Çocukluğumda, Uzunyayla'da doğmuş ve bütün ömrünü orada geçirmiş olan dedeme sık sık sorardım, ‘’ Hajdade, Adigehar dene kızdikar / Çerkesler nereden geldi? '' diye.
Kendisi de, ‘’ Adigehar Xekum kikas / Çerkesler Xeku'den geldiler ‘’ şeklinde cevap verirdi. Sonrada, Xeku‘un çok güzel, çok verimli, cennet gibi bir yer olduğunu anlatırdı. Ben de zihnimde canlandırmaya çalışırdım bu sihirli ve ulaşılamaz gibi görünen vatanı ama net olarak da anlayamazdım, bu cenneti bırakarak niye oraya hiç de benzemeyen Uzunyayla‘ya gelmiş olduğumuzu..
Xeku, bütün çerkesler için sihirli bir kelime olup, tanımladığı yer adeta gerçek üstü bir yeryüzü parçası gibidir. Xeku, çerkeslerin kendi tarihlerinden, xabzelerinden, destanlarından, söylenceleriden, hikayelerinden bahs edelerken en çok kullandıkları, çocukların da en çok duyarak büyüdükleri sözcüktür..
Çerkesce'de yaşanılan yer, memleket, ülke anlamlarında başka kelimeler vardır; Xeğuegu gibi, Jılağue gibi, L'axe gibi. Ancak onlardan farklı olarak Xeku özel bir kelimedir ve tek bir Xeku vardır ve çerkeslerin vatanı demektir, yani başka Xeku yoktur. Bu sebeple her zaman büyük harf ile yazılır. Adigelerin vatanı olduğunun vurgulanması amacı ile başına Adige getirilerek Adige Xeku diyenler de vardır ama gerçekte buna gerek yoktur.
Çerkesler bazen de Xekuj derler vatanlarına, oranın çok özel, çok kadim olduğunu ve çok eskilerden beri oralarda yaşadıklarını anlatmak için. Xeku ( Хэ -ку ), etmiyolojik olarak Çerkesçe bir kelimedir; Хы ( deniz ) ve Ку ( orta ) kelimelerinin birleşmesinden oluşur. Anlam itibarı ile deniz ortası ( ada ülkesi ) veya deniz arası ( Kimilerine göre, Karadeniz ve Hazar Denizi arası ) anlamına gelir.
Binlerce yıllık Nart destanlarında, batı da Don ( Дон ), doğu da Volga ( Индылыжь ) nehirlerinin isimleri geçmektedir. Nart kahramanalarıdan Sosırukue ( Сосырыкъуэ ), Kuban nehri kenarlarında çocukluğunu geçirmiş olup daha sonraki erişkin yaşlarındada Don nehri civarında görülmektedir.
Aynı şekilde diğer Nart kahramanları Badinokue ( Бадынлкъуэ ), Aşamez (Ашэмэз ) ve Batırez ( Батырез ) Volga nehri ötelerinde görülmekte ( Индылыжьым и нэр къыщопк| ). Bunlar bize, tarihi Adige topraklarının kuzeyde Don ve Volga nehirlerine kadar dayandığını göstermektedir.
Peki, çerkeslerin kendilerinin Xeku olarak adlandırdıkları vatanlarına yabancılar ne isim vermişlerdir? Xeku‘ un diğer dillerde karşılığı nedir?
Çerkesya ( Circassia ), çok eski haritalarda da gösterilen tarihi bir ülke, Adigelerin Xeku diye adlandırdıkları binlerce yıllık anavatanları. Çerkesler vatanlarını koruma mücadelesi ve yüzlerce yıl süren savaşlar sonucunda, Soykırım ve Sürgün sonrası halkın %90’ nı vatanlarını terk etmek zorunda kaldı. Sonradan da, zaten çok az kalan kısmı farklı adlar altında farklı birimlere bölünerek vatanlarında da bir araya gelmeleri engellendi.
Xeku, bütün eski haritalarda ve batılı kaynaklarda Circassia / Çerkesya olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bugün unutturulmaya çalışılsa da, Çerkesya hayali bir ülke olmayıp günümüzde dünyada mevcut çoğu ülkelerden daha gerçek, bütün diğer anavatanlardan daha daha eskidir. Günümüzde bütün dünyada dağınık olarak yaşayan çerkeslerde bu vatanın en sahici gerçek sahipleridir.
Çerkesya / Xeku, sadece coğrafi bir bölge ve vatan değil fakat aynı zamanda dünyadaki bütün çerkeslerin tekrar bir araya gelme ve geleceklerini anavatanlarında görme ideallerinin bir ifade şeklidir..
Yüzyıllardır söylendiği şekli ile Çerkesya' ya Çerkesya demek şimdi daha da elzem bir hale geldi.
