Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
EVLİYA ÇELEBİ'NİN SEYAHATNAMESİNDE CİGET'LER (CIHI'LAR ) ve CİGET (CIHI) DİLİ/CIHIBZE(Джыхыбзэ)
12 Aralık 2017 Salı Saat 23:29

Not: Ciget dilinde (Cıhıbze) yazılan kelime ve cümleler, Çelebi'nin seyahatnamesinde onun kendi duyuşu ve anlayışı ile yazdığı şekilde yazılmıştır. Yanında parantez içinde Adığabze ve Türkçesi yer alır.


 
Za (Adığabze зы, Türkçe bir)
Toka (Adığabze тIу, Türkçe iki/Adığabze тIокIы, Türkçe yirmi)
Şke (Adığabze щы, Türkçe üç)
Plı (Adığabze плIы, Türkçe dört)
Atu (Adığabze тфы, Türkçe beş)
Fun (Adığabze хы, Türkçe altı)
İpli (Adığabze блы, Türkçe yedi)
Uga (Adığabze и, йы, Türkçe sekiz)
İpgi (Adığabze бгъу, Türkçe dokuz)
Ju (Adığabze пшIы, Türkçe yedi)
Za ju (Adığabze пшIыкIузы, Türkçe on bir, Kelimenin tam anlamı on ve bir)
Toka ju (Adığabze пшIыкIутIу, Türkçe on iki, Kelimenin tam anlamı on ve iki/Adığabze тIокIырэ зырэ, Türkçe yirmi bir)
Skha (Adığabze хьалыгъу, кIакъу, Türkçe ekmek)
Ga (Adığabze лы, Türkçe et)
Bzı (Adığabze псы, Türkçe su)
Fa (Adığabze къуае, Türkçe peynir)
Sevakh (Cıhıbze "Sevakh": pişmiş süt, Adığabze щхыу, Türkçe bozuk süt)
Ha (Adığabze къужъы, Türkçe Armut)
Musd (Adığabze санэ, Türkçe üzüm)
Lhmk (Adığabze шхын цумп, Türkçe incir)
Eshu (Adığabze шхъомч, Türkçe kestane. Adığabze "tatlı": IэшIу, IашIу)
Lka (Cıhıbze "Lka": kaya tuzu, Adığabze "tuz": щыгъу)
Vika (Adığabze укIон, Türkçe gideceksin)
Uts (Adığabze о тIыс, Türkçe oturursun)
Udeto (Adığabze о тэдж, Türkçe kalkarsın)
Umka (Adığabze о умыкIу, Türkçe gitmeyin/sen gitme)
Sikokh (Adığabze сэкIо, Türkçe gidiyorum)
Svuşskgsluh/свушскгслух (Cıhıbze "Svuşskgsluh/свушскгслух": işim var, gidiyorum. Adığabze си Iоф (сиIо) сэкIо: işim var, gidiyorum)
Sfaga skço vika/skenu svke, s-k-enu s-vke) сфага скчо вика/скену свке -с-к-ену с-вке): Bu Cıhıbze cümleler "eve gidelim, eve gidiyorum anlamındadır. Adığabze сэкIо унэм сэ, eve gidiyorum)
Srhod/срход (Cıhıbze Srhod "senin neyin var" demek. Adığabze "сыд ходэ", ne yapıyorsun)
Hoş god aşgd/хош год ашгд: Bu Cıhıbze cümle "biz bir domuz yedik" anlamında. Adığabze "къожъ код ашхыгъ", "biz bir sürü yaban domuzu yedik" anlamında.
Arkamd jehu/аркамд жеху: Adığabze: а къор пщэрыгъа, Türkçe: domuz yağımıydı?)
Veçile şknog/вечиле шкног/ве-чиле ш-кног: Adığabze: уи чылэ сыкIон/сыкIуагъ. Türkçe: Köyünüze gideceğim.)

 
Görüldüğü gibi Ciget/Cıhıbze (Джыхыбзэ) dili, Adığe dilinin bir lehçesi formunda. Evliya Çelebi'nin, Adığe dilini Ciget (Cıhı) bölgesinde kayda geçirirken kelimeleri doğru telaffuz edemediğinide bilmemiz gerek. Çelebi ses açısından gerçeğine yakın yazmaya çalışmış. Elbette bu kelimelerin gerçekte konuşma içinde Çerkes (Adığe) dilinde olduğu açık. 
 
Bazı meyva, sebze, ağaç, hayvan vs. isimleri gibi bazı isimlerin Çerkes (Adığe) kabileleri içinde farklı söylenişi olabiliyor. Lehçelere göre lokal özel söyleniş şekilleri var. Lavrov, Espeko ve Lyule zaten Bzıp (Psıbe) ve Hamış nehirleri arasında yaşayan Ciget (Cıhı) halkının Çerkes (Adığe) olduğunu çok defa belirtmişti. Ciget'lerin (Cıhı'ların) yukarısında yaşayan Medovey (Madzmey, Mdıjuwı, Medajoy) topluluğunun da Çerkes (Adığe) olduğunu ve Çerkesce (Adığabze) konuştuğunu yine aynı kaynaklardan biliyoruz.
 
Medovey bölgesinde ve Açepsı akarsuyu ile Açeşkho dağından (Soçi Olimpiyatlarının yapıldığı dağ) Pşığışkho ve Atsetuk dağlarına kadar Atse, Tlebağe, Vakhokh, Kota (Xot), Pudzıko gibi soylar ile Mezmıthı, Pşewu, Hudeps, Psıkho nehir vadilerinde Arte-Kuac (Rate-Kuac ve Tleşu-Hable) çevresinde, Arteko/Rateko, Carım, Hude, Pşewu, Ğış/Ğeş gibi yaygın sülalelerin varlığını iyi biliyoruz. Çerkes (Adığe) olduklarından ve Çerkesce (Adığabze) konuştuklarından hiç şüphemiz olmayan Ciget (Cıhı) ve Medovey (Madzmey, Mdıjuwı, Medajoy) toplulukları içindeki soyların büyük çoğunluğunun Şapsığ ve Abzakh, bir kısmının da Vıbıh Çerkes (Adığe) kabileleri ile bağlantılı olduğunu da biliyoruz. Bunun yanında Ciget ve Medovey'lerin yaşadığı Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) güney kısmı olan coğrafi alan içindeki toponimlerin günümüzde dahi ezici bir çoğunluk ile Çerkesce (Adığabze) olması gerçeği de ortada. 
 
Tekrar Evliya Çelebi'nin seyahatnamesine dönersek, Seyahatnamede "Sadşe" etimolojik olarak tekrar incelenmesi gereken bir isim. Sadşe, Kudeps ve Hamış nehirleri arasında ve kıyıda değil. Komşusu olan Şahe ve Soçi arasındaki dağlık bölgede yaşayan ve seyahatnamede "Takaku Çerkesleri" diye geçen topluluk ile sıkı ilişkileri var. Artlar (Arte-Kuac/Rate-Kuac) ile Liyuş (Tleşu Hable) iskelelerine sık sık gidiyor Sadşe ve Takaku Çerkesleri. Günümüz Soçi'si (Şaşe/Şaçe) ise Arte-Kuac'tan daha kuzeyde. Seyahatname'de Soçi "Suçe'ler" diye geçer. Bir önemli bilgide, Açeşkho Dağı eteğinde yeralan Krasnaya Polyana olarak bildiğimiz 'At-kuac yerleşim alanının Arteko/Rateko soyunun yazlık yerleşim alanı olduğunu belirtelim. 
 
Çoğunlukla Şapsığ, Abzakh ve kısmen de Vıbıh soylarından oluşan Ciget (Cıhı) ve Medovey (Madzmey, Mdıjuwı, Medajoy) Çerkes (Adığe) toplulukları Nisan 1864-17 Haziran 1864 arasında topluca, Şapsığ, Abzakh ve Vıbıh'ların ardından sürülmüştür ve bu topluluklardan dağlarda saklanıp kalan çok az kişinin bir kısmı, daha sonra Hak'uç bölgesinde toplanan ve direnişe devam eden Şapsığ savaşçılara katılmış, bir kısmıda Kuban'da ki Adığe yerleşim alanına iskan edilmiştir. 14.400 ile 17.000 arasında bir sayıda sürgün edilen Ciget ve Medovey kökenli Çerkes (Adığe) topluluğu Balkanlara iskan edilmiştir. Ciget ve Medovey Çerkes (Adığe) topluluğu, sürgün sonrasında zaten kendisi ile aynı kabilevi kökenden gelen Şapsığ, Abzakh ve Vıbıh'lar içinde karışmış durumdadır.

 
BU KONUYLA İLGİLİ OLARAK, SOÇİ'NİN ADLER RAYONUNDA VE ABHAZHA' NIN GAGRA RAYON'UNDA GÜNÜMÜZDE MEVCUT ÇERKESCE (ADIĞABZE) ÖNEMLİ TOPONİMLER (YER ADLARI).
 
Şapsığ lehçesinde Шъачэ/Ş'açe. Ama Şapsığ'lar (Шапсыгъ) Шыгъачьэ/Şığaç'e de derdi. En doğru söylenişide budur. Soçi'nin açıklaması yapma gereği olduğu için konuya Soçi'nin anlamı ile başlandı. 
Bundan sonraki yer adlarının hepsi, 2014 Soçi Olimpiyatlarının yapıldığı ve tamamı Tarihi Çerkesya (Adığe Xeku) toprağı olan "Adler Rayonu" ve daha güneydeki Gagra Rayonu içindedir.
 
1-Ачэшхо/Açeşkho dağı. 
 
Ş'açe ve Açeps nehirlerinin doğduğu, eteğinde Soçi Olimpiyatlarının yapıldığı dağ. "Yüce Teke" demek. Ачэ/Açe, Çerkescenin (Adığabze) Şapsığ diyalektinde "dağ keçisi" ve teke demektir. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Ачишхо" diyorlar. Açeşkho 2159 metredir. Ana Kafkas dağları üzerinde değil, hemen Kafkas ana dağ sırasının yanında yükselir.
 
2-Ачэпсы/Açepsı deresi. 
 
Adler Rayonundaki Mezmıtha nehrinin Açeşkho dağından doğan kaynaklarından biri. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile Ачипсе diyorlar. 
Türkçesi "Teke suyu". 
Açepsı'nın bir kolu da Çerkes (Adığe) ПIудзыкъо/Pudzıqo soyunun yaşadığı küçük bir nehir vadisiydi. Günümüzde hâlâ yaşayan şekliyle Rusça yazılışıda "Пудзико".
 
3-ЦIужыпсы/Tsüjıpsı. 
 
Adler Rayonundaki Mezımthı nehrinin Açeşkho dağından doğan kaynaklarından biri. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Чвежипсе" diyorlar. Türkçesi "Yaşlı Öküzün suyu".
 
4-Псэу/Psaw
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Псоу" diyorlar. Türkçesi "Sağlık" demek. Günümüzde Krasnodar Krayı ve Abhazya sınırını oluşturur.
 
5-Iаебга/Ayebga
 
Yine Gagra Rayon'unda "Хребет Аибга" yani Aibga dağ sırtı/sırası vardır Psov nehri boyunca. Bu Aibga adının Çerkesce (Adığabze) orjinal adı "Iаебга" dır. Abhazca "Аибӷа" söylenişinin bir anlamı yoktur. Хребет Аибга yani Aibga sırtı 2391, 2450 ve 2462 metrelik üç tepeden oluşur. Çerkesce (Adığabze) "Iае" kötü, çirkin demektir. Çerkesce (Adığabze) "Бга" ise ise tepelik sırt demektir. Iаебга köyünde 1864'te özellikle Tlebaje (Tlebago) sülalesi yerleşikti ve Iаебга diye anılan dağlık sırt bölge onların bölgesiydi Yukarı Psov vadisinde.
Bu yerleşim alanındaki toplamda üç olan Çerkes (Adığe) sülalesinin adlarının Rusça yazılışı ile verelim; Вахох, Тлабог ve Кота. Yani Vahoh, Tlabog ve Kota. Yani Aibga'nın Apsuwa Аиба/Aiba sülalesi ile bir ilgisi felan yoktur. Bu yörede tamamen Çerkes (Adığe) olan bir yerleşim alanıydı 1864 öncesinde. Köy bu adını, köyün yönetici ailesi Tlebago (Çerkesce : Лъэбагьэ) ailesinden almıştır
 
6-Mэкъу/Meq'u 
 
Adler Rayonunda 1918 metre yükseklikte bir dağdır. "Амуко с адыгского от меку -"сено " Yani Çerkesce (Adığabze) Meq'u-saman/kuru ot yığını anlamında Meretukov'un izahatında. 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Амуко" diyorlar.
 
7-Атакъэ заоап/Ataq'e zawoap dağı
 
Rusça yazılışı olan "Атеке зеуап/Ateke Zeuap" dağının adı, Çerkesce (Adığabze)" Horozun kavga ettiği yer".
Меретуков приводит другое адыгейское название этой горы - Атеке зеуап - «место, где дерутся петухи» (атоке - «петух», зао - «бой», п (пе) - «место»).
 
8-Алыкъo/Alıko tepesi. 
 
Rusça yazılışı "Алек". Türkçesi "Ali oğlu" 
 
Meretukov ve Lyule "Aliko/Алыкъo" olduğu konusunda izahat veriyor.
 
Меретуков называет хребет Алико и переводит с адыгейского "(хребет) сына Али" (Али - собственное имя, ко - сын).
 
Люлье писал, что черкесы часто упоминают в своих молитвах-песнопениях имя Алия.


 
9-MэшIопс/Maşöps nehri. 
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Мaчeпстa" diyorlar. Türkçesi "ateş suyu".
 
10-Бзыугу/Bzıwgu nehri. 
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Бзугу" diyorlar. Türkçesi "Kuş yüreği".
 
11-Iaт-Къуадж/'At-kuac. 
 
Şapsığlar ile karışık yaşayan Cıhı (Abzakh) Çerkes (Adığe) kabilesine mensup Êşhırıpe kıyı topluluğuna mensup Arte/Rateko soyunun yazlık yeri. "Yüksek yer" anlamındadır.
Bu gün Ruslar buraya Krasnaya Polyana diyor. 21 Mayıs'ın simge yeridir. Buradaki "Êşkhırıpe" adı verilen çayırlıkta Çerkes (Adığe) - Rus savaşlarının bitişi ve Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) işgalinin Zafer kutlamaları, 25 bin kişilik Rus ordusu ve Rus ordusu içinde Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) işgalinde yer almış tüm Rus koruması altındaki yerel bölgelerden birliklerin katılımı ile yapılmıştır 21 Mayıs 1864'te. (Katılan birliklerin kimler olduğu hakkında Bkz. S. Esedze/Rus ordusunun Çerkes (Adığe) nefreti ile dolu bir Albayı ve Artukov)
 
12-Хъудэпс/Хъудьэпс/Xudeps
 
Люлье упоминает шапсугский род Xудь.
Lyule, Şapsığ Hud soyunun suyu anlamında olduğunu söylüyor. Ruslar Худапс/Xudaps yada "Кудепста/Kudepsta" diyor. Çerkesce (Adığabze) "Êşkherıpe" olarakta anılır. Bu gün Krasnaya Polyana denen 'At-kuac buraya bağlı bir yayla yerleşimiydi. Xudaps/Xudeps, bu günkü Abhazya sınırına bir kaç km kuzeyde Karadenize dökülür.
 
13-Псыхъуэ/Псыхъo-Psıkho nehri
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Псахо" diyorlar. Kudeps/Xydeps nehrinin koludur. Psıkho vadisinde, günümüzdeli adı Лесное olan 1876'ya kadar Şapsığ Tleşu-Hable (Лэшьу) adında varlığını korumuş Arte-Kuac'ı oluşturan iki köyden biri olan bir köy vardı. Bu köyün 56 hane, 200 nüfuslu köy halkı 1876'dan sonra, Soçi'nin diğer Rayonu olan Lazarevski (Psezuapse) Rayonundaki Thağapş köyüne iskan edilmiştir.
 
14-Къэпщы/Qapşı
 
Mezımthı nehrinin koludur.
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Кепши" diyorlar. Çerkes (Adığe) Kabardeylerin İslam öncesi inancında yer alan şans tanrısı Qapşı/Kapşı'nın adını taşıyor.
 
15-ХыцIу/Khiçü
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Ахцу" diyorlar. Türkçesi "Deniz öküzü"
 
16-РатIэ-Къуадж
 
Ruslar bugün Osmanlıcadan geçen "Arti-lar" ifadesinden kaynaklı Ardler diyor.
 
Bu konuda yine Almir Abreg'in görüşlerine bakalım;
 
"В этом есть тоже какая-то истина. Вопрос в том, что название Артиляр есть в турецом источнике, есть адыг. название Арт-къуадж. На самом деле среди шапсугов Люлье упоминает фамилию (род) Ратэ-къо. Но эта фамилия сохранилась и сейчас среди егерухаевцев в Адыгее. Ее носителями могли абадзехи, которые осели здесь в ауле Егерухай. В своем описании Кавказа Бларамберг, пользовавшийся разведданными, писал об Артаковцах как об адыгах. А- могло появится в этой фамилии под влиянием убыхского или абхазского, но от этого его этническое содержание не исчезло. О том, что в современном Сочи-Адлерском регионе вместе с убыхами обитали и шапсуги и абадзехи (джыхы) не подлежит сомнению."- Алмир Абрегов
 
Şöyle diyor Almir Abreg bu ifadesinde, Art-lar adına açıklık getiriyor. "Bunun içinde bazı gerçekler var. "Arti-lar" adı burada Türkçe kaynaklı bir kelime (Yani Çerkesceden Türkçeye Transkripsiyon). Gerçekte onların (Art-kuac'ın) Çerkes (Adığe) halkı içinde olmalarıdır. Aslında Art-kuac, Lyule'ye göre Şapsıglar içinde bir soy olan Rate-ko'lardır. Bu ad (Rateko adı) korunmuş ve Adigey içinde Yecerukay'a gelmiştir (1864 sonrası).
 
Yecerukay'a yerleşen Rateko'lar Art - Kuac kökenli olabilir ve Yecerukay'da da Abzakhlar. Blamberg Kafkasya hakkında yaptığı araştırmalarında, Adığe olan Art-kuac hakkında yazdı. O isim (Art-Kuac) Vıbıh veya Abhaz etkisi altında görünebilir, ancak etnik içeriği kaybolmadı. Aslında Soçi-Adler bölgesinde 1864 öncesinde, günümüz Vıbıh'larının Şapsığlar ve Abzakhlar (Cıhıxer) ile beraber yaşadığı tartışılmaz. Cıhı'lar yani Ciget'ler Güney Abzakh'ları olarak tanımlanıyorlardı, bunuda ayrıca belirtelim.
 
17-Быттхы/Bıtthı. 
 
Bıtha dağı. 300 metre yüksekliğe sahip. Adlerde Bzıwgu ve Maşöps nehirleri arasında. Çerkesce быты/bıtı eğri, Bıtthı-eğri tepe demek. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Бытха" diyorlar.
 
18-Псышхо/Psışkho dağı
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Псеашхо" yada "Псеашхa" diyorlar. 
Psışkho, Kafkas dağ silsilesi üzerinde Soçi'nin Adler Rayonunda bulunun 5 km uzunluğunda 500 metre genişliğinde buzul silsilesine sahip en yüksek yeri 3257 metre olan bir dağ dizisidir. Diğer tarafı Krasnodar Krayının Mostovski (Küçük Laba/Gups yöresi) içindedir. 2014,2 metre rakımı olan Psışkho geçidiyle (Rusça: перевалом Псеашха), Adler Rayonundan, Mostovsky Rayonuna geçilir.
 
19-ПсылIыхъу/Psılıhu ve ПсылIышэныкъо/Psılışenıqo dağ nehirleri. 
 
Psılıhu, Psılışenıqo'nun sol koludur. Psılışenıqo'da Mezımthı nehrine kaynaklık eder.
Mezımthı nehrinin kaynaklarından birini oluşturan dağ nehri. Adler Rayonunda Kafkas dağlarının ana silsilesi üzerindeki Kadrı-kuac dağlarından doğar. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Пслух" ve "Пслушонок" diyorlar. Çerkes (Adığe) ПсылIышэныкъо/Psılışenıqo soyunun yaşadığı bir nehir vadisiydi.
 
20-Лэурэ/Leure
 
Mezımthı nehrinin koludur. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Лаура" diyorlar.
 
21-IaзмыкIэ/Azmıç
 
Mezımthı nehrinin koludur. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Азмыч" diyorlar.
 
22-Дзыхъырэ/Dzıkhıre
 
Mezımthı nehrinin koludur.
 
23-Iэйшхо/Êyşkho dağı. 
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile "Аишха" diyorlar.
 
24-Къардэ- Къуадж/Qarde-Kuac yada Хъардэ- Къуадж dağı. 
 
Adler Rayonu içinde olmakla birlikte, bu günkü Adler Rayonu, Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti ve Abhazya Cumhuriyetinin sınırlarının kesiştiği bölgededir. Aynı adı taşıyan üç tane muhteşem dağ gölüde eteklerinde bir birine yakın olarak bulunur. Günümüz Adler Rayonunda, Tarihi Çerkesya'nın (Adığe Xeku'nun) en muhteşem yerlerinden biridir. Ruslar, Çerkesce (Adığabze) transkripsiyonu ile "Кардывач" diyorlar. 
 
Kardıvaç ana sırtının güneydoğusu'nda bulunan tepenin adı Kute-heku'dur. Rusça "Кутехеку" diye yazılıyor.
 
25-Чундышхо/Çundışkho dağı. 
 
Karde-kuac dağ silsilesinin en yüksek zirvesidir. 3139,5 metre yüksekliğindedir. Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile Цындышха diyorlar. Türkçesi "Büyük Kuzgun" dur.
 
26-Мэдзымтхьы/Мэзымтхьы/Mezımthı nehri. 
 
Ruslar Çerkesce transkripsiyonu ile Мзымта derler. Adler Rayonundaki ana nehirdir. Mezımthı ana kaynağını Karde-kuac dağından alır. Çerkesce (Adığabze) "Мэзы" orman demek. Çerkesce (Adığabze) "тхыуI" sırt (coğrafi anlamdada, dağ eteği ve tepelik engebeli alanlar) anlamındadır. "тхыбыщ" eğri yamuk demek. Mezımthı adı Çerkesce (Adığabze), ormanlık sırt/engebeli sarp demek.
 
27- Кутэ-Xэку/Kute-Xeku
 
Kuteheku tepesi, doğudan batıya doğru, Karde-kuac dağ sırasında, Ацетукский/Atsetukskiy (Ацэтыкъу) tepesine kadar 7 km uzanır. Tepenin en yüksek noktası Kuteheku (2558.2 m) 'dir. Kute-heku tepesinde, birkaç küçük buzul dağ gölü vardır. Bunlardan en büyüğü Kute-heku Gölü'dür. Kute-heku 2558,2 metre yüksekliğindedir. Rusça "Кутехеку" diye yazılıyor.
 
28-Ацэтыкъу/Atsetuk tepesi
 
Ruslar, Çerkesce transkripsiyonu ile Ацетукский diyorlar. Atsetuk adı, bugün Türkiye'de yaşayan Şapsığ /Vıbıh Ацэ/Atse sülalesinin adını andırmakta. Atsetuk bir yerleşim alanı adı zaten. Örneğin Anapa yakınlarındaki Çerkes (Adığe) köyü Hatramtuk derken yine Hatram (-tuk), köy adının yapılışı gibi Atse - (tuk) yer adı yapılmış ve Kadre-Kuac dağlarındaki bir geçitte, yakınındaki bu tepenin adına izafeten Atsetukskiy geçididir.
 
Bu bölgede toplam 3 geçit vardır;
 
Kute-heku/Кутехеку, Atsetukskiy/Ацетукский, Ahukdarskiy/ Ахукдарский geçitleri.
 
Gagra Rayon'unda ise, Ritsa gölü yakınında Лашипсе (Лашпсы) nehri bulunur. Pşığışkho/Пшегишхва dağı Ritsa yakınındadır. Ritsa gölüne yakın Psıbe dağı vardır ayrıca.
 
Yine Gagra Rayonunda Четыре Черкеса/Dört Çerkes, Ацетука/Atsetuk (Атсечека) ve Турбаза/Turbaza (Тербаза) adında dağ nehirleri ve bunların aynı isimdeki şelaleleri Ritsa gölünü besler. Gagradaki Ацетука/Atsetuk adı ayrıca Adler'de de 3 yerde vardır. Yukarı Mezmıthı'da Kute-heku dağ sırtından Ritsa gölünün güneyine kadar geniş dağlık bölge Çerkes (Adığe) Atse sülalesinin yerleşim alanıydı. Atsetuk zaten Atse yerleşimi demektir. Hatırlayın Anapa yakınındaki "Hatramtuk" yerleşim adını.
 
Черкесский или Гегский водопад- yani Çerkes şelalesi yada Gega şelalesi de Gagra Rayon'unda bulunmaktadır. Gega dağ nehri de Ritsa gölünü besleyen dağ nehirlerinden biridir. Gega, Gege, Cece, Giga, Gıgı Çerkesce'de (Adığabze'de) sık rastlanılan bir yer ismidir. Mesela Giaginsk (Cece hable). Bjedığ'u da ki Gıgı hable/Cicihable gibi.
 
Çerkesce (Adığabze) orjinal adı "Псыбэ" olan Bzıp nehri'nin her iki yakasında, 1864 ve öncesindeki derin Çerkes (Adığe) izlerini daha onlarca toponim ile de görebiliriz. Hatta daha güneyde, Gumista'dan güneyde Хыпс adlı küçük nehir gibi Çerkesce (Adığabze) ad'lara sahip onlarca nehir, dağ, tepe karşımıza çıkar. 
 
Yine Gagrada Karadeniz'e dökülen bazı önemli akarsu adları şunlardır; Хашупсе/Xaşıps, Лапсы/Lepsı ve Багрепс/Bagrıps'tır. Görüldüğü gibi bölgede toponimler (yeryüzü şekillerinin adı) günümüzde dahi Çerkesce (Adığabze) ağırlığını korumaktadır. 
 
Tlepşuko Ömer Çakırer
 
Cherkessia.net, 13 Aralık 2017

Bu haber toplam 6241 defa okundu.


Mustafa ATİLA

1-Sara-Sa (Ben) Şaşma durumunda Kabardeyler Sara a- Sen mi, Wara a- Ben mi bu şekilde sık bir kullanım söz konusu.
2-Wuara –Wu(Sen)
3-Şuara- Şüa (Füı/Kab.) - Siz
4-Bız- Bze- Dil
5-Bz’şüa – Bz – Dil-Lehçe
6-Kha- Şha-Kafa(Baş)
7-Şapı- Hlaqo(Ayak) Abhaz dilinde Ş olarak kullanılar sesler Kabardey dilinde Peltek ‘ş’ olarak kullanılır.
8-Şaxoa –laqu(Peltek ‘ş) - Bacak
9-ǒa- Je - Ağız
10-Yıf – Yıh-( Peltek ‘ş) Hat. –Şhi(Kab.
11-Yıuj – Yeşe(Peltek ‘ş) Hat. - Yefe
12-Guı-Guı- Kalp
13-Psı-Pse-Can
14-Psı-Psı-Su(Abhazlar ırmak gibi büyük sular için)
15-Aps- La’s - Ölüm
16-Dzı- Psı-Su( İçilen Su)
17-Uğna-Wune-Oda/Ev Abhaz dilinde Uğnalra(Girmek) Eyleminden girilen yer manası taşır.
18-Uğza-Ğuze(Ğutse)-Arkadaş- Abhaz Dilinde İki kişinin yan yana olmasından türemiştir. Ğu-Tsa Ğu(İki) Tsa(Atsıl-ra, Birliktelik)
19-Çakua-Çakoa-Ekmek- Abhaz dilinde Ağzın payı demektir. Aynı zamanda Mgal’da kullanılır.
20-Çıü-Şı-At
21-Şüa- Şı(Plı, Peltek ‘ş’)- Kan
22-Aşüa-Şa-Kardeş
23-Baga- Bace- Tilki
24-Pha – Pxu – Kız Çocuğu
25-Phas- Fız –Kadın
26-Imğoa – Ğogu- Yol
27-Goapa- Goapa- Memnuniyet
28-Tınç-Tinç- Rahat
29- Amız- Maze-Ay
30-Baga-Bace-Tilki
31-Çır- Şırı – Yavru
32-K’tı – Ked (Çet) – Tavuk
33- Imşı-Mışe –Ayı
34- Ğora –Ğo – Mağara(İn) Goğora ( Çukur) Abaza dilinde –ra eki neye benzediğini nasıl olduğunu niteler.
35-Çıla- Cıl(Cı) – Yer Toprak. Abazalar genel manada Geniş topraklar için Adgıyl der.
36- Nışkhu – Pşxu – Elenmiş Toprak,kum (Adıgeler kum için kullanır.) Xhu eylemi elemek için kullanır. Adıgeler eleme eylemine wutkhdzın . ??
37- Goadz - Kotsı – Buğday
38- Ş’la – Şalı- Un Ş’lara – Saçına aklar düşmek manasında.
39- Pıntsa – Pı – Burun
40 – Napı – A- El--- Parmak için Apı(Ape) Adıgece kullanım.
41- T’tsla – T’şığ (Çığı) – Ağaç
42- Pxa – Kuame- (Dal) Kesilmiş ağaçlar ve kabukları için türetmeyi Adıgeler Pxa kökü ile yapar. Pxaçüa (Ağaç Kabuğu) Her iki dil için de aynı kullanım geçerlidir.
42/A - Budama adıge dilinde Pıpkhuhen (Budama eylemi) Ppkhhara(Abazaca) , Ppkhara işini yapan el aleti Pxaps(yine Abazaca), Adıgece Tahta-Pkha, Abazaca Ğuı.


43- ǒa – Çö – Deri ( Her türlü canlı, cansız varlık kabuğu için geçerli)
44- ‘M’za – Çam Ağacı (Adıge Dili Orman Mez) Abaza dili Abna(Abın)
45- Daug – Degu- Sağır
46- Ca’çı – Çığai (Meşe)
47- Ğoaj – Ğojı (Sarı)
48 – Saxtan – Saehtan - İşlenmiş Deri
49 – Bğa – Bğı - Bel Temeli kemiktir. Kemik-Bğıu ( Vücudun çatısı olarak Bel görüldüğü için orya isim olarak verilmiş olabilir.)
50- A’Jı- Zı(jı) – Eski
51- Lıgaj – Lıjı(Lıgu) – Yaşlı erkek Abhazlar Hagaj Abazalar Laga , Haga –Kafası gitmiş,deli için kullanır. Kök aynı ses değişimi yaşanmış.
52- T’aj –Nıojı– Yaşlı Kadın (Kadın erkek ayrımı yapıyorsunuz çok ayıp) Her iki millet de eskiyen her şey için ıj-ra, ajra( Yaşlanmak) eylemini kullanır.
53- Ahın – Ahin – Yüzük (Kesinlikle Abaza kökenli bir kelime değildir- Kabardeyler yoğun kullanır.)
54 – X’şı – şe – Süt
55- Auwdzışüa – wutsışö (Yeşil) şüa- benzeme olayı için kullanılan bir ektir. Gerisini izah etmiyorum. Kapşızşüa- Kırmızıya benzeyen gibi..
56- Khuits (Xucı) – Tsıuk – Küçük (Niyagaralılar duymasın)
57 – Ts’gıu - Tsgu(Çetıuw) – Kedi
58 – La – Ha - köpek
59 – P’slaçüa(Apsıdz) – Pts’ezıy – Balık ( Apsıdz Apsua – Pslaçüa Abaza)
60- Baeg – Beg(Bec) – Örümcek ( Muhtemel kökeni Kabardey)
61- P’ıasa(Jaejı) – P’asa(jıovu) – Erken, P’ıasa muhtemel Kabardey köken
62 – K’easa (Koa) – Keasa - Geç ( Muhtemel Kabardey)
63- T’tskhı (Gece) – çeşi – Gece
64- Imşı – Mafe – Gün
65 – Im’gael – Mıhamyel – Yemek Abazaca ekmek-aş, Adıge dili genel manada yenen şeyler. Şxın (Yenen şey) Adıge dili
66- Im’tsa – Maşö Ateş
67- Kut’ıağ – Ketiga(Çetiçe, Çanke, Çançe) –Yumurta Kökü Aeg olup, İngilizce Eg'den pek farklı değildir.
68- Ijl’a – Kubc(jıle) – Tohum Abhaz dili Örnek , Wuzıjlu da ? (Kimin soyusun) ,Ekin tohumu Agoadz Ijla (Buğday Tohumu)
69 – Ijl’a – Haepk(lapk) – Soy
70 – Wüa – Lepq – Millet
71 – Keraakhoa - Kerakhu(Cerahu)- Tabanca
72 – Ş’wüag – Ş’fueg(şxonç)
73- Pıntsa – Pı - Burun
74 – Bınca – Bınca(Nıbıc) – Göbek
75 - Dıağoa(Bziy) – Değu(fıü) – iyi olma durumu Abazalar; Dıağoa yı genellikle cisimler için kullanır. Aeğ –– Daha iyi (Ağ-kha-ra Bir öncekinden daha iyi olma durumu, -re, -ra(-mek,-mak mastar)
76- Psıkhoa – Psıho – Dere kenarı bahçe Abazalar ‘kho’ Kenar ve sap manasında kullanır.
77 – Ph’eanıkoa(ǒpı) – tsace(uşü) – Kenar
78- Pheawuıc – Balkon (Abz.) aynı zamanda Ceac-Balkon
79 – Khoa – Kuıps – Sap
80 – ǒa – Je –Ağız
81 – Pıuk – Upe – Dudak
82 – Ası – Osı – Kar Abhaz dili örnek ; Ası yaasıiyd(-ıyd şimdiki zaman eki)
83 – Akua – Oşkh – Yağmur Abhaz dili örnek ; Akua yaakuiyd(-ıyd şimdiki zaman eki)
84 – A’ç – çü - Öküz
85 – Aç’kha – Çüşha – Öküz başı
86 - Çğüa – Bje – Boynuz
87 – Akhçüa – akho – Çoban
88- Aüşt –auj – Geri
89- Pakh – Ipe – Ön
90- ǒka – Şğu – Tuz
91 – Kambış – Bıdambış – Adıge dili Büyük baş hayvan , Abaza dili Camız.
92- P’şı – Ple – Bak wuıpşı(Abz.), wuplı(Adg.)
93 – Şha – qusha –Dağ
94 – Naşa (Akeandır) – Naşa – Salatalık
95 – Çarıqoa – Çırıku – Yer elması
96- Ça – Mı’erısa – Elma
97- Khops – Khıpste – Erik
98- Ajüa – Guşıe – Söz , Kelam
99- Imtsı – Ptsı – Yalan
100- Pıts – Tse – Diş Abhaz dili; Pts(Diş), Pıntsa(Burun) , Pıuk (Dudak) Kökün Abhaz dili olduğunu görebilirsiniz.
101- Bzağgoa – Bzako – Dilsiz – Ahraz
102- Kaegoa – Kaegu(çagu) – Kısa
103 Mıç(Maeç) – Mıç(Kabardey) Make(Adıge) – Az. Örnek Az bir şey için Apsuvalar Makenak, Abazalar Mıtçtsinak(Çok çok az) Mıçk(Az, ek olan “k” Akı, ya da Zakı’nın k sesidir, tek bir tane kadar az olma durumunu belirtir. (Tersi olması beklenirdi.) Maeç ve Mıç telaffuzu sülaleden sülaleye değişklik gösterir.
104- K’ış – Xuj(Xuaş) – Açık ten
105- Nartuh(Açukri) – Nartuh – Mısır
106- Çajea – Jea - Söyle(Konuş) Emir kipinde
107- Ari(Awui)- Ara- O Abazalar canlı cansız varlık ayrımı yapmışlardır.
108- X’tsı – Tsı – İsim - Abazalar isim için X’zı’yı kullanırken Apsuwalar X’tsı yı kullanır. Kök Axtsa’ra eyleminden gelmekte olup koyulan demektir.
109-Çaşığua – Çeşığua – Bir diğerinden farklı. Yeni alınmış bir at için Yımaçaşuğab derler. Her iki lisanda da aynı şekilde kullanılır. kökü Ğua Abazaca iki kelime kökü ile birlikte türemiştir. Ğuze ne ise buda aynıdır.
110-Bja- Bja –Ara Abazaca Abjara, Ara yer. Abjara bjalra- Araya girmek. Ya da yarım manasında; ikiye bölünen yerin arası köküyle birlikte kullanılır.
111- Ğa- Koa- Gitme-gelme eylemi her iki dilde de kök aynıdır.

Gönül isterki oturup tek tek kelime ayıklayıp yazayım, malesef buna yeterli zamanım yok. Bu kelimeler gündelik kullanım içerisinden örneklerdir. İyi bir filolog yüzlercesini daha buna ekleyebilir. 300 kelimeyi küçümsemeyin, bu her iki dilin gündelik kelime kullanımı kökleri ile birlikte 1000 kelimeyi geçmez. Bu sebeple 300 ortak kelime az bir kelime değildir.

Ayrıca; güvenirliği sorgulanacak kaynaklardan 10 kelime bulup, bu 10 kelime içinden kendi dilinize yakın 4-5 kelime benzerliğinden yola çıkarak , bakın bu dil şu dilin lehçesidir diyen bir kişisiniz. Sizin için 300 kelimenin çok şey ifade etmesi gerekir.

Sırp ve Osmanlı dilinden vermiş olduğunuz örnekler Adıge ve Abhaz diileri için örnek olabilecek durumda değildir. Kaldı ki bu etkileşim sadece Osmanlı zamanı olmuş bir etkileşim değildir, Balkanlar da ki Türk varlığı kavimler göçü ile birlikte sürekli varolmuştur. Sizin de berlirtmiş olduğunuz gibi kelime geçişleri ve basit bir kısım ek geçişleri olmuş bu ise dil gramer yapısını etkilememiştir. Abhaz ve Adıge dili hem önden hem sondan eklemeli diller grubunda olup bu iki dile örnek verilebilecek durumda ikinci bir dil yoktur. Gramer yapısı dahi küçük değişiklikler dışında aynıdır.
Gramer yapısı ile ilgili olarak da istediğiniz takdirde bol bol örnekler verebilirm. En büyük farklılık Abhaz dilinde yer-yön zarflarının yüklem içine atılması ve bay bayan , canlı cansız varlık ayrımıdır.

18 Nisan 2019 Perşembe Saat 09:06
Mustafa ATİLA

Sn. Çakırer;

Abhaz-Abaza halkları ve yaşam yerleri konusunda ki görüşlerinizi Wubıh ya da Abazaheler ilgili farklı farklı konular içerisinde bir çok kere işlemiş bulunmaktasınız. Bir çoğunu elimden geldiğince vakit buldukça okudum.

Toparlayacak olursak, kaynak olarak göstermiş olduğunuz Gürcü Bilim İnsanı arkadaşın savı Psı ve Dzı üzerine kurulu, ‘su’ kelimesi için kullanılan iki terimin de Abhazlar tarafından nasıl ve ne şekilde kullanıldığını az buçuk izah edebildiğimi düşünüyorum.

Diğer husus Tsabal ve Dal’dan kovulan bir Abhaz soylunun asimile ettiği Adıgelerin şu an ki Aşuwa ve Aşkaruwa grupları olduğunu iddia ettiniz. Buna yanıtlarım biraz karmaşık oldu.

Onu da toparlayalım. Anadolu’ya Sadz-Ahçıps bölgesinden, Cerkessk bölgesin Zelençuk ırmağı deltasından ve Teberda bölgesinden Aşuwa ve Aşkaruwalar gelmiştir. Genele bakacak olursak Teberda’dan Zelençuk’a uzanan hattan gelenler, ağırlık nüfusu oluşturur. Bir kısmı Eskişehir ve Sakarya da olan Aşuwa’lar Sadz bölgesinden gelmedir, ve günümüzde İç Anadolu da yaşayan Aşuwa ve Aşkaruwa’lardan dilleri pek farklı değildir. Sizin iddia ettiğiniz şekilde Tsaballar tarafından asimile edilmiş olsalar idi, Tsaballar ile aynı dili konuşuyor olurlardı ki Tsabal grubu Lehçe olarak Abazalara(Aşuwa-Aşkaruwa) en uzak olanıdır.

Dal, Tsabal’dan Teberda’ya geçip Dziwara(Dziwawa-Yağmur Tanrısı), Anıha(Kutsal koru) gibi kavramları bir aile tek başına aşılayamaz. 1600 lü yıllarda Müslüman olmalarına rağmen bugün dahi yemin ederken Anıha üzerine yemin eden bir topluluktan bahsediyorsunuz. Hristiyan Abhaz’lar Anıha üzerine yemini bırakalı yüzyıllar geçmiştir. Hatta günümüzda Anıha üzerine yemin ettiğinizde Hristiyan Abhaz’ların çok büyük günah diye tepki vermesine rağmen Müslüman Aşuwa’lar cami avlusunda abdestli Anıha üzerine yemin etmeye devam etmişlerdir. Peki soruyorum böyle bir denklem de Tsabal’lar ne zaman, hangi ara gelip Adıge olan toplulukları asimile etmiş ve bunlara Aşuwa demiştir. Peki bu durumda Bzıplar neden hiç komşu olmadıkları Abazalar için Aşuwa diyor ?

Aguırwua (Mingrel-Laz) tarihte Abhazlara sınır olan bu millet iken, topraklarını işgal edip, dillerini de elinden olan Kartveller mi doğruyu söylüyor ? Sahi Aguırwua demişken, ne kadar da Aşkaruwa ya benziyor değil mi ? Aguı(Geniş düzlük toprak,Gal ve Zugdidi yeterince düz değil mi) Geniş düzlüklerin milleti Aguırwa yerine şu an başka bir dil konuşan başka bir millet var, bunları da konuşun .. Apsa®a R aitliğini unutmayınız .

Bu durumda diğer denklem, bunlar sonradan bilinçli bir şekilde Abhazlar tarafından yayılmış şeyler diyorsunuz. Kartvel asimilasyonu ile uğraşırken Abhazlar bunu ne ara düşünmüş de isimler dağıtmış ? Abhazya merkezli milliyetçiler isimleri dağıtırken Türkiye’ye bunu nasıl sokabilmiş ? Zelencuk taki Abazalara ulaşmak daha kolay değilmiydi de Türkiye’deki ısrarla Beskağ dediğiniz gruplara Aşuwa ismini vererek kabul ettirmişler. Hadi bunlar olmuş diyelim, kabul edelim. Bunu 1990’lardan sonra yapmaları ancak mümkün olmuştur, peki tüm bunlardan haberi olmayan gariban ihtiyarlar bu ismi nerden biliyor da , dabazab ari, dabazab.. (Abaza bu, Abaza) diyerek seviniyor, yine aynı şekilde Aşuwaka katsab(Aşuwalar adam) diyerek sevincini dile getirebiliyor.

Sakarya Hendek Ormanköy o bölgedeki tek Aşuwa köyüdür, o kadar Apsuwa köyü arasında, koca koca ihtiyarlar eskiden isimleri her ne olan köye, neden Aşuwa Köyü demişler ? Evet günümüzde Batı Anadolu Abhaz köylerinde Abaza ve Sadz ismi yerine Apsuwa ismi kullanılmaya başlanmış, bunu hemen herkes kabul ediyor. Belki bugün Orman köye gidin sorun Abaza mısın , Apsuwa mı? Hem Abazayım hem Apsuwa yım yanıtı alabilirsiniz, Aşuwa olduklarını bile bile. Aynı şekilde Sakarya Akyazı köylerine gidin, Sadz’ım ama Apsuwayım yanıtı da alırsınız ama bizim orada sorarsanız Apsuwa’nın kim ve ne olduğunu da iyi bilirler Aşuwayız ve Abazayız yanıtını alırsınız ama Adıgeyiz diyene bile rastlarsınız asimilasyon da böyle bir şeydir.

Sn.Daur,

Kültürel dezenfermasyon da asimile olmuş ile aynı sonda buluşmaz mı ? filan değildir, ufak bir etnik grubun daha büyük bir etnik grup içinde erimesi de asimile olan ile aynı sona varmaz mı ? İlla bir Erk tarafından sistemsel bir şekilde yapılması mı gerekiyor ? Madem öyle, görüşlerine sonsuz katıldığınız Çakırer(ki görüşleri kendine ait değil, Kartvel bir kaç adamın iddiası) asimile olmuş Adıge toplulukları diye sıkça bizden bahseder, madem Abhazlar Krallık değildi hangi sistemler asimile etmiş bu adamları,yok canım dezenferme olmuşuzdur en fazla!!! Ve bundan da bizim haberimiz yoktur.
Dil değişir, soylar karışır soy adları değişir. Büyük soylardan yeni adlar çıkar, ad büyür soy olur, soy değişir.
Ayrıca Abaza bir otonomi ismi ise biz o otonominin tam ortasındayız.

Bana Abaza’nın ne olduğunu soruyorsunuz. Abaza yaşayan demektir.

04 Mart 2019 Pazartesi Saat 12:07
Mustafa ATILA

Barakay,Segere, Bağ gibi Askharua grupları zaten o bölgenin sahibi. Ahçıpsı'nın kuzey ve kuzey batı bölgeleri soyları da hala devam etmekte su an ki sülale isimlerine bakarsanız Adigeler le sınır olmalarına rağmen onla ortak olabilecek sülale ismi dahi bulamazsınız. Feodal sistemde yaşayan köleleri ve beyleri de olan gruplardır.

Abazahe lerin en çok övündüğü şeydir, herkesin eşit ve kast sisteminin diğer Adige ve Abhaz boylarına göre yumuşak ve hatta hiç olmadığıdır.

Demek Liy, Sid, Mid, Cica, husta Cet, Cetger, Ju, yağan (maan), Bağ vb. 3 harfliler hep Abazehe çıktı. Bu gruplarla birlikte Abazahe ler tarihte Adıgelerin en kalabalık kolu unvanını hakediyor, tebrik ederim:)

Ne diyelim Aşkaruwa kardeşlerim bu birliktelik buraya kadar sizle de burada ayrılıyoruz. O güzel dilinizle Abazacanin en guzelini konusarak bilim adamlarını dahi etkileyerek Abhazların atası olma unvanını aldınız ama maalesef de bu form sizi bitirdi, bizi de bitirir. :)))

16 Şubat 2019 Cumartesi Saat 17:03
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net