Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Çerkes (Adıge) Etnik Ahlak Normu: Xabze
18 Ocak 2021 Pazartesi Saat 22:37
 
Çerkes (Adıge) moral (ahlak) değerleri bütünü olan "Xabze" ile ilgili bir çok dilde bir çok çalışma yapılmıştır (https://dergipark.org.tr/tr/pub/jocas/issue/45594/560299 ). Yapılan çalışmalarda, Çerkesce "Xabze" özgün adıyla bilinen Çerkes (Adıge) moral değerleri bütünü, tarihi oluşumu, gelişim süreci ve uygulamaları da dahil her yönüyle incelenmiştir.
 
19. yüzyılda Çerkesya'nın 101 yıllık savaşlar sonucu Rus Çarlığı tarafından işgali ve ortadan kaldırılması sonucu meydana gelen soykırım ve akabinde gene büyük oranda bir soykırıma dönüşen sürgün neticesiyle, Osmanlı topraklarında oluşmaya başlayan Çerkes (Adıge) yerleşimlerinde, etnik kimliğin en önemli belirteçlerinden ikisi olan Çerkes (Adıge) etnik kodu olan "Adıgağe" ve moral değerleri bütünü olan "Xabze", Çerkesler tarafından günümüze kadar uygulanmaya ve yaşatılmaya çalışılmış, varlığını her halükarda devam ettiren etnososyolojik ve etnokültürel bir değerdir.
 
Çerkes Xabze Sembolü
 
19. yüzyılda, Çerkesler kadar yoğun olmasada, Kuzey Kafkasya'nın çeşitli yerlerinde yaşayan diğer etnik gruplardan topluluklar da Çerkeslerin yanı sıra, özellikle Osmanlı İmparatorluğu'nun Anadolu coğrafyasında oluşmaya başlamıştır. Kuzey Kafkasyalı bu diğer etnik gruplarında, Çerkeslerin sahip olduğu "Xabze" gibi, kendi dillerinde özel adları olan kendilerine özgü toplumsal moral değerleri vardı. Bu halklarda kendi dillerinde özel isimleri olan bu kendilerine özgü toplumsal moral değerlerine uygun olarak günümüze kadar nüfus olarak var oldukları ülkelerde ve anayurtlarında yaşıyorlar.
 
Kuzey Kafkasya'dan Osmanlı coğrafyasının bir çok yerine dağılmış insanların, nüfus olarak çoğunluğunu Çerkesler oluşturduğu için, yer yer Kuzey Kafkasyalı tüm nüfus, Çerkes genel adıyla anılmıştır. Ancak, diğer Kuzey Kafkasya halklarının etnokültürel yapılarına şöyle baktığımızda, Çerkeslere benzer yönleri olsada, her halkın kendine ait özgün tarihi geçmişi, kültürü ve dili olduğu görülecektir.
 
Bu bağlamda, Çerkeslere ait toplumsal moral değerleri bütünü olan "Xabze" açısından baktığımızda da, diğer Kuzey Kafkasya halklarının da, Aeğdav (Oset), Akabz-Kabz (Abhaz-Abazin), Ezdel (İnguş) (1), Qonahalla (Çeçen) (2), Töre/Taulu Adat (Karaçay-Balkar), Kumuk Adat (Kumuk) vb. kendilerine ait toplumsal moral değerleri olduklarını görüyoruz. Ki her toplumun moral değerleri önemlidir, bir tarihi süreç içinde her halkın kendi etnosferi dahilinde oluşmuş, gelişmiş ve bu güne gelmiştir. Diğer Kuzey Kafkasya halklarının kendi dillerinde özel isimleri olan bu moral değerleriyle ilgili yapılan çalışmalarda, bu etnik grupların moral değerlerinin o etnik gruba özgün olduğu da vurgulanmıştır (3, 4, 5).
 
Çerkeslerin Xabze'si ile diğer Kuzey Kafkas halklarının kendi etnik moral değerleri (Ezdel, Qonahalla, Aeğdav, Akabz-Kabz, Töre/Taulu Adat vd) arasında, kültürel etkileşim sonucu mutlaka benzer yönler vardır. Ayrıca ortak yönleri olduğu da muhakkaktır. Ancak netice de her biri kendi etnik toplumsal kültürel kodlarına göre oluşmuş olduğu için o etnik gruba özgündür. Bu özgünlüklerini devam ettirmeleri ve kendi etnik toplumsal yapıları dahilinde gelişmeleri için de, ait oldukları toplumlar tarafından korunmaları ve yaşatılmaya çalışılmaları gayet doğal, üstelik güzel ve iyi bir şeydir.
 
Kuzey Kafkasya'da tüm halklar kendi moral değerlerine ait kurallar ve davranış kodları ile sosyal hayatlarını yaşarlar, yaşamaya çalışırlar. Türkiye gibi, Çerkesler başta olmak üzere bir çok Kuzey Kafkasya halkının yaşadığı, yer yer ortak kültürel stklar oluşturdukları ülkelerde durum nasıldır?
 
Türkiye'de, Çerkes toplumsal moral değerleri bütünü olan "Xabze" ismen daha çok bilinmektedir. Ancak diğer Kuzey Kafkasya halklarının da ayrı isimleri olan özgün moral değerleri, o etnik gruplar için de hâlâ yaşıyor mu yoksa o etnik gruplar Türkiye'de Çerkeslerin Xabze'sini toplumsal moral değerleri olarak kabul edip, Xabze'ye göre mi yaşıyorlar? sorularına cevap verecek olursak, her halkın kendi özgün moral değerlerine göre yaşadığı ve hiç birinin Çerkes Xabze'sini benimseyip, etnik kültürel moral değerlerine Xabze demediğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Ki bu da olumlu bir durumdur ve her halkın kendi etnik özgünlüğünü devam ettirdiğinin de bir göstergesidir. Elbette bu etnik gruplar içinde bir diğerinin/diğerlerinin kültür, dil ve/veya toplumsal moral değerlerine vakıf olan bireyler vardır.
 
Şöyle kabaca baktığımızda, Çerkes Xabze'sinde, Karaçay-Balkar Töre/Taulu Adat'ında, Çeçen Qonahalla'sında, İnguş Ezdel'inde, Oset Aeğdav'ında, Abhaz-Abazin Akabz-Kabz'ında ve diğer Kuzey Kafkas halklarının kendi özgün etnik adatlarında, yaşlılara, misafire, kadına saygı ve hürmetin, kadınlara ve çocuklara korumacılığın olduğunu, yaş dönemlerine göre herkesin toplumsal yer ve sorumluluğunun net bir şekilde belirlendiğini görebiliriz.
 
Elbette her etnik grubun kendi kültürüne uygun cemiyetlerinde ve törenlerinde, toplum içinde nasıl ve ne şekilde davranılması gerektiğinin de belli kurallara bağladığı görülür. Her birinin kendi etnik toplumsal moral değerlerinde yer yer bariz farklar ve bir çok nüans olsada, genel çerçevede yukarıda belirtildiği gibidir. Ancak, diaspora noktasında, diğer halkların kendi dillerinde birer özel isimleri olan toplumsal moral değerleri (Ezdel, Qonahalla (6), Aeğdav vd), Çerkeslerin toplumsal moral değerleri bütünü olan "Xabze" adı altında genelleştirilmemeli, her biri kendi özel adıyla anılmalı, belirtilmeli ve anlatılmalıdır. Çünkü her biri ait olduğu etnik grup için özgün, önemli ve değerlidir.
 
Çerkes (Adıge) moral değerleri olan Xabze'nin felsefi açıdan da derin bir tarihi süreçten geçerek günümüze kadar gelmiş olması ayrıca önemlidir (7).
 
Bunun yanında Çerkesler özelinde, Çerkes (Adıge) moral değerleri olan "Xabze"nin topluma davranış, eylem ve tepkilerde onurlu ve kararlı olmayı sevkettiği gerçeğinin en somut örneklerinden birini 2020 yılında Rus Çarlığı ordusunun işgalci mensupları adına, "kahramanlar" sıfatıyla Adler'de yapılan bir anıtın Çerkes halkının onuruna yapılan bir saldırı olduğu gerçeği doğrultusunda verilen haklı, onurlu ve cesurca tepkiler sonucu Çerkeslerce kaldırılması, "Xabze"nin Çerkes etnik bilincinde işlevsel olarak hâlâ tartışmasız bir şekilde capcanlı olduğunun en güzel örneklerinden biridir.
 
Bu eylem sonrasında Rus faşizminin mensuplarının Çerkeslere karşı sarfettikleri tehditleri, gündemi takip edenler hatırlayacaktır.
 
Yine iki yıl önce genç bir Çerkes sporcu olan Şet Yunus'un Kazakistan'daki birinciliği sonrası altın madalya töreninde, Çerkes bayrağını açması sonrası, ona "ya bayrağı bırakması ya da madalya'dan vazgeçmesi" söylendiğinde, hiç tereddüt etmeden onu madalya'dan vazgeçirten eylemi yaptıran da, Xabze'nin onda oluşturduğu onur ve asaletin itkisiydi. (https://www.facebook.com/1864s/videos/2090281204338641/UzpfSTMxMzM4ODQ4MjM4NDoxMDE1NTU4NTgyNTY4MjM4NQ/ ). Xabze, onur ve asalet kavramlarını somutlaştırmayı bu ve benzeri durumlarda sergiliyor genellikle.
 
Çerkes toplumsal moral değerleri bütünü olan Xabze toplum içindeki işleyişinde, cinsiyet ayrımı yapmadan bireye her konu ve durumda akıllı, mütevazi, vakarlı, itidalli, cesur, kararlı ve olgun/aklı selim olmayı öğütler. Bu nedenle, aslında, Xabze'nin her hangi bir cemiyet ve yerleşim alanı içindeki sosyolojik bir olumsuzluğun (suç yada kabahat) meydana gelmesi noktasında araçsallaştırılması diye bir şey söz konusu olamaz. Xabze, salt düğüne, derneğe, kaşene, şeşene indirgenip konu edilecek basit bir değer değildir. 
 
1- https://ru.m.wikipedia.org/.../%D0%AD%D0%B7%D0%B4%D0%B5...
 
2- https://ru.m.wikipedia.org/.../%D0%9A%D1%8A%D0%BE%D0%BD...
 
3- https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36590278
 
4- https://mon95.ru/.../chechenskii-eticheskii-kodeks-k...
 
5- http://alashara.org/.../apsuara_apsua_kabz_yetnicheskaya...
 
6- https://www.waynakh.com/.../05/chechen-ethics-konakhallah/
 
7- https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Adige_Habze
 
Derleyen:Tlepşuko Ömer Çakırer
 
Cherkessia.net, 18 Ocak 2021

Bu haber toplam 2544 defa okundu.


Bu habere yorum eklenmemiştir. İlk yorumu siz ekleyin.
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net