Dağlı tarihinde birçok ilkin yaşandığı yerdir Çekoslovakya. “Prag Varşova’nın provasıydı” demek abartılı olmaz.  

Bununla birlikte Çekoslovakya yılları fazla bilinmez. 

Aydınlardan ve öğrencilerden oluşan Dağlı kolonisi Çekoslovakya’ya “Ruska pomocna akçe” adlı yardım programı kapsamında gelmişti… Bunu artık biliyoruz. 

Program 1921 yılında uygulamaya konmuştu. Rusya orijinli mültecilere akademik ve mesleki eğitim verilmesi öngörülüyordu. 

Mültecilerden beklenen Bolşevik iktidar devrildikten sonra (ki buna mutlak gözüyle bakılıyordu) geri dönmeleri ve yeni bir ülke kurmalarıydı. Yeni Rusya Çekoslovakya’ya sempati duyan seçkinler tarafından yönetilecekti.  

Dağlı kolonisinin büyük kısmı üniversite öğrencisiydi. Bir de tanınmış sosyal demokrat hukukçu Ahmet Tsalikkatı vardı.  

Bilim adamı Aytek Namitok’un da 1922 sonuna kadar Prag’da yaşadığı biliniyor. 

Dağlı kolonisinin ilk somut girişimi 1923 yılında Kafkasya Dağlıları Birliğini (Soyuz Gortsev Kavkaza v Çehoslovakii) kurmak oldu.  

Birlik sadece Çekoslovakya’da değil, Avrupa’da kurulmuş ilk resmi örgüttü.  

Kafkasya Dağlıları Birliğinin amaçlarından biri Avrupa bilgi birikimini Kafkasya’ya aktarmaktı. Bunda özgün bir yan yoktu. Tüm mülteci gruplar aynı şeyi hedefliyordu.  

Eski ve yeni muhaceretlerin merkezi bir örgütün çatısı altında birleştirilmesi… Eski Kuzey Kafkasya Cumhuriyetinin federal esaslar üzerinde ihya edilmesi… Dağlılara özgü hedefler bunlardı.  

Ancak bu hedefleri bir dayanışma derneği gerçekleştiremezdi. Bir siyasi partiye ihtiyaç vardı. 

Siyaset ve gençlik…  

Bu nokta üzerinde biraz duralım.  

Gençlik etnik Rus muhaceretinin gözde hedef kitlesiydi.  

Rus muhacereti beraberinde eski partileri getirmişti. Gündem eski tartışmaların devamı üzerine kuruluydu. Muhaceret gençliğinden beklenen siyasi partilerin biyolojik ömrünü uzatmasıydı.  

Çekoslovakya’daki Dağlı kolonisinin durumu farklıydı.  

Bir defa koloni küçüktü. Farklı kuşaklar barındırmıyordu. Bir kuşağın diğerinden beklentisi diye bir şey söz konusu değildi.  

1917-21 arasında ulusal hareketi sürükleyecek kitle partileri mevcut olmadığı için muhacerete taşınan  bir miras da yoktu. 

Çermoy, Bammat ve Kotse gibi üst düzey siyasetçiler Çekoslovakya dışındalardı; Fransa ve Türkiye’de yaşıyorlardı.  

Dağlı siyasetini gençlik kuracaktı. Nitekim öyle oldu.  

Hür Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (Narodnoy Partii Vol’nikh Gortsev Kavkaza) 18 Kasım 1926 günü Said Şamil’in deyişiyle “münevver gençlik” tarafından kuruldu.  

Parti yepyeni bir örgütlenme biçimini temsil ediyordu. O güne dek kurulmuş ilk siyasi partiydi.  

Mareşal Pilsudski iktidarı Polonya kapısını açarken Çekoslovakya kapısı kapanmak üzereydi.  

Parti merkezi 1928 sonunda bir grup aktivist tarafından Polonya’ya taşındı.  

Prag Varşova’nın provasıydı. Gençlik ve parti siyasete burada damgasını vurdu. Prag’dan sonra Varşova gelecekti.