Çerkes Nart mitolojisi, kadınların yalnızca güzel ya da sevilmeye değer olmaktan ibaret görülmediği, bilge, savaşçı, üretici ve çoğu zaman erkeğe yön veren figürler olarak şekillendiği bir anlatı sistemidir. Nart mitolojisine duyduğum ilginin, hatta zaman zaman bu mitolojiye olan takıntımın sebepleri arasında onun bu  anaerkil yapısıda var. Her ne kadar tarihsel süreç içinde değişime uğrasa da, bu anaerkil düzenin izlerini mitolojinin her katmanında görmek mümkün. Çünkü Nart  anlatı dünyasında erkek kahramanlar her ne kadar yiğitlik, güç ve maharetle ön plana çıksalar da, hikâyelerin derin yapısında onların arkasında ya da tam yanında duran, onları tamamlayan, destekleyen, onlara akıl ve güç veren kadın figürleri yer alıyor.

Bu kadınlar geri planda gibi görünse de, dikkatle bakıldığında erkeklerin kudretini çoğu zaman doğrudan ya da dolaylı olarak onlardan aldığı anlaşılır.Ne var ki, erkek karakterlerin çoğu bu gücün farkına varmaz; kimi zaman önemsemez, kimi zaman küçümser, kimi zaman ise alaya alır. Kadınlar da bu tutumlara kendi kişiliklerine uygun biçimlerde karşılık verirler.

Örneğin, daha önce de yazdığım gibi, Adiyuf, ellerinden ışık saçarak kocasının karanlık bir köprüden geçmesini sağlamış, ama kocasının onun bu kudretini küçümseyip “Sen ne işe yararsın?” demesi üzerine, onu bir gece trajik bir ölüme terk etmişti. Bunun aksine, mitolojinin belki de en zeki karakteri olan Meleçiphu, kocasının onun kısa boyunu bahane ederek onu baba evine göndermeyi planlaması karşısında zekâsını kullanmış, kocasına unutamayacağı bir ders vermişti. Oysa aynı adam, önceki eşini de “aptal” olduğu gerekçesiyle bırakıp Meleçiphu ile evlenmişti.

Nart Hımış ise, Yisp Guaşe ile evlenmek için büyük mücadeleler vermiş, ancak bir gün sırf yemeği geç yaptığı için ona “uğursuz cüce” diyerek hakaret etmişti. Oysa Yisp Guaşe evlenirken “Ben küçük bir insanım, fakat kalbimdeki sevgi çok büyük. Sana iyi bir eş olacağım.” diyerek ona sadakat sözü vermişti. Peterez’e hamileyken eşini terk eden Yisp Guaşe, bu ayrılıkla Nart Hımış’ı ölüme sürüklemişti. Oysa o, Nartların en saygın, en gözde gelinlerinden biri olarak anılıyordu. Hatta demirci Tlepş orağını yaparken şeklinin nasıl olacağını bile o söylemişti.

Tlepş’ten söz etmişken; bir gece misafiri olduğu Çığ Guaşe ile birlikte olmuş, sabahında “Dünyanın ucunu bulmam gerek” diyerek onu, tüm yalvarışlarına rağmen ve hamile olduğu halde terk etmişti. Döndüğünde elinde bir şey yoktu. Aşkı geride bırakmış, akılla hiçbir yere varamamıştı.

Nartsane Guaşe ise sevdiği erkeği istemeden, yanlışlıkla öldürünce, bu acıya dayanamayarak kamasını göğsüne saplamıştı.

Başat kadın figürü  Seteney Guaşe bile bazı anlatımlarda küçümsenir, kandırılır, hatta tuzağa düşürülür; fakat sonunda yine dönüp dolaşıp ona ihtiyaç duyulur. 

Ancak bu hikâyelerin tam tersine bir figür vardır ki, adeta hemcinslerinin öcünü alırcasına erkekleri yerden yere vurur, onları önemsemez, her birine bir kulp takar: Laşin.

O, yalnızca güzelliğiyle değil; gururu ve kibir abidesi ironik duruşuyla da bir ikon haline gelir. Onunla birlikte mitoloji,Çerkes kadınların yalnızca sevilmeyi bekleyen değil, seçen, sınayan, hükmeden ve reddeden bireyler olduğunu da anlatır.Zaman zaman düşünürüm; Laşin’in bu alaycı ve mesafeli tavrı, Nart erkeklerine bir had bildirme çabası mıdır? Klasik anlamda bir cilve değilde; sınayan, küçümseyen, alay eden bir tür mitolojik intikam mıdır?

Laşin, kadınların binlerce yıldır görmezden gelinmiş gururlarını dile getirircesine her Nart kahramanına bir kulp takar.Her erkek bir teklif, her teklif bir reddedişle aşağılanır. Bu açıdan bakıldığında Laşin, mitolojik bir anti-gelin, ters köşe dişiliktir. Onun dilinde naz değil, hesap vardır. Aşkla değil, akılla sınar. Kadın olmanın; güzel, çalışkan, etkileyici olmanın mecburen bir karşılık doğurmasını reddeder. Bu yüzden kadın mitoloji karakterlerinin çoğu “aşkı uğruna fedakarlık eden” figürlerken, Laşin bunun tam tersidir: Kadınlığını tahta çıkarır, aşkı diz çöktürür.

Fakat mitolojilerde her şeyin bir istisnası vardır. Laşin’in istisnası da Aşemez olur. Gücüne, gösterişli atına, “bir atlıyla haber gönderse de evlensem…” dedirten karizmasına rağmen Aşemez, Laşin’in gönlünü kabartmaz, aksine reddeder. Ve mitoloji sahnesinde bir kırılma yaşanır. Çünkü ilk kez Laşin değil, bir erkek alay edercesine geri çeker elini. Ve ne yapar Laşin? Kırılır mı? Hayır. İncinir mi? Belki. Ama asla zayıf düşmez. Ona da cevabını yapıştırır: “Ben seni de istemiyordum zaten.” Belki alay etti, belki gerçekten iç geçirdi, belki sadece oyunun en tatlı hamlesini oynadı. Kim bilir?

Ama biz biliriz ki Laşin bir kadından fazlasıdır. O, dişi direnişin, estetik zekânın, bağımsız benliğin simgesidir. Diğer kadın karakterler sevdikleri erkekler için emek verirken, onlar uğruna saçlarını süpürge ederken, Laşin hiçbir fedakarlığı kendine mecbur bilmez. O, kadınların yalnızca “alınan” değil, seçen, reddeden, hükmeden de olabileceğini haykırır.

Laşin, Nart mitolojisinin yalnızca bir karakteri değil; bir manifesto gibidir. Kadınlığı sınırlarla değil, seçeneklerle tanımlar. Evet, o kraliçedir, divadır, bir ikon. Ama en önemlisi, onun varlığıyla Nart mitolojisi yalnızca erkek kahramanların yazdığı bir destan olmaktan çıkar. Laşin’le birlikte bu mitoloji, kadınların yalnızca sevgili ya da anne değil, aynı zamanda sınayan, eleştiren, reddeden ve hükmeden varlıklar olduğunu da anlatır.

Ve bu yüzden Laşin, mitolojide değil de gerçek dünyada yaşasaydı, belki de kadınların “hayır” deme hakkını tarihin en eski zamanlarından bugüne taşıyan sembollerden biri olurdu.

Laşin, mitolojik zeminde şekillenmiş bir karakterden öte; kadim zamanlardan bugüne taşınan dişil özerkliğin, bireysel iradenin ve varoluşsal başkaldırının alegorik temsiline dönüşür. Onun ironik mesafesi, yalnızca bireysel kibir değil; sistematik görmezden gelişe karşı stratejik bir sessizliktir. Bu anlamda Laşin, pasif bir figür değil; eril tahakkümün kodlarını çözen, kadın benliğini bir karşı duruşla yeniden inşa eden kurucu bir arketiptir. Mitolojik anlatının çeperinden çıkarak, sosyokültürel bellek içinde bir tür dişil bilinçaltı olarak yeniden var olur. Nart mitolojisindeki pek çok kadın karakter aşk, sadakat ve fedakârlık ekseninde konumlanırken; Laşin, seçme özgürlüğüyle, estetik zekâsıyla ve red hakkını dillendirme cesaretiyle karşı cinse had bildirmesiyle bu döngüyü parçalar.Dolayısıyla Laşin’in temsili, kadınlığın tarihsel temsillerine yöneltilmiş güçlü bir eleştiridir ve bu yönüyle salt bir karakter değil, adeta dişil bir manifesto, mitolojik bir karşı anlatıdır. Onu anlamak; sadece geçmişin efsanelerini değil, bugünün toplumsal yapısını da sorgulamak anlamına gelir.Kadınların özgür iradesini binlerce yıl önceden bugüne taşıyan bir yankıdır Laşin.

Resim: Hamid Savkuev.