Rusya Çarlığı tarafından işgali öncesinde Çerkesya’da binlerce köy, binlerce yerleşim yeri vardı. Çerkesler dünyanın en yerleşik halklarından biriydi ve bağları, bahçeleri, ekili alanlar ile binlerce yıldır aynı topraklarda yaşarlardı. 

Psowal’e dedikleri yaşam alanlarında bir çok birim vardı; Pş’ant’e, serey, haş’eş, leğune, hakueş, pşef’ape, jegu..ve daha bir çok kısım..

Aile (wunağo) bu yapı içerisinde bulunur ve ailelerin oluşturduğu köylerde zengin bir kültürel yapı ile birlikte gelişkin bir sosyal yaşam sürülürdü. 

Günümüzde bu köylerin hiç birini bulamazsınız, kalıntıları bile kalmamıştır bu yerleşim yerlerinin. Tam anlamı ile haritadan silinmişlerdir. Bu gün bulunan yerleşim yerleri eski köylerin bazılarının bir araya getirilmesi ile sonradan oluşturulanlardır. 

Peki, özgün yapıları ile bu binlerce köy nereye gitmiş olabilir?                                                                          

Yüz yıldan fazla süren işgal ve savaşlar sırasında çarlık orduları, yerli halkın doğal savunma alanları olan ormanlar ile birlikte rastladıkları köyleri, bağları bahçeleri de yakıp yıkmışlar, sahipleri ile birlikte onların yaşam alanlarını da hiç bir iz bırakmacasına yok etme yoluna gitmişlerdir. 

Bu şekilde, toplumsal yer hafızasının da ortadan kaldırılması amaçlanmış, büyük ölçüde de buda başarılmıştır..

Çerkesler, Soykırım ve Sürgün sonrası maruz kaldıkları büyük travmalara rağmen gittikleri yerlerde de yeni yeni yaşam alanları, yeni “ psowal’e ” ler kurmayı başardılar. Ancak, çağımızın getirdiği şehirleşme ve köylerden kentlere göçler sonrası, ikinci zorunlu bir terk ediş ile karşı karşıya kalınmış, sosyal yaşamlarını sergiledikleri yerlerin elden gitmesi ile tekrar oluşturdukları mekansal hafızalarını kaybetme tehlikesi ile yüz yüze kalmışlardır..

Deprem gibi doğal felaketler veya başkaca nedenler ile evlerin, yaşam alanlarının, psowal’elerin kaybedilmesinin ne anlama geldiğini en iyi çerkesler bilir. 

Eski psowal’e ler sadece bir barınak değil, belki daha çok kişisel, ailesel, toplumsal hafıza alanlarıdır. 

Son depremde Gilağhsteney bölgemizdeki psowal'elerimiz zarar gördü ancak el birliği ile tekrar onları ayağa kaldırabilir, yeni anılar ile onlara ruh katabiliriz..