/Kute-Xeku
 
Kuteheku tepesi, doğudan batıya doğru, Karde-kuac dağ sırasında, Ацетукский/Atsetukskiy (Ацэтыкъу) tepesine kadar 7 km uzanır. Tepenin en yüksek noktası Kuteheku (2558.2 m) 'dir. Kute-heku tepesinde, birkaç küçük buzul dağ gölü vardır. Bunlardan en büyüğü Kute-heku Gölü'dür. Kute-heku 2558,2 metre yüksekliğindedir. Rusça "Кутехеку" diye yazılıyor.
 
28-Ацэтыкъу/Atsetuk tepesi
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile Ацетукский diyorlar. Atsetuk adı, bugün Türkiye'de yaşayan Şapsığ /Vıbıh Ацэ/Atse sülalesinin adını andırmakta. Atsetuk bir yerleşim alanı adı zaten. Örneğin Anapa yakınlarındaki Çerkes (Adığe) köyü Hatramtuk derken yine Hatram (-tuk), köy adının yapılışı gibi Atse - (tuk) yer adı yapılmış ve Kadre-Kuac dağlarındaki bir geçitte, yakınındaki bu tepenin adına izafeten Atsetukskiy geçididir.
 
Bu bölgede toplam 3 geçit vardır;
 
Kute-heku/Кутехеку, Atsetukskiy/Ацетукский, Ahukdarskiy/ Ахукдарский geçitleri.
 
Gagra Rayon'unda ise, Ritsa gölü yakınında Лашипсе (Лашпсы) nehri bulunur. Pşığışkho/Пшегишхва dağı Ritsa yakınındadır. Ritsa gölüne yakın Psıbe dağı vardır ayrıca.
 
Yine Gagra Rayonunda Четыре Черкеса/Dört Çerkes, Ацетука/Atsetuk (Атсечека) ve Турбаза/Turbaza (Тербаза) adında dağ nehirleri ve bunların aynı isimdeki şelaleleri Ritsa gölünü besler. Gagradaki Ацетука/Atsetuk adı ayrıca Adler'de de 3 yerde vardır. Yukarı Mezmıthı'da Kute-heku dağ sırtından Ritsa gölünün güneyine kadar geniş dağlık bölge Çerkes (Adığe) Atse sülalesinin yerleşim alanıydı. Atsetuk zaten Atse yerleşimi demektir. Hatırlayın Anapa yakınındaki "Hatramtuk" yerleşim adını.
 
Черкесский или Гегский водопад- yani Çerkes şelalesi yada Gega şelalesi de Gagra Rayon'unda bulunmaktadır. Gega dağ nehri de Ritsa gölünü besleyen dağ nehirlerinden biridir. Gega, Gege, Cece, Giga, Gıgı Çerkesce'de (Adığabze'de) sık rastlanılan bir yer ismidir. Mesela Giaginsk (Cece hable). Bjedığ'u da ki Gıgı hable/Cicihable gibi.
 
Çerkesce (Adığabze) orjinal adı "Псыбэ" olan Bzıp nehri'nin her iki yakasında, 1864 ve öncesindeki derin Çerkes (Adığe) izlerini daha onlarca toponim ile de görebiliriz. Hatta daha güneyde, Gumista'dan güneyde Хыпс adlı küçük nehir gibi Çerkesce (Adığabze) ad'lara sahip onlarca nehir, dağ, tepe karşımıza çıkar. 
 
Yine Gagrada Karadeniz'e dökülen bazı önemli akarsu adları şunlardır; Хашупсе/Xaşıps, Лапсы/Lepsı ve Багрепс/Bagrıps'tır. Görüldüğü gibi bölgede toponimler (yeryüzü şekillerinin adı) günümüzde dahi Çerkesce (Adığabze) ağırlığını korumaktadır. 
 
Tlepşuko Ömer Çakırer
 
Cherkessia.net, 13 Aralık 2017

Bu haber toplam 5090 defa okundu.


Hakan ARIN

Mahmut ilbey, Sezgin Burak herkesin bildigi uzere bir cizgi roman sanatcisiydi, isi kurgu hikayeler ile cizgileri bulusturmakti, hicbir yerde de tarihci oldugunu iddia etmedi. Sen onu bir tarihci olarak okumus ve hikayelerine de gercekmiscesine inanmissan bu senin cehaletinden kaynaklanmistir. Senin iddia ettiginin tersine hikayeleri, Sezgin Burak`in cehaletini degil, tam tersine ne kadar gercekci bir kurgu ve cizgi ustasi oldugunu kanitlar. Ama gercekci kurgular ureten sanatcilar bircok cahiller tarafindan tarihci zan edilebiliyor iste. Bunun icin yapabilecek birsey yok.

09 Mart 2018 Cuma Saat 19:57
Kaya Şenvar

Çok kapsamlı ve titizlikle yapılmış bir araştırma. .Ömer beyi tebrik ediyorum. .

17 Şubat 2018 Cumartesi Saat 10:56
Erhan Çolak

Ömer bey, Evliya Çelebi'nin Ciget dili diye verdiği ( sizin "Adigece olduğu açık" diye tanımladığınız) örnekleri, yine sizlerin iki mahallenin konustugu, uydurma bir dil diye tanımladığınız Pakhıbze ile karşılaştırdınız mı ?

20 Aralık 2017 Çarşamba Saat 16:05
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net