Çekoslovakya’nın çok-partili sisteme Ocak 1977’de geçtiği söylenir.

İnsan hakları bildirgesi Charter 77’nin binden fazla muhalif tarafından imzalanması bir milattı.

Charter 77 Uluslararası İnsan Hakları Sözleşmesinden esinlenmişti. Tüm yurttaşların “özgür insanlar olarak yaşamasını ve çalışmasını” ön görüyordu.

Charter 77 imzacıları heterojen bir gruptu. Grup komünizm karşıtlarından ve eski komünistlerden oluşuyordu.

Belgeye ilk imza koyan 242 kişiden yüz kırkı eski komünistti. Prag Baharına katıldıkları için partiden atılmış veya istifa etmiş reformcu komünistlerdi.

Post-komünist Çekoslovakya’nın ilk cumhurbaşkanı Vaclav Havel komünizm karşıtı imzacıların en tanınmış olanıydı.

***

Charter 77 gayrı-resmi, açık bir birlikti… Farklı düşüncelere inanan, farklı kanaatlere sahip, değişik mesleklere mensup insanları barındırıyordu.

Ortak payda medeni hakların ve insan haklarının evrensel olduğuna ilişkin inançtı.

Bu haklar Uluslararası İnsan Hakları Sözleşmesi, Helsinki Nihai Senedi ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi tarafından tanınmıştı.

Charter 77 bir örgüt değildi… Statüsü, organları, üyeleri yoktu… Tezlerine inanan, çalışmalarına katılan ve onu destekleyen herkes Charter 77 katılımcısıydı.

Charter 77 siyasi muhalefet işlevi de görmüyordu… Amacı muhtelif Batı ve Doğu ülkelerindeki benzer yurttaş girişimleri gibi ortak çıkarlara hizmet etmekti.

Hedefi siyasi erkle yapıcı bir diyalog yürütmek… İnsan hakları ve medeni haklar ihlallerine dikkat çekmek… Bu hakların güvence altına alınması için önerilerde bulunmak… Olası ihtilaflarda arabuluculuk işlevi üstlenmekti.

1977 Siyasi Mahkumlar Yılı ilan edilmişti. Charter 77 sembolik bir addı. 1977 yılına bir göndermeydi.

1977 bir başka açıdan da önemli bir yıldı. Belgrad’da düzenlenecek bir konferansta Helsinki kararlarının ne ölçüde hayata geçirildiği değerlendirilecekti

***

Sovyetlerin çöküşü Kafkasya’da başladı ama ipi göğüsleyen Doğu Avrupa oldu.

Vaclav Havel ve Zviad Gamsakhurdia dönemin simge isimleriydi.

Gamsakhurdia “Kafkasya’nın Havel’i” idi. Ne var ki benzerlik bu yakıştırmadan ibaretti. İkisi çok farklı dünyalara mensup idiler.

Havel Charter 77 imzacısıydı… Gamsakhurdia kan-ve-toprak milliyetçisi… Havel’in benzerleri Sakharov’du, Cilas’dı, Walesa’ydı… Gamsakhurdia’nınki Soljenitsin.

Havel’in anti-komünizmi moral değerlerle sarmalanmıştı. Gamsakurdia şoven bir komünizm düşmanıydı.

Havel’in mirası kalıcı oldu. Kendi ülkesinde unutulmaya yüz tutsa bile bu böyle. Gamsakhurdia ise tarihin çöplüğüne gitti.  

Havel gücünü Charter 77’nin manevi otoritesinden alıyordu.

Charter 77 Çekoslovakya’da komünist rejimi deviren ayaklanmanın manevi önderiydi. Hem siyasi rehberlik yaptı, hem ahlaki öncülük rolü üstlendi.

Kaleme alınmasının kırkıncı yılında Charter 77’yi hatırlamak önemli…