Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Teşu Murdin: İnsanları Seven, İnsanların da Sevdiği Bir Çerkes
09 Mayıs 2020 Cumartesi Saat 00:50
 
Karadeniz kıyısı Şapsığlarının Adıge Khase örgütünü kuran ve geliştiren, şimdi de onursal başkanı olan ve uzun yaşamı boyunca ulusu için uğraş vermiş biri olan Teşu Murdin şu an 90 yaşında. Tanrı sana mutluluk dolu uzun bir yaşam ve sağlık bağışlamışsa, söylediklerin başkalarınca takdir ediliyorsa ve toplum sana değer veriyorsa, bundan daha fazla onur verici bir durum olabilir mi?
 
Teşu Murdin üzerine bu yazıyı gazeteci ve yazar Kuyeko Asfar hazırlamıştır.
 
Saygılı, anlayışlı bir ailede doğmuş ve bir Adıge köyünde büyümüşsen Adıgelik terbiyende bir eksiklik olmaz, annen ve baban seni gerilerden sürekli izliyormuş gibi dikkatli hareket edersin, etmen de gerekir, Adıgeliğini ve insanlığını onlardan almışsan bir yerlere varırsın. Nahıjlar (büyükler) hep böyle derlerdi, Murdin de bu anlayışa uygun bir yaşam sürdürdü. Halkına benzemezse kime benzesindi ki, soyu (Łako) ile ulusunun yolunu izledi.
 
Dedesi Salih’i (Шъэлихь) herkesten çok severdi. Teşu Salih’in ailesi Ş’oyıko (ШIоикъо) köyündendi . Ş’oyıko’nun gençleri erkenden beceri kazanır, elleri her işe yatkın olurdu. Bir Adıge isen, nerede olursan ol, bir Adıge olarak insan içine çıkman ve topluma katılman, bir Adıge olarak da ayrılmasını bilmen gerekir; böyle biri olarak büyüdü Teşu Murdin.
 
İkinci Dünya Savaşı’nın ateşini yaşayanlardan biriydi Murdin. Genç çocuk olarak köyde iken, köylerinde topların sıralandığına, askerlerin Almanlara topçu ateşi açtıklarına, Soçi yörelerine binlerce yaralının getirilmekte olduğuna ve “ağaç yaprağı” gibi sayısız askerin ormanlarımızda toplandığına tanık olmuştu. Almanlar yıkılmamışbir Soçi istiyorlardı, bu nedenle hava saldırıları, bombardımanı yapmıyor, topçu ateşi açmıyorlardı. Bu nedenle askerlerimiz korkusuzca bu yöreye aktarılabiliyordu.
 
- Yaralılar için gerekli olan onca iyodu nereden bulacaktık, - anımsamıştı Murdin. – Ceviz ağacı meyveleri, yaşken sopalarla dövülüp ağaçlardan dökülüyor, bundan iyot elde ediliyordu. Hırpalanmış olan bu ağaçlar daha sonra sakatlandılar ve birçokları da kurudular.
 
“Zamanı geldiğinde sivrisinek uçmaya başlar” derler, Murdin de eğitim amacıyla Ş’oyıko köyünden ayrıldı.
 
1950’lerde Krasnodar Ziraat Enstitüsü’nde okudu, bitirdi, birçok değişik yerde çalıştı, övülmediyse bile hiçbir zaman yerilmedi. “Sultan otu, tohumunu döker, kökünü kurutur” (Пырамыбжьэр мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ еожьы) derler. Murdin de olgunlaşmış biri olarak Kıyıboyu Şapsığe’ye geri döner, Kıyıboyu Şapsığların dediği gibi, “Kuban’dan dönüp dağlarına geri gelmişti”. Psışuape (Lazarevsk) ilçesindeki en büyük ve en donanımlı devlet üretme çiftliğine (sovhoz) baş mühendis olarak atandı, çiftlikte aralıksız 20 yıl üzeri çalıştı.
 
İşi iyiydi, Soçi Büyükşehir Belediyesi yönetimi ve Psışuape yöneticileri ile uyumlu bir çalışma yaşamı sürdürdü. Murdin’in soyundan olan (унэкъощ) Teşu Medin yanına gelir, üzüntülü ve sevinçli anlarını onunla paylaşırdı. Teşu Medin Tuapse kenti ulusal müzesinde çalışıyordu, arkeologdu, iyi bir tarih bilgisi vardı, en çok da Adıgelerin başına gelmiş olan olayların bilincindeydi. Toponomi alanında çalıştığı için yaya olarak dağlarda geziyor, kadim dönemlerden kalma ve Adıgelerin değer verdiği, kutsal gördüğü şeyleri, altında dua törenleri yapılan ağaçları, eski çayırları (ğeĥune), höyükleri ve İsp evlerini (dolmenleri) buluyor, kayda alıyordu. Medin, en çok eski kutsal/anıt ağaçlar üzerinde duruyordu. Beş yüz yıl, yedi yüz yıl, bin yıl ve daha da eski bir dönemden kalma ya da uzun bir zamandan beri kutsal sayılan ve altında dua edilen ağaçları, ulusun geçmiş yaşamında yer almış değerler oldukları için ayakta tutmaya ve korumaya önem veriyordu.
 
- Medin yanıma geldiğinde sabahlara değin konuşur, otururduk, anlattığı konularda çok kaygılı olduğunu fark ediyordum, - diye anımsıyordu Murdin. – İri yapılı bir kişiydi ama üzülüyor, ağlamaklı oluyordu, çaresizlik, bilir 
misin Asfar, çok acı bir şey…
 
Krasnodar Kray ya da Soçi makamları Medin’in uğraştığı konuları boş şeyler olarak görüyorlardı, bu toprakta Şapsığların binlerce yıldan beri yaşadığını kanıtlayıcı bir toponomi ve binlerce yıldan beri Adıgeler tarafından korunmuş olan İsp evleri, o tür şeyler yöneticilerin umurunda bile değildi, İsp evlerinin tahrip edilmekte olmalarından da kaygı duymuyorlardı. Bunları önemsiz şeylerden sayıyorlardı. Medin bu anıt (kutsal) ağaçların, devlet anıt ağaçları listesine kaydedilmesi gerekir diye yazı yazdıkça, ‘kim ki bu kişi’ diye onu küçümsüyor, yazdıklarını dikkate almıyorlardı.
 
Medin’in konuştuğu kişiler, bu konuda dilsiz ve sağır kesiliyorlardı, “Baş ağrısı çekmeyene başının ağrıdığını söyleme” dendiği gibi, ne yapsa, ne etse kimsenin umurunda olmuyordu. Ancak, yine de, bir kez başarı sağlamıştı, bu da Şapsığlar açısından önemliydi. Krasnodar Kray yöneticileri tarafından Karadeniz kıyısındaki kentlerin, en başta da Soçi, Tuapse ve Gelencik (-Xıĺeĵıy-) gibi kentlerin 125 yıl önce (-1838’de-) kurulmuş oldukları gibi bir iddia ileri sürülmüş, bu bağlamda genişliğince bir kutlama programı hazırlanması planlanmıştı, plana karşı çıkan kişi Medin oldu. Kray yöneticileri dışında Moskova’daki bilim insanlarına, enstitülere yazılar yazdı, yazılarda Karadeniz kıyılarında en eski dönemlerden beri Adıgelerin oturduğunu belgelere dayalı olarak belirtti, ‘bu durumda bu yerlerde, daha önce kimselerin yaşamadığı, oturmadığı anlamındaki iddialar doğru olabilir mi?’ dedi.
 
Daha da beteri, o kentlerin kuruluş tarihleri için 12 Mayıs 1838 gününün esas alınıyor olmasıydı. Bu tarih Amiral Lazarev’in Karadeniz kıyılarını ele geçirmek için saldırı başlattığı gündü, o gün gemilerden Şapsığ-Vubıhlara toplarla ateş etmeye başladılar, ardından çıkartma yaparak çok sayıda insanı katlettiler. Düşmanın saldırıya geçtiği gün kentlerin doğuş, kuruluş günü olabilir miydi? Bu durum Medin’i üzüyor, gece uykularını kaçırıyordu. Teşu Murdin de bu olay üzerine konuya eğilme gereği duydu. Moskova Akademisinden verilen yazılı yanıtta savaşın başlatıldığı tarihin kentlerin kuruluş günü olarak kabul edilemeyeceği belirtildi, sonuç olarak bu çirkin girişim geri çekildi.
 
Medin savaş-mücadele-uğraşı içinde genç yaşta can verdi, kalbi dayanamamıştı, ne yapılabilirdi, daha niceleri ulusu için çırpınırken kurban gitmişti. 1987 yılına ulaşıldı. O yıl Sovyetler Birliği Komünist Partisi Krasnodar Kray Komitesi Birinci Sekreteri, SSCB Parlamentosunda milletvekili İvan Polozkov önderliğinde, daha önce düşünülmüş olan kentlerin kuruluş gününü belirleme sorunu yeniden ele alındı, gündeme getirildi. Soçi’nin 150 yıl önce 12 Mayıs 1838 tarihinde kurulmuş olduğu kabul edildi.
 
İvan Polozkov etkili biriydi, partinin Merkez Komitesi üyesiydi, tanınmış biriydi, onun girişimiyle Moskova’nın kutlama için büyük bir para göndereceği umudu da yaratılmıştı. Kutlama günü için tiyatral bir gösteri düzenlenmesi planlandı, plan gereği gemiler Karadeniz kıyısına yanaşacak, top atışları altında gemilerden çıkartma yapılacak, karaya çıkan askerler Dağlılarla (-Adıgelerle-) çarpışacaklardı. Plana karşı çıkmamız gerekiyordu, ben, o sıralar Teşu Murdin’le tanışmıştım.
 
Karşı çıkmıştık diyoruz, ama o denli etkili kişilere karşı ne yapabilirdik, birkaç kişi bir araya geldik. Suvorov’un ordusuna karşı savaşan Şapsığlar “Sonbahar geldiğinde Rus Ordusu evlerimizi yakıyor, ilkbahar geldiğinde de külleri eşeleyerek yaşamaya çalışıyoruz” diyorlardı. Biz de ona benzer bir durumu yaşıyorduk.
 
O sıralar “Adıge mak” gazetesinin bir bölümünün başındaydım, okurlardan gelen yazılar ilk önce bana ulaşıyordu, o yazılarla koşut olarak üst yöneticileri de eleştiriyordum. Tığemıps (Dagomıs) beldesinden Kabj Şaban (Къэбж Щэбанэ) sözünü ettiğimiz Şapsığ sorunu patlak vermeden önce gazetemize yazmıştı. “Adıgece yayımlanmakta olan tek gazete Adıgelerin sorunlarını ele almayacaksa kim alacak, size “Çernomorskiy zdravnitse” gazetesinde (Soçi kenti gazetesi) yayımlanan bir şiiri gönderiyorum, yerinde bir yanıt vermenizi ya da kendi gazetenizde sorunla ilgilendiğinizi belirtmenizi bekliyorum, yanıt verirseniz sevinirim…”, - gencin istediği şey buydu. Şiire göre, Karadeniz kıyılarını kara bulutlar sarmıştı, düşmana karşı koymak üzere Kazak devriyeler kıyı boyunca sıralanmıştı, Çerkeslerin okları ise yukarıdan, dağlardan aşağıya yağıyordu, ama Kazaklardan kimseyi vuramıyor, ıskalayarak denize dökülüyorlardı, sanırsınız Soçi’nin düşmanı Adıgelerdi ve şehri Adıgelerden korunmak gerekiyordu. Şiirin yazarı yanılmıyorsam L. Lepleysskaya idi.
 
Murdin ve diğer Şapsığ gençleri ile haberleşmeye ve ne yapacağımızı konuşmaya başladık. Aklımız erdiğince yazılması gereken yerlere yazılar yazdık, gidilmesi gereken yerlere gittik, Krasnodar Kray ve Adıge yöresi ileri gelenlerine başvurduk. Mihail Gorbaçov’a da bir dilekçe gönderdik. Dilekçeyi on yedi kişi imzalamıştı, Şhalaho Abu, Kuyeko Nalbıy, Peţıveşe Feliks ve kendi grubumuz imzalamıştı, bilselerdi imzalayacak daha çok kişi vardı, ama bekleyecek zamanımız yoktu, aydın kesime ağırlık vermiştik. Ama o aydınlar içinden bizi geri çevirenler de çıkıyordu, böyleleri ile de karşılaştık. Mektubu Yemıç Nurcan Moskova’ya götürdü ve kendieliyle 
 
Parti Merkez Komitesinin ilgili bölümüne verdi, ama yanıt alamayacağımızı bilmiyor da değildik, kutlamalara hazırlanan büyük kentin olup bitenden habersiz kaldığı da söylenemezdi.
 
                                                                                                                                                                                                       Teşu Murdin ve Kuyeko Asfar
                                                                                                                                      
Murdin bu işi soruşturmak üzere iki üç kez Maykop’a geldi, biz de ona destek verdik. Ardından Adıge aydınları adına sorunun çıban başı olan Krasnodar Kray parti birinci sekreteri İvan Polozkov’u görmeye gitme kararı aldık. Telefon ettik, amacımızı söyledik, bize görüşme için gün verildi ve gittik. Levpeçe Nurbıy, Hapaye Arambıy, Merzekule Boris ve beni ünlü güreşçimiz Bedaneko Ramazan arabasıyla Krasnodar’a götürdü. Bizi İvan Polozkov ile buluşturmadılar, ideolojiden sorumlu parti ikinci sekreteri Boris Kiberev’e götürdüler. İki saat süren bir görüşme yaptık, tartıştık, ama bizi ikna etmeyi başaramadı, biz de onu ikna edemedik.
 
Amacımızı gerçekleştirmiş sayılmazdık, ancak planlarını bozmayı başardık, kıyıya gemilerini getirmediler ve temsili çıkartma da yapmadılar. Şapsığ gençleri bayraklara siyah bezler bağlayarak Karadeniz kıyı yolu boyunca sıralanan yüksek çam ağaçlarına astılar, farkına varıp sökünceye değin de yerlerinde kaldılar. Halk bu eyleme tanık oldu. Suçlular arandı ama kimseyi bulup yakalayamadılar.
 
Kutlama hazırlıkları sürüyordu, kutlandı, yine de Şapsığlar ve bizler durmadık, kent meclislerine yazılar yazdık, sayısız tarihsel belge sunduk. Şapsığ şairi ve avukat Koce Ruslanid ile ben “Pravda” gazetesine yazı gönderdik. Sorun, Soçi kent meclisi üyeleri tarafından bilinmediği için, onlara da yazdık. Soçi kent meclisinin beş yüz üyesi içinde sadece iki Adıge bulunuyordu. O iki kişi de ellerinden geleni esirgemediler.
 
- İşler istediğimiz gibi yürümüyordu ama durmadık, halkın gerçekleri öğrenmesi gerekiyordu, en çok da içimizdeki Rusların gerçeği öğrenmeleri şarttı, “Siz nereden geldiniz” diye sorduklarında, “Biz bu yerlerin kadim yerlileriyiz”dediğimizde dudak büküyorlardı, ancak dediklerimizin doğruluğunu anlayanlar da çıkmaya başlamıştı, - diye anlatıyordu Murdin.
 
“Günü geldiğinde erimeyen kar olmaz” derler, kutlama da yapıldı, yine de duramazdık, gece gündüz demeden Murdin ve arkadaşları mücadeleye devam ediyorlardı. Peki sonunda ne oldu derseniz, onun da bir karşılığı olmalı.
 
O sıralar ben doktora tezim için Tiflis’te bulunuyordum, Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü bilim sekreteri olarak 1988 yılında, Soçi kutlama gününün belirlendiği yıl Tiflis’e gönderilmiştim (Müdür yardımcısı statüm vardı). Bir süre sonra İvan Polozkov Krasnodar Kray’dan alındı ve Rusya Komünistler Birliği başkanı yapıldı. Bu kişinin olduğu partide kalamam diye direttim. Mekule Cebrail enstitümüz müdürü idi, bana ayrılmamam için öğütte bulundu, enstitüdeki nahıjlar da (kıdemli kişiler) kaygılı konuştular, parti Adıge il komitesi de beni aradı, “geleceğini tehlikeye atma, partiden istifa edersen işinden de olursun” dediler. Benim için komünistlerimizin büyük bir toplantısı yapıldı, “Kray Komitesinin yaptığı şeye karşı çıkılır mı hiç, diledikleri gibi yapsınlar, sen ne diye onların işine karışıyorsun” diyen Adıge okumuş yazmışlarımız da az değildi.
 
O gün, daha önce verdiğimiz karar gereği, Hapaye Arambıy ve ben Komünist parti üyeliğinden ayrıldık. İstifa dilekçeme yazdıklarım hala belleğimde: “Atalarımızın mezarları üzerinde oyun (cegu) düzenleten İvan Polozkov önderliğindeki bir partide bulunmayı zül sayarım, bugünden başlayarak parti üyeliğinden istifa ediyorum… “. Partiden istifa ettim, işimden de oldum. Laf dinlemeyeni yetkililer hiç bağışlarlar mı, onlar düzen değişikliğinden sonra da görevlerini sürdürdüler, Şapsığlar lehine çalışmış olmam nedeniyle on yıl süresince memuriyete geri alınmadım. Gençsen, Adıgelerin dediği gibi, “Gök ile yerin kulpu olsaydı, dünyayı ters çeviririm” diye kendine güvenirsin, gücünü abartmış olman hoş şey değil, ama yaptıklarım için pişmanlık duyduğum tek günüm de olmadı…
 
Soçi Parlamentosunun bir oturumunda Şapsığlar adına Teşu Murdin bir konuşma yaptı. Sorunu açıkladı, her bir sözünü kama ucu gibi batırarak ulusal sorunu vurguladı ve sorunun ne olduğunu ortaya koydu. Şu sıralar Karadeniz kıyısında yaşamakta olan on on iki bin kişi adına değil, daha önce bu kıyılarda yaşamış olan Şapsığ, Vubıh ve Natuhaylar adına da konuştu, herkesi etkiledi ve alkışlar arasında kürsüden indi.
 
Bir Rus generali emekliye ayrıldı ve Karadeniz kıyısına yerleşti, bir iki yıl içinde milletvekili de oldu, general isen olabiliyordun, bu kişi Adıgelere zorluklar çıkartmaya başladı. O sıralar “Karadeniz sağlık tesisleri” Rusları tedirgin ediyordu, general bu işte Çerkeslerin parmağı vardır diye yazdı. Bir meclis oturumunda da söz alıp “Adıgeler, şayet kötü şeyler yapmışsak bizleri bağışlasınlar, kötü şeyler olmuş diyerek (kutlama gününü kastediyordu) susup oturamayız” dedi. Dün sana düşman olana bugün dikkatli olmasını söyler, pişmanlık duymasını istersen, bu kadarı da çok mu oluyordu?
 
Bizler, -komşu soydaşlar- Şapsığlara fazla bir destek verebilmiş değiliz, daha çok onlara manevi destekte bulunduk. Şapsığlar konusunda asıl çalışan kişi Teşu Murdin’dir. Bugüne değin ulusal işlerde elinden geleni yapmaktan kaçınmadı. Şapsığe Adıge Khase onursal başkanı olması nedeniyle ulusal toplantılara, kutlama günlerine çağrılıyor, kendisine saygı gösteriliyor.
 
Biz, iki arkadaş olarak, bir araya geliyoruz. Tanrıya hamd olsun, halen birbirimizi ziyaret ediyor, arıyor ve birbirimizi gözetiyoruz. Benden hayli yaşlı olduğu için, çoğu kez önüme geçiyor, arıyor, durumumu öğrenmek istiyor, tavsiyelerde bulunuyor, Muhdin böyle biri. Maykop’a geldiğinde, acelesi yoksa, “Sen bu yerdeysen bana otel gerekmez” diyor, evime buyuruyor.
 
Murdin bana üç gün konuk olduğunda, Maykop’taki dostları, akrabaları onu “elimden kaparak” ağırlıyor, söyleşiyor, onunla vakit geçiriyor ve ona sorular soruyorlardı. Ayrıca Murdin çok şeyi bilen, çok gören, gördüğü ve duyduğu şeyi çocukluğundan beri unutmayan zeki biridir, birşeyler öğrenelim diyerek bilim insanlarımız onu kapışıyorlardı.
 
Birgün Murdin bizi konuk etmişti, iki katlı güzel bir evi var, tek tek odalara yerleşmiştik. Sabah erkenden kalkıp koyun etini ayırmıştı, öğle yemeği hazırlığı içindeydi, buyurun dedi ve deniz kıyısına indik. Gündüzleri deniz kıyısında oturuyor, geceleri de ilerleyen saatlere değin ulusal sorunları konuşuyorduk. Adıgey’de meclis üyelerinin yarısının Adıge olması, diğer yarısının da diğer halklardan seçilmesi isteğini kabul ettirme, bayrak, egemenlik bildirisi gibi şeylere öncülük etme görevi Khase’ye düşüyordu, bunlarla ilgileniyor, bunun yollarını konuşuyorduk. Şapsığlar da yeniden bir Şapsığ rayonu (*) kurmak ve kabul etirmek için uğraşıyorlardı. Az mı toplanmıştık, masaya nefis Şapsığe (Şapsığ ülkesi) üzüm suyu konuyor, alabildiğine anadilinde konuşuyor, böylece üç günlük konuk süresini tamamlamış oluyorduk.
 
Ayrıldığımdan bir iki gün sonra Murdin’in henüz otuz yaşında olan büyük oğlunun, gerisinde dört çocuk bırakarak vefat etmiş olduğunu geç haber aldım. Yanına gecikmeli gitmiştik. Eyvah dedim, olmayacak şey bu başımıza gelen şey dedim, ama aile belli etmedi, hiçbir şey olmamış gibi davrandı ve bizi normal karşıladı. Ardından Murdin’in eşini başında yazması ile gördüm. Ne denli yiğitçe bir davranış, oğlunu toprağa vermişti ama konukları karşılıyordu…
 
Duyar duymaz yanına gitmiştim, beni anlayışla karşıladılar.
 
- Murdin, güzel ağabeyim, böyle şey olur mu, niye bize bildirmedin bu büyük acını, - diye içim sızlayarak konuştum, - zor gününde sana ilk yetişmesi gereken kişilerden biri de benim, bilmedim, üç gün gecikmiş olduk…
 
- Asfar, öyle deme, konuk konuktur, konuk önde gelir. Köyümüzde bir yaşlı oğlunu toprağa vermişti, üzüntüsünü belli etmiyordu. Taziyesine giderken bahçeden bir erkek ağlama sesi kulağıma geldi. Avlu boştu. Ne diyeceğimi bilemeyerek geri çekildim, biraz bekledim, sonra gittim. Bahçedeki bir ağacın dibinde oturuyordu. Oturdum, biraz konuştuk, acısını paylaşmak, azaltmak istemiştim. “Çok sabırlı birisin, - dedim, - Tanrı aynı acıyı kimseye yaşatmasın, bu acıdan sonra ayakta kalman kolay değil tabii… “. Biraz bekledi, ardından gözümün içine bakarak konuştu:
 
“Üzüntüm köyde görülmemiş bir şey değil, birilerinin başına gelmemiş bir olay sadece bizim başımıza gelmiş değil. Acını dindirmek istersen sessiz bir yere çekilirsin, çekilecek bir orman köşesi de bulursun… “. Muhdin’in bu sözlerini sık sık anımsarım…
 
Tanrı bir verdi mi verir, Murdin’in değişik becerileri var, örneğin yazıyor, “Adıge mak” gazetesinin Şapsığe muhabiri idi, RF Gazeteciler Birliği üyesi, iki kitap yayımladı, kaleminin ucu körelmiş biri değil. Ayrıca usta bir kemençeci (шыкIэпщынэо Iаз), kemençesini kendi üretti. “Nerede öğrendin bu mesleği?” diye sordum, gülümseyerek yanıtladı: “Bir yeni yetme olarak köyde yaşıyorsan, kızları ziyarete gidiyorsan, köylünün yaptığını senin de yapman gerekir, kendi yaptığım küçük bir kemençem vardı, tıngırdatıyordum, beni teşvik etmelerinden cesaret buldum ve devam dedim… “.
 
Buna koşut olarak eski Adıge arabaları yapma, parçalarını hazırlama, eski dönem Adıge evi, avlu yapma ve çit örme, düzenleme ve bunun gibi birçok şey elinden geliyor. Çalışkan bir çiftçi, Ş’oyıko köyünün yamacında 20 dönümlük fındık bahçesi var, işliyor. Tarlasına da İnguşların kule inşa etmekte kullandığı taşların benzeri taşlar yayılmış durumda. Birgün mısır ve fasulye ekerken Moskova’dan gelen bir profesör Muhdin’i aradı, yanına getirdiler. Konuk gördükleri karşısında şaşırdı. O taş bolluğu nedeniyle çapa ağzı bir yana çapa ucu ile tarlayı çapalamak bile olanaksızdı.
 
- Muhdin, bu nedir, - diye sordu konuk, - niye bu taşlarla uğraşıp duruyorsun, taş üzerinde mısır yetişir mi?
 
- Sonbahara doğru gelirsen görürsün, - diye yanıt verdi gülümseyerek konuğuna.
 
Profesör geldi, gördükleri karşısında şaşkınlık geçirdi, mısırlar tırmanacak ağaç, somaklar da kol gibi olmuş, büyümüşlerdi, mısırlara sarılan fasulyeler de başparmak iriliğinde olmuşlardı, parıldıyorlardı.
 
- Buna şaşırma, - dedi Muhdin, - biz Şapsığlar toprağımızı tanırız, o da bizi tanır. Taşlık tarladan ekin nasıl bitermiş dersen söyleyeyim. Toprağın yüzeyine yayılmış taşlar dışında yerin biraz altında da başka taşlar var, güneş gündüzleri taşları ısıtır, kızgın hale getirir, geceleri de terlerler, yağmur yağmasa bile bahçeden nem eksik olmaz, ürün bolluğu buna bağlı. Bir şey daha, Şapsığlar mısır ekmeden önce tohumları ağızlarına alır, ıslatır, ardından toprağa ekerlerdi…
 
20 dönümlük tarlasından bol mısır elde etmişti, bunları ne yapmış dersiniz? Ambarına koymadı, arabaya yükleyip Adler’e, Abhazya sınırına götürdü, bir parça mandalina getirmiş olan Abhaz gençlerine verdi. Savaş sürüyordu, kıtlıktan ölen kişiler vardı, onlar için veriyorum, dedi. Ürettiği şeyi başkaları ile paylaşmak istemiş, karşılığında bir şey almamıştı. Çocukların gözlerinden sevinç gözyaşları döküldü, ellerindeki bir torba mandalinayı verip sevinçle ayrıldılar. Abhazlara bunun gibi daha birçok yardımda bulundu.
 
Muhdin Abhaz ulusu adına verilen en değerli ödülü bizzat Abhazya Cumhuriyeti Devlet Başkanı Vladislav Ardzinbe’nin elinden aldı. Yakından tanışıyorlardı, sık sık bir araya geliyorlardı, ancak Murdin, daha çok Vladislav’ın kardeşi Ardzinbe Sergey ile dosttu. Sergey Şapsığ toprağına ayak basıp da arkadaşı ve büyüğü (nahıj) Murdin’in yanına uğramadan geçmezdi.
 
Şanslı kişi, sevilen ve toplumu içinde yeri olan kişidir. İyi iş yapıp iyilik gören kişi sayısı çok değil, iyilik yapıp kötülük görenler de var, ama Murdin gibi insanları seven birini sevmemek olamaz.
 
Teşu Murdin gibi birini bir gazete sayfasına sığdırmak olanaksız, size bir parçasını olsun anlatmak istedim. Bunu başardıysam ne mutlu bize.
 
 
Kuyeko Asfar, Adıge mak, 22 Nisan 2020
 
(*) – Şapsığ rayonu - Karadeniz kıyısında yaşayan Adıge-Şapsığlar 1924- 1945 yılları boyunca ulus sayılıyorlardı, özerk bir rayonları (1500 km kare, 12,697 nüfus [1939]) ve devlet statüleri vardı. Şimdi, bir azınlık sayılıyor ve sadece bir azınlık statüleri var - hcy
 
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız
 
Cherkessia.net, 9 Mayıs 2020
 
***
ЦIыфхэр зикIасэр цIыфмэ якIас
 
Шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ зэхэзыщи ылъэ тезгъэуцуагъэу, джы ащ итхьэмэтэ гъэшIуагъэу, лъэпкъым къыгъэшIагъэм фэшъыпкъэу къэзы­хьы­рэ ТIэшъу Мурдинэ ыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ. Тхьэм насып къыуитынышъ, уигъашIэ кIыхьэу, уищыIакIэ шъуашэу, пIорэр пшIэрэр цIыфымэ аштэу, узщыщым ущалъытэным нахь дэгъоу сыд цIыфымкIэ щыIэн. ТIэшъу Мурдинэ фэгъэхьыгъэ тхыгъэр къэзгъэхьазырыгъэр журналистэу, тхакIоу Къуекъо Асфар.
 
Унэгъо зэгурыIожь укъихъу­хьагъэу, адыгэ чылэ ущапIу­гъэмэ, уиадыгагъэ къыщыкIэщтэп, уянэ-уятэмэ укъалъэгъу фэдэу ренэу узекIон фае, уиадыгагъэрэ уицIыфыгъэрэ ахэмэ яуушэтымэ ори зыгорэ ухъун. Джары нахьыжъымэ ­къы­таIощтыгъэр, ары Мурдини егъашIэм зэрэпсэурэр, зыщыщымэ афэмыдэмэ хэт фэдэн, лIакъомрэ лъэпкъымрэ илъэуж арэкIо.
 
Ятэжъэу Шъэлихьэ зыпишIын щыIагъэп. ШIоикъо къуаджэм анахь лэжьакIоу, псэуакIоу дэсыгъэмэ ащыщ ТIэшъу Шъэлихьэ иунагъо. Ащ ис кIалэхэр шIэхэу щыIэкIэ-псэукIэм хэщагъэ хъущтыгъэх, аIэ зэмыкIурэ щыIа­гъэп. Ащ дакIоу уадыгэмэ, узэ­рэадыгэн фаер, тыдэ ущыIэми, хэт ухэхьагъэми адыга­гъэмкIэ уахэхьан, адыгагъэмкIэ уакъыхэкIыжьын зэрэфаер ицIыкIугъом къэзыубытыгъэмэ ащыщ ТIэшъу Мурдинэ.
 
Заом илыгъэ къызынэсыгъэми ар ащыщ. Шъэожъые IэтIа­хъоу чылэм зыщыдэсыгъэ уахътэм, якъуаджэ топхэр дэтхэу, тидзэкIолIхэр нэмыцымэ зэряощтыгъэхэр, Шъачэ иIэгъоблэгъу уIэгъэ мин пчъагъэхэр къызэращэщтыгъэхэр, «тхьапэр чъыгым зэрэпытым фэдэу», джащ фэдизэу бэу тидзэкIолIхэр мэзым зэрэхэлъыгъэхэр инэры­лъэгъугъ. Шъачэ нэмыцымэ амы­къутэу аштэмэ къашъхьэпэщтэу мэгугъэхэти, къухьэлъатэ­кIи лагъымэ къытрадзэщтыгъэп, топыкIи къеощтыгъэхэп. Ары щымыщынахьыхэу тидзэкIолIхэр мыщ къызкIащэщтыгъэхэр.
 
— УIагъэмэ ящыкIагъэм фэдиз йод тэ къэкIыни, — ыгу къэкIыжьы Мурдинэ. — Дэшхо чъыгымэ къапыкIагъэхэр джыри зэрэцIынэу къэтыутыхэти, ащ йод хашIыкIыщтыгъэ. Ащ фэдиз утын зышхыгъэ чъыгыхэр нэ­ужым бэрэ сымэджагъэх, бэ гъугъэри.
 
«Игъо къэсымэ аргъоири мэ­тэджы» аIо, Мурдини ШIоикъо къыдэкIыгъ, щыIэныгъэ гъогум ежь-ежьырэу теуцуагъ.
 
Блэ­кIыгъэ лIэшIэгъум ия 50-рэ илъэсхэм Краснодар мэкъумэщ институтым щеджагъ, дэгъоу къыухыгъ, чIыпIабэмэ ащылэ­жьагъ, ищытхъу амыIуагъэмэ идэй зыми зэхихыгъэп. «Пырамыбжьэр мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ еожьы», Мурдини ­лIыпкъ иуцуагъэу, хьазырэу чъэпхъыгъэу шапсыгъэ шъолъырым къы­гъэзэжьыгъ, ежь хы Iушъо ша­псыгъэмэ яIуагъэу, «Кубань къи­кIыжьи, къушъхьэм къыгъэ­зэжьыгъ». Анахь совхоз цIэрыIоу, игъэкIотыгъэу ПсышIуапэ рай­оным итым иинженер шъхьаIэу агъэнэфагъ, илъэс тIокIым ехъурэ а IэнатIэр зэблимыхъоу Мурдинэ лэжьагъэ.
 
ИIоф дэгъоу, Шъачэ къалэ ПсышIуапэ итхьэматэмэ агуры­Iоу, гъот иIэу, гупсэфэу рэхьатэу щыIагъ Мурдинэ иунэкъощ Мэдинэ игукъанэхэмрэ игухэ­кIыхэмрэ ыдэжь къакIоу къы­дигощыхэу регъэжьэфэ нэс. ТIэ­шъу Мэдинэ лъэпкъ музеим ТIуапсэ щылажьэщтыгъэ, архео­логыгъ, тарихъым дэгъоу хи­шIыкIыщтыгъэ, анахьэу адыгэм къырыкIуагъэм. Топонимикэм зэрэдэлажьэрэм елъытыгъэу лъэсэу къушъхьэхэр зэпикIу­хьэщтыгъэх, ижъыкIэ къыщегъэ­жьагъэу лъэпкъым анахь ыгъэлъапIэхэрэр, тхьэлъэIупIэ чъыгыхэр, гъэхъунэхэр, къэгъэсэй Iуашъхьэхэмрэ испыунэхэмрэ къыхигъэщыжьыщтыгъэх, ыгъэ­нафэщтыгъэх. Анахьэу Мэдинэ зыпылъыгъэр тхьэлъэIупIэ чъыгыжъыхэр арых. Илъэс шъитф, шъибл, миным ехъу зыныбжьыхэр, бэшIагъэу тхьэлъэIупIэ чъыгыкIэ агъэнэфагъэхэр лъэпкъым игушъхьэ лэжьыгъэ зэрэщыщхэм пае къыухъумэным ыгукIи, ыпсэкIи фаблэщтыгъ.
 
— Садэжь къакIомэ, нэфы­шъагъом нэс тызэдэгущыIэу, мыхэмэ агъапэзэ ыгу зэгуа­гъэутыным зэрэнагъэсыгъэр хэслъагъощтыгъэ, — ыгу къэ­кIыжьыщтыгъэ Мурдинэ. — Хъу­лъфыгъэшхоу зыгу зыкIуачIэр нэку-нэпс хъущтыгъэ, укIочIэджэныр, Асфар, боу тхьэмыкIагъу…
 
Краснодар краим, Шъачэ япащэмэ а Мэдинэ шIоIофэу зыпылъыхэр къырадзэщтыгъэп, мы чIыгум тесыгъэ шапсыгъэхэр агу къэзгъэкIыжьырэ топонимикэр, илъэс мин пчъагъэм адыгэм ыухъумагъэ испыунэхэр ашIоIофыгъэхэп, къяхъулIэщтыми ыгъэгумэкIыщтыгъэхэп. ЯщыкIэгъагъэхэпышъ ары. Мэдинэ мыр тхьэлъэIупIэ чъыгыжъышъ реестрэм хэдгъэуцон фай ыIоу тхылъ аритымэ, сыдым мыр щыщ аIоу амыштэу Iаджи къы­хэкIыгъ.
 
А зэкIэ Мэдинэ зэриIохэрэр бзэкуагъэх, дэгугъэх, «уиIоф зы­шIомыIофым уиIоф фэмыIуат» зэраIоу, сыд ышIагъэу ыIуагъэкIи иIоф къырагъэкIыщтыгъэп. Ау шъыпкъэ, зэ зы­фаер къыдэхъугъагъ, ар ша­псыгъэхэмкIэ текIоныгъэ иныгъ. Ар хы ШIуцIэ Iушъом Iут къа­лэхэр, анахьэу Шъачэ, ТIуапсэ, Геленджик зыфэпIощтымэ аныбжь илъэси 125-рэ мэхъушъ, игъэ­кIотыгъэу хэдгъэунэфыкIыщт аIуи Краснодар краим ипащэмэ зырахъухьэм, апэ ащ пэуцу­жьыгъэр Мэдин ары. Краим ипащэмэ зэрафэтхагъэм нэмыкIэу Москва шIэныгъэлэжьымэ яинститути макъэ ригъэIугъ, мы чIыпIэмэ егъашIэм адыгэр атесыгъ, сыд фэдэу хъумэ илъэси 125-рэ ыпэ мыщ зи темысыгъэу хъун, цIыф тIысыпIэ имы­Iагъэу пIон плъэкIына?
 
Ау ащ нахь Iофыжьыгъэр а къалэмэ аныбжь къызщыригъа­жьэрэ мафэр ары — 1838-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм (маим)и 12. Мы мафэр ары адмиралэу ­Лазаревыр хы ШIуцIэ Iушъор ыштэнэу къызекIугъэр, хым тет къухьэхэмкIэ шапсыгъэ- убыхымэ къахаоу ригъэжьагъ, етIанэ десантыр къикIи, бэ цIы­фэу щаукIыгъэр. Сыд фэдэу хъумэ пыйхэр къызекIугъэ ма­фэр къалэмэ алъапсэ хъурэ? Мыри лъэшэу Мэдинэ зыгъэгумэкIэу, чэщ чъыер Iызыхыгъэу, ичэф пызыутыгъэмэ ащыщыгъ. А чIыпIэр ары мы Iофым ТIэшъу Мурдини хэщагъэ зы­хъу­гъэр. Къау-ожьи, Москва иакадемикмэ къатхыжьыгъ заор къазщырашIылIагъэ мафэр къа­лэмэ алъапсэ хъун зэримылъэ­кIырэр, тыдэ кIоныех, хабзэм иIоф мэхъаджэ зэкIихьажьыгъэ.
 
Мэдини зэо-банэм ыухыгъ, кIалэу ыгу зэгуагъэутыгъэ, адэ сыд пшIэн, тхьапш ащ фэдэу къурмэн лъэпкъ Iофым фэхъу-гъэр. Аущтэу 1987-рэ илъэсыр къэсыгъ. А уахътэм КПСС-м и Краснодар крайком иапэрэ ­секретарэу, СССР-м инароднэ депутатэу, Иван Полозковыр япащэу а зэгорэм къырахьы­жьэгъэгъэ Iофыр къаIэтыжьыгъ. 1988-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 12-м Шъачэ ыныбжь илъэси 150-рэ зэрэхъурэр ха­гъэу­нэфыкIынэу рахъухьагъ.
 
И. Полозковым тетыгъошхо иIагъ, партием и ЦК щылэжьагъэу, агурыIоу щытыгъ, арыти Москва мэфэкIым пэIухьанэу ахъщэшIу къафитIупщынэу къыгъэгугъагъэх. Театральнэ гъэуцукIэ мэфэкIым иIэнэу щытыгъ, къухьэхэр хы ШIуцIэ нэпкъым къыIухьэхэмэ, топыкIэ къеохэу, десантэу къарыкIырэр къушъхьэ­чIэсымэ язаохэу ары сценариер зэрэгъэпсыгъагъэр. Мыщ тыпэуцужьын фаеу хъугъэ, а уахътэр ары ТIэшъу Мурдинэрэ сэрырэ апэ тыззэрихьылIагъэр.
 
Тыпэуцужьыгъ сэIо шъхьай, ущ фэдиз лъэкI зиIэмэ янэкъо­къун зылъэкIыщт куп тыдэ къэ­кIыни, шъхьэрышъхьэ зырызэу тызэрэугъоигъ. Шапсыгъэ тфыщалъэхэу Суворовым идзэ пэу­цужьыгъагъэмэ ягъыбзэ «бжыхьэ хъумэ пэчъыхьадзэр къэсышъ тегъэсты, гъатхэр къэсымэ ста­фэр зэIатшIэ гущэу тэпсэу, мыр псэукIэ хъунэп» аIуи нэбгырэ пшIыкIутф нахьыбэ мыхъухэу минитIу хъурэ урысыдзэм пэ­Iууцуагъэх. Тэри ащ фэдэ хьазырыгъ чIыпIэу тызэрытыгъэр.
 
А лъэхъаным гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иотдел сыри­пэщагъ, ащ къыфатхэрэмэ яписьмэхэр апэ къысIэкIахьэщтыгъэх, ащ дакIоу тэмэтелъ къулыкъушIэмэ яIофи къэзгъэлъагъощтыгъэ. Тыгъэмыпсы щы­щэу Къэбж Щэбанэ мы ша­псыгъэ Iофыр къемыжьэнкIэ бэ имыIэжьэу тигъэзет къэтхагъ. «АдыгабзэкIэ къыдэкIырэ гъэзет закъом адыгэмэ яIоф къымыIэтымэ хэт къыIэтын, арышъ «Черноморскэ здравницэм» (Шъачэ игъэзет) къыригъэхьэгъэ усэр къышъуфэсэгъэхьы, джэуап тэрэз ешъутыжьы сшIоигъу е шъо шъуигъэзет мыщ шъузэреплъырэр къижъугъэхьагъэмэ дэгъугъэ…», — джары, кIо, кIалэр зыфэягъэр. Джы а усэм итыгъэр хы ШIуцIэ Iушъом ошъопщэ шIуцIэхэр къышъхьарыхьагъэхэшъ, ахэмэ апэуцу­жьынэу къэзэкъымэ ядозорхэр зэпэIутых, черкесымэ ящэбзащэхэр къетэкъохых, ау къэзэ­къымэ яшIуагъэкIэ псым хэта­къох нахь зыми къынэсырэп, зэрэхъурэмкIэ адыгэр пыеу Шъа­чэ иI, зыщыуухъумэн фае. Авторыр сыхэмыукъорэмэ Л. Леплейская.
 
Шапсыгъэ кIалэхэу къыхэ­лыдыкIыгъэмэ Мурдинэ апэ зэритэу ренэу тызэфытеожьэу, тшIэщтымкIэ тызэджэнджэшыжьэу едгъэжьагъ. Тиакъыл зынэсырэм елъытыгъэу узфэтхапхъэм тыфэтхагъ, уздэкIуапхъэм тыкIуагъ, краим, хэкум япащэмэ зафэдгъэзагъ, Михаил Горбачевыми шъхьафэу тыфэтхагъ. Ащ нэ­бгырэ пшIыкIубл къыкIэтхэгъагъ, Шъхьэлэхъо Абу, Къуекъо Налбый, ПытIыощэ Феликс, тэ тикупи ахэтыгъ, ашIагъэмэ ащ къыкIэтхэн Iаджи хэкум исыгъ, ау тиуахътэ зэжъугъэ, интел­лигенцием нахь зытедгъэкIагъ. Ау а интеллигенцием щыщхэу улIа сылIа зыIорэмэ тяуалIэмэ гугъэ IэнэкIэу тыкъыIуагъэкIы­жьэуи хъугъэ, адэ сыд пшIэн, ащ фэди мэхъу. Письмэр ЕмыкIэ Нурджан Москва ыщи, ыIа­шъхьэкIэ Партием и ЦК иобщий отдел чIилъхьагъ, ау зи джэуап къызэрэмыкIожьыщтым темы­нэгуе хъуна, а мэфэкIыхэр езгъэжьагъэмэ къэлэшхом ишIэ хэмылъэу зи рахъухьагъэп ныIа.
 
ЗытIо-зыщэ Мурдинэ мы Iофым пае Мыекъуапэ къэкIуагъ, тэри гъэбылъыгъэкIэ тахэхьагъ. ЕтIанэ мы зэкIэ къызпыкIыгъэ партием икрайком иапэрэ секретарэу Иван Полозковым дэжь адыгэ интеллигенцием ыцIэкIэ тыкIонэу итхъухьагъ. Крайкомым тытеуагъ, тызфаер зятэIом мафэ къытфагъэнафи, тыкIуагъ. ЛэупэкIэ Нурбый, Хьэпэе Арамбый, Мэрзэкъулэ Борис, сэры аIоу тибэнэкIо кIэлакIэу Беданэкъо Рэмэзан къалэм ти­щагъ. Иван Полозковым тыIуагъэкIагъэп, ау ятIонэрэ секретарэу идеологием ипащэ Борис Киберевым дэжь тычIащагъ. КIо, сыда кIыхьэ-лыхьэ Iофым зедгъэшIын, сыхьатитIурэ фэдизырэ тызэдэгущыIагъ, тызэнэкъокъугъ, ау ежь ыIуагъэм тэ тытырищэшъугъэп, тэ тIуа­гъэри ежь пкъырыхьагъэп.
 
Тэ тызэрэфэе дэдэу мыхъугъэми, мэфэкIэу рахъухьагъэр хьазырэу ашIузэIэдгъэхьагъ, къухьи нэпкъым къыращэлIагъэп, десанти къикIыгъэп. Шапсыгъэ кIалэмэ быракъымэ шъхьацхэгъадэ шIуцIэхэр арыкIохэу хы­Iушъо гъогушхом шъхьарыт остыгъэ лъагэмэ апалъагъэх, ахэр къашIэфэ, къакIоу пахы­жьыфэ макIэ шIэна, цIыфымэ а акциер алъэгъугъ. Ащ ыуж бэрэ зышIагъэм лъыхъугъэх, ау хэт зыуигъэубытын, агъэунэфыгъэп.
 
МэфэкIым зызщыфагъэхьа­зырыми, зашIыми, нэужыми ша­псыгъэхэри, тэри тыуцугъэхэп, тытхагъ, къэлэ депутатымэ та­фэтхагъ, тарихъ документ пчъа­гъэ афэдгъэхьыгъ. Шапсыгъэ усакIоу, юристэу Къоджэ Руслъанидэрэ сэрырэ «Правдэм» тытхагъ. Iофым ишъыпкъапIэ зэкIэ Шъачэ идепутатымэ ашIэщтыгъэпти, ахэми анэдгъэсыгъ. Ащ фэдизым нэбгырэ шъитф хъурэ депутатымэ адыгэу ахэтыгъэр нэбгыритIу. Ахэри къэуцущтыгъэп, акIуачIэ рахьылIэщтыгъэ.
 
— Тызэрэфаеу зэкIэ мыхъуми, тыкъэуцущтэп, цIыфымэ шъыпкъэр ашIэн фае, анахьэу урысэу къытхэсмэ, «тэ шъо шъукъикIыгъ» къытаIоу, «мыщ егъашIэм тисыгъ» зытIокIэ IупшIэ къытфашIыщтыгъэ, ау тIорэр зэхэзышIэхэрэри къахэкIхэу ригъэжьэгъагъ, — къытфиIуатэщтыгъэ Мурдинэ.
 
«Ос мыжъурэ пIэлъэ гъэнэфагъэу къэмысырэ щыIэп» аIо, мэфэкIыри текIыгъ, ау мы Iофым пае джыри тыкъэуцу­щтыгъэп, Мурдинэтхэми чэщи, мафи яIагъэп. Адэ ащ фэдизым сыд къыкIэкIуагъ пIомэ, ащи къепIолIэн щыI.
 
Ащыгъум сэ кандидатскэ ­диссертациер Тбилиси къыщысыушыхьати, адыгэ шIэныгъэлэжьымэ яинститут ученэ сек­ретарэу 1988-рэ илъэсым, Шъачэ имэфэкI зыщыхагъэунэфыкIыгъэ илъэс дэдэм, сагъэ­кIуагъэу щытыгъ (ащ тхьэмэтэ гуадзэм истатус иIагъ). Ащ тефэу Иван Полозковыр Пшызэ шъолъыр ращыжьи, Урысыем икоммунистмэ пащэ афашIыгъ. Арыти ур зыхэт партием сы­хэтыжьыщтэп сIуи зизгъэнагъ. Мэкъулэ Джэбраилэ тидиректор, ар къысэушъыи, нахьыжъэу институтым чIэсхэри Iофым ыгъэгумэкIыхэу къыздэ­гущыIагъэх, партием иобкоми къыслъигъэхъугъэх, «инасып пе­рэмыупкIыжь, партием хэ­кIыжьымэ иIэнатIэ къыгъэтIы­лъыжьын фае хъущт» аIуагъ. ЗэIукIэшхуи тикоммунистымэ къыстырашIыхьагъ, «адэ крайкомым ышIэрэр тэрэзыба, зыфаер ерэшI, о сыд уиIоф ащ хэлъ» къэзыIон адыги тиеджэгъэ-епщагъэмэ къахэкIыгъ.
 
Ау а мафэм зэрэтетыубытагъэм фэдэу Хьэпэе Арамбыйрэ сэрырэ коммунистымэ япартие тыхэкIыжьыгъ. Непэ фэдэу заявлением истхэгъагъэри сыгу къэкIыжьы: «Тятэжъымэ яхьэ­дашъхьэ джэгу тырязыгъэшIы­хьэгъэ Иван Полозковыр зипэщэ партием сыхэтыжьынэу зэспэсыжьырэпышъ, непэ щегъэ­жьагъэу партием сыхэмытыжьэу шъулъытэ…». Джар ихэ­кIыжьыкIэу партиеми сыхэкIы­жьыгъ, сиIэнатIи згъэтIылъы­жьыгъэ. УмыдэIуагъэу тхьэ-ма­тэмэ къыпфагъэгъуна, ахэр ха­бзэр зызэхъокIыми къытенагъэх, илъэсипшIым ехъурэ а шапсыгъэ Iофым пае IэнатIэ сырамыгъэкIуалIэу къысагъэ­хьыгъ. УкIалэу, адыгэмэ яIуагъэу «уашъомрэ чIыгумрэ къопс яIагъэмэ зэпрызгъэзэныех» узщыгугъыжьэу, пкIуачIэ уамыгъэушэтыныр тхъэгъошхоп, ау зы мафи сшIагъэмкIэ сыкIэ­гъожьыгъэп…
 
Шъачэ и Парламент изэхэ­сыгъо шапсыгъэмэ ацIэкIэ ТIэшъу Мурдинэ къыщыгущыIагъ. ЗыщищыкIагъэм ар хигъажъэзэ, гущыIэ пэпчъ къэмапэу хи­Iузэ, анахьэу лъэпкъ Iофым рыгущыIэ хъумэ зэришIырэм фэдэу, шIоу къагуригъэIуагъ. Непэ хы ШIуцIэ Iушъом къыIу­нэжьыгъэ минипшI-пшIыкIутIур арэп, мыщ Iусыгъэ шапсыгъэмэ, убыхымэ, нэтыхъуаемэ ацIэкIэ къэгущыIагъ, зэхэзыхыгъэмэ агу нэсыгъ, IэгутеошхокIэ трибунэм къехыжьыгъ.
 
Зы генерал горэ дзэм къызыхэкIыжьым псэупIэкIэ хы Iушъор къыхихи, илъэс зытIукIэ парламентым идепутат хъугъэ, угенералымэ ащ фэди пфызэшIокIыщтыба, шIукIаеу адыгэмэ къапэуцужьыщтыгъэ. «Черноморскэ здравницэми» урысымэ щынагъо ашъхьарыт, ар черкесмэ къапкъырэкIы ыIозэ къы­щитхыгъагъ. Сессием ар джы къыщытэджи, «адыгэмэ тшIа­гъэмкIэ (мэфэкIыр зэрэхагъэу­нэфыкIыгъэр ары) къытфагъэ­гъунэу тялъэIу, мыщ фэдэу щыт Iоу тшIагъэмэ аущтэу тыпсэу­ныеп» къариIуагъ. Ар екъуба, тыгъуасэ къыопыищтыгъэм непэ зыдебгъэшIэжьымэ, кIэбгъэгъо­жьымэ.
 
Тэ, шапсыгъэмэ гъэшIэгъонышхо афэтымышIагъэми, сыд фэдэ IофыкIи тыгурэ тыпсэрэкIэ тярягъусагъ. МыщкIэ Iофышхо зыгъэцэкIагъэр ТIэшъу Мурдин ары. Непэ къызынэсыгъэми лъэпкъ Iофтхьабзэхэм ар чанэу ахэлажьэ, ыкIуачIэ къы­хьырэр ешIэ. Шапсыгъэ Хасэм зэритхьэмэтэ гъэшIуагъэм елъы­тыгъэу лъэпкъ зэхахьэхэм, зэ­IукIэгъухэм бэрэ рагъэблагъэ, игущыIи уасэ фашIы.
 
Тэ, зэшъэогъуитIумкIэ, бэрэ тызэкIэлъырысэу мэхъу. Тхьэм ишыкур, джыри тызэлъэкIо, тызэлъэплъэ, тынаIэ зэтет. Ежь сэщ нахьи шIукIаеу зэрэнахьы­жъызи, бэрэ сапэ къешъы, къып­кIэупчIэн, уикъэбар зыщигъэгъозэн, ищыкIагъэмэ дахэу ушъый къыпфишIын, джащ фэд мы сишъэогъу нахьыжъ. Мые­къуапэ къызщыдахьэрэм мыгуIэрэ дэдэмэ «о мыщ удэсэу сэ сыдыкIэ хьакIэщ сищыкIагъ» еIошъ, ихьакIэгъу уахътэ садэжь, сиунэ щегъакIо.
 
ХьакIэгъу мэфищыр Мурдинэ садэжь зыщиухыкIэ, ыгъэныб­джэгъоу, ыгъэблагъэу къалэм дэсыр макIэпышъ, «зэIэпахызэ» ахьакIэ, дэгущыIэх, дыщысых, упчIэжьэгъу ашIы. ЕтIанэ Мурдинэ бэ зышIэу, бэ зылъэгъу­гъэу, ылъэгъурэмрэ зэхихырэмрэ ицIыкIугъом щегъэжьагъэу ыгу риубытэу щытышъ, лIы губзыгъэм зыгорэхэр къыпытхын аIошъ, тишIэныгъэлэжьымэ зэтырахы.
 
Мафэ горэм Мурдинэ тыригъэблэгъагъ, тIоу зэтетэу унэ дэгъу иIэти, унэ зырызымэ тарыгупсэфыхьагъ. Пчэдыжьым жьэу ежь къэтэджи, мэлыр зэ­Iихыгъэ, щэджэгъуашхэм ехъу­лIэу къэсыупщэрыхьащтышъ, шъукъекIолIэжь ыIуи хым техыгъ. Мафэрэ хым тыIусымэ, пчыхьэрэ лъэпкъ Iофымэ тарыгущыIэзэ чэщ кIасэ нэс тыщысыщтыгъэ. АдыгеимкIэ депутатымэ азыныкъо адыгэу, адрэхэр нэмыкI лъэпкъыхэу ягъэштэгъэныр, быракъыр, декларациер зыфэпIощтымэ кIэщакIо Хасэр хъун фэягъэ, ахэр тиIофыгъэх, ащи тытегущыIэщтыгъэ. Шапсыгъэмэ, Iо хэмылъэу, зы анахьэу зыфэбанэщтыгъэхэр — ар Шапсыгъэ районыр ягъэштэжьыгъэныр ары. МакIа лъэпкъ Iофым фэщагъэхэр зэхахьэхэмэ зэрыгущыIэщтхэр, етIани шапсыгъэ санэ тегъэпсы­хьагъэр Iанэм тетымэ бзэри нахь къетIупщыба, джаущтэу хьакIэгъу мэфищыр къэдгъакIуи тыкъэкIожьыгъ.
 
ТыкъызыкIожьыгъэр мэфэ зытIу хъугъэу зэхэсхыжьыгъэ — Мурдинэ икIэлэ нахьыжъ илъэс щэкIым тIэкIу ехъугъэ къодыеу сабыиплI къыкIэни, игъонэмысы хъугъэ. Тэ ыдэжь тызэкIом джыри мэфэ тIокIитIур къэсыгъагъэп. АI-анасын, сIуагъэ, мыхъун къытэхъулIагъ, ежь унагъом къызхигъэщыгъэп, зи къямыхъулIагъэм фэдэу хьакIэхэм къапэгъокIыгъэх. ЕтIанэ слъэгъугъэ Мурдинэ ягуащэ шъхьатехъо зэрэтехъогъагъэр, плъызэу къызэрэхэкIыщтыгъэр. Сыд фэдиз лIыгъэ пхэлъын фае уилъфыгъэ бгъэтIылъыжьыгъэу ар хьакIэмэ ямыгъэшIэныр…
 
Зэрэзэхэсхэу тесыдзи, ыдэжь джыри сыкIуагъ, дахэу къыспэгъокIыгъэх, сагъэшIуагъ.
 
— Мурдин, сшынахьыжъ дах, адэ мыщ фэдэ мэхъуа, сыда тэмыгъэшIагъа мыщ фэдиз хьэзаб ппэкIэкIыгъэмэ, — сыгу узэу есэIо, — уикъин пае апэ къэсын фаемэ тащыщыгъ, тэ тымышIэу мэфищырэ шъудгъэу­лэугъ…
 
— Асфар, ар умыIо, хьакIэр хьакIэ, ащ иIоф ыпэ рагъэшъы. Тичылэ лIыжъ горэм икIалэ ыгъэтIылъыжьыгъагъ, игукъанэ къызхигъэщыщтыгъэп. Зэ ыдэжь сыIухьагъэу хъулъфыгъэ гъы макъэ къысэIугъ. Iэгур зэгъо­кIыгъ. Зыфэсхьын сымышIэу сыкъызэкIэкIожьи, тIэкIу тез­гъашIи етIани сыIухьагъ. Джы щагум чъыг чIэгъым чIэсыгъ. ТIэкIурэ тыгущыIэу тыщысыгъ, икъин псынкIэ къыфэхъунэу сыфэлъэIуагъ. «О лIыгъэшхо пхэлъ, — сIуагъэ, — Тхьэм ащ фэдэ къытферэмыхь, мыщ ыуж цIыфэу укъэнэжьыныр къины дэд…». ТIэкIу щыси, етIанэ сынэ къыкIаплъи къысиIуагъ:
 
«О гукъао уиIэмэ ар чылэ Iофэп, цIыфымэ къямыхъулIэрэ къытэхъулIагъэп. Угу жьы дэбгъэкIы пшIоигъомэ унэ зэгъокI щыI, мэз Iапчъи щыI…». Ащ къысиIогъагъэр бэрэ сыгу къэ­кIыжьы…
 
Тхьэм къызэритырэм къы­ретыпэ, Мурдини сэнэхьатыбэ хэлъ, матхэ, «Адыгэ макъэм» илъэс заулэрэ шапсыгъэмэ ацIэ­кIэ ясобкоррыгъ, хэгъэгум ижурналистымэ я Союз хэт, тхылъитIу шъхьафэу къыдигъэкIыгъ, джыри икъэлэмыпэ уцэкугъэп. ЕтIанэ шыкIэпщынэо Iаз, къызэригъаIохэри ежь ыIашъхьэкIэ ышIыгъэхэр ары. «Тэ щызэбгъэшIагъ?» сIуи сеупчIыгъэти, IущхыпцIыкIи джэуап къытыжьыгъ: «шъэожъые Iэтахъоу зэо ужым чылэм тыдэсэу, пшъа­шъэм адэжь тырекIокIэу, адэ чылэм укъыдэхъухьагъэмэ чы­лэм щашIэрэр пшIэн, сэри сшIы­гъэу шыкIэпщынэ цIыкIу гори сIыгъэу цыргъ-щыргъ къезгъаIо хъумэ, къысщытхъухэзэ сшIошъ агъэхъуи сыкъэуцужьышъу­гъэп…».
 
Ащ дакIоу адыгэ цукужъым, кум яшIын, Iэмэ-псымэмэ ягъэ­хьазырын, адыгэ унэм, чэум ижъыкIэ зэрашIыщтыгъэм фэдэу ягъэпсын, ащ фэдэу бэ ыIэ джыри къыхьырэр. ЛэжьэкIошху, непэ къызынэсыгъэм ШIоикъо тхышъхьэм дэжъые гектаритIу щелэжьы. Ар улэжьыным пае мыжъоу къыхихыгъэр ингушымэ мыжъом хэшIыкIыгъэ башнехэр зэрашIырэм фэдэу хапIэм итых. Зэ натрыфырэ джэнчырэ ышIэ пэтэу Москва къикIыгъэ про­фессор горэ къылъэхъути, къыфащагъ. ХьакIэм ылъэгъугъэр ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп — мыжъоу хатэм хэлъым пае шъонацэр хэгъэкIи шъонапэр ерагъэу мыжъомэ апхырэкIы.
 
— Арэп, Мурдин, — къеуп­чIыгъ, — сыда мы мыжъомэ уязаоу уахэт, хэт мыжъом лэ­жьыгъэ къытекIэу ылъэгъугъ?
 
— Бжыхьапэм къакIо, — ри­Iуагъ IущхыпцIыкIи.
 
Профессорыр къэкIуагъэти ылъэгъурэр ыгъэшIэгъон икъугъ — натрыфымэ уапыгъуалъ­хьэмэ уаIыгъынэу, натрыфы­шъхьэ­хэр Iэлджанэм фэдизыхэу, джэнчэу акIэпхъагъэр цIыутэхэу Iэхъомбэшхо къэуфапIэм фэдизых.
 
— Ар умыгъэшIагъо, — ыIуагъ Мурдинэ, — тэ, ша­псыгъэхэмкIэ, тичIыгу тэшIэ, ежьи тешIэ. Сыдэу хъумэ мыжъо хатэм лэжьыгъэ къыщы­кIырэ пIомэ осIон — мыжъоу чIым телъым нэмыкIэу джыри чIышъхьашъом блэгъабзэу ахэр чIэлъых, ахэр мафэм тыгъэм къегъэплъых, чэщырэ мэпкIан­тIэх, ощх къемыщхыми шынэ­гъакIэ хатэр щыкIэрэп, ары мыр зыкIэбэгъуагъэр. ЕтIани зы хэлъ — шапсыгъэ унагъомэ натрыф агъэтIысхьаным ыпэ чылапхъэр зэкIэ жэ кIоцIым дагъэлъыти, етIанэ чIым рагъэ­кIущтыгъ…
 
ГектаритIу хъурэ хьасэм нат­рыф бэгъуагъэ къикIыгъ, ахэр тыдэ ыхьыгъэхэу шъушIошIырэ? ИконычIэ ритэкъуагъэп, машинэшхо ыубыти Адлер нигъэсыгъ, Абхъаз гъунапкъэм нэси, абхъаз кIалэхэу мандаринэ тIэкIу къизыщагъэхэмэ аритыгъ. Заор кIощтыгъэ, гъаблэм ыгъалIэрэ цIыфымэ хьалэл шхын афэхъун ыIуагъ. Зэ­рялъэIугъэ къодыер хьалэлэу нэмыкIыхэми адэгощэныхэу ары. КIалэхэр нэку-нэпсы хъухи, мандарин дзыоу аIыгъыр къырати гушIохэзэ IукIыжьыгъэх. Ащ фэдэу абхъазымэ ишIуагъэу аригъэкIыгъэр бэ.
 
Абхъаз лъэпкъымкIэ гъэхъагъэу иIэм фэшI республикэм итын анахь лъапIэр Владислав Ардзинбэ ежь ыIэшъхьитIукIэ Мурдинэ къыритыгъ. Ежьхэр дэ­гъоу зэрэшIэщтыгъэх, бэрэ зэхахьэщтыгъэх, анахьэу зэрэгъэблагъэщтыгъэхэр Владислав ышнахьыжъ Сергейрэ Мурди­нэрэ. Сергей шапсыгъэ шъо­лъырым къихьагъэу ишъэогъу нахьыжъ дэжь къыдэмыхьэу кIожьырэп.
 
Тхьэ зэтагъэр джащ фэдэу цIыфымэ ахэзагъэ, шIу алъэгъу. ШIу зышIэу шIу IукIэжьырэр ащ фэдэу бэп, шIу зышIэу пый къыз­фэхъужьыхэри щыIэх, ау Мурдинэ фэдэр уимыкIэсэн плъэкIыщтэп, ежь цIыфхэр икIа­сэшъ.
 
ТIэшъу Мурдинэ фэдэлIым гъэзет нэкIубгъокIэ идахэ къип­IотыкIын плъэкIыщтэп, къэстхыгъэм зы тIэкIукIэ шъущызгъэ­гъозагъэмэ сигуапэ.
 
Къуекъо Асфар.
 
Адыгеим изаслуженнэ журналист

 


Bu haber toplam 3101 defa okundu.


Bu habere yorum eklenmemiştir. İlk yorumu siz ekleyin.
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net