Prag kentinin bir “destinasyon”dan daha fazlası olabileceği hiç aklınıza geldi mi? 

Sadece Prag’a değil, Avrupa’nın tamamına bakın. 

Çerkes (Adığe) tarihinin Avrupa faslı meraklısını 1915 yılından Soğuk Savaşın sonuna kadar aralıksız taşıyabilir.

Ayrıntılara geçmeden birkaç saptama yapalım.

1915-1939 arasında “steril” bir Çerkes (Adığe) tarihi arayanlar yanılır. “Çerkesya-Dağıstan” bir bütündür. Dağlı siyasetinin iki öznesi Dönüş ve Birleşik Kafkasya’dır.

Çerkesya-Dağıstan bütünlüğü İkinci Dünya Savaşı ile sona erer. 

Soğuk Savaşla birlikte ayrışma başlar.

Dağıstanlılar “Avar Türkü” olur. “Çerkes Ulusal Sorunu” dönüşle özdeşleşir. Sonra bu gövdeden devrimciler kopar.

****

Aralık 1915-Ocak 1916… Müşir Fuat Paşa başkanlığındaki Kafkasya Komitesi üyeleri destek aramak için Berlin ve Viyana’ya giderler.

Haziran 1916 Lozan… Çerkesyalı İsmail Bidanuk ve Dağıstanlı Seyid Tahir el-Hüseyni III. Milliyetler Kongresi’nde kürsüye çıkarlar.

Şubat 1919… Aziz Meker ve Haydar Bammat Bern ve Lozan’da “Çerkesya ve Dağıstan” harita ve kitapçıkları yayınlarlar.

Şubat 1919… Şimali Kafkasya Muhacirleri Cemiyet-i Hayriyesi delegeleri Çerkesya’yı temsilen Barış Konferansına katılmak ister ama İstanbul’daki işgal makamları izin vermez.

Paris Barış Konferansı… Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti heyeti Avrupa’dadır… Amiral Kolçak iktidarının kısmen tanınması üzerine yediler (Azerbaycan, Belarus, Estonya, Gürcistan, Kuzey Kafkasya, Letonya, Ukrayna) protesto notası verirler… Azerbaycan, Estonya, Gürcistan, Kuban, Kuzey Kafkasya, Letonya, Litvanya ve Ukrayna temsilcileri danışma toplantıları yapar ve birlikte hareket ederler.

Eylül 1919 Paris… L’Europe Orientale (Doğu Avrupa) dergisinde Aytek Namitok’un “Denikin ve Petlura Ordularının Karşılaşması” başlıklı makalesi yayınlanır.

Paris… 1921 ve 1924 yıllarında Kuzey Kafkasya, Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan temsilcileri iki ortak bildiri yayınlarlar.

Prag… 1923’de Avrupa’daki ilk “resmi” örgüt Kafkasya Dağlıları Birliği… 1926’da tarihteki ilk siyasi parti Hür Kafkasya Dağlıları Halk Partisi kurulur.

1928-29… Parti Varşova’ya taşınır ve adı değiştirilir… siyaset Promete Birliği ile zirveye çıkar.

Çerkesya-Dağıstan bütünlüğü biter. Bir ara dönem olan İkinci Dünya Savaşı başlar.

1942 Berlin… Magoma ve Kantemir liderliğinde Kuzey Kafkasya Milli Komitesi kurulur.

1945-47… Drau vadisinden kurtulabilen mülteciler İtalya’daki kamplarda zorlu iki yıl geçirirler.

Soğuk Savaş… Çerkes (dönüş) Sorunu ile Birleşik Kafkasya ülküsü ayrışır. Yeni bir dönem başlar.

İki Münih metaforu parçalanmışlığı simgeler.

Birinci Münih 1951-1963 arasını kapsar. Kafkasya doğumlu muhacirler ve mülteciler sosyolojik ve siyasal olarak egemendir. Çerkes diasporası potansiyel beşinci kol olarak görüldüğü için Çerkes Sorunu tabudur. 

Gündemi Rus muhaceretiyle ilişkiler belirler. Polemikler hep bunun üzerinedir. Sovyet karşıtı mücadele onlarla mı verilecektir, onlar olmadan mı?

İkinci Münih 1960’ların sonunda başlar. Türkiyeli emekçi Çerkesler sosyolojik olarak baskındır ama siyasi bakımdan aynı şey söylenemez. 

Eski muhacerete mensup ağır toplar ölmüştür. Yeni muhaceret boşluğu dolduramamıştır. Seyrelen safları Çerkes diasporasıyla doldurma planı da tutmamıştır. 

Türkçü Birleşik Kafkasyacılığın vesayeti bitmiştir ama yeni bir siyaset kurulamamıştır. 

Mesut Şurdum dönüşü ikame etmek isteyen siyasi figürdür. 1974 yılında kurduğu Çerkes Organizasyonları Merkez Komitesi’ni diasporanın sesi haline getirmek ister. 

İkinci Münih Çerkes diasporasının mikrokozmudur.

****

Kafkasya Konfederasyonu… Promete Birliği… Paris Bloğu… Rusya Halklarını Kurtarma Şurası (Sovet Osvobojdeniya Narodov Rossii—SONR) platformları aktivistlerin “dünyalı” siyasetinin kanıtlarıdır.

Avrupa’daki – hatta Avrupalı – mirasın öğrenilmesi önemlidir. Kendine güvensizliğin temelinde nasıl bir mirasın üzerinden atlandığının bilinmemesi yatıyor.

Mitoslar yaratmaya gerek yok; yaşanmış tarihe sahip çıkmak, topluma mal etmek yeterlidir.

“Köylü toplumuz”… “bizi kimse tanımaz”… “sesimizi duyuramayız” cümlelerini o zaman belki daha az duyarız.