Tolstoy'un ömrünün son çeyreğinde Rusya, Çarizmin mutlak otoritesi ile yönetilen, devasa ekonomik zorluklar yaşayan, hızla  devrim sürecine sürüklenen 125 milyonluk bir devletti.

Tolstoy öldüğünde,

Çarlık rejiminin, devlet otoritesinin, kilisenin ve militarizmin sert muhaliflerinden biri olduğu halde Çarlık yanlıları onu kötüledi mi? 

Hatta Çar II. Nikolay onun ölümü sonrası "Rusya'nın ihtişamlı günlerinde, dehasıyla ülkeyi canlandıran bu büyük yazarın ölümünden içtenlikle üzüntü duyuyorum" dedi. En etkili muhaliflerinden biri için dedi bunu. Tüm zamanların en büyük ve en etkili yazarlarından Tolstoy siyasi duruşu ile değil, devasa edebiyatçılığı ile konuşuluyor, neredeyse 150 yıldır.  

Ya Dostoyevski? 

Dünya edebiyatının en mükemmel yazarlarından biri olan, kitapları insanlığın üzerinde olağanüstü tesir bırakmış, kelimelerin efendisi Dostoyevski öldüğünde?

Romantik sosyalizmden geç dönemdeki sert muhafazakârlığa, Çar yanlısı-milliyetçi çizgi ile Panslavizm de çark eden görüşleri için Rus toplumu onu kötüledi mi? İflah olmaz bir kumarbaz olduğu için kelimelerinin tesiri eksik mi kaldı? Öldükten sonra, kafi miktarda Rus yurtseveri miydi, değil miydi bu mu tartışıldı? Hayır. 

Peki ya Anton Çehov öldüğünde?

Kısa öykünün kralı Çehov, döneminin Rusyasını, toplumsal yapısını oyunlarında, öykülerinde mizah-yergi derinliği ile anlattı. Siyasi-ideolojik felsefeye pek bulaşmadığı için Rus toplumu onu hakir mi gördü? Ölümünden bugüne siyasetsizliği değil öyküleri konuşulmuyor mu?  

Biraz yakın tarihe gelelim, Andrey Platonov,

Uyumlu bir komünistti ancak Stalinist politikalara tavır aldığı için kitapları neredeyse ömrü boyunca yasaklandı. Tek kusuru Stalin ile aynı dönemde, aynı yaşlarda Rusya'da Roman yazıyor olmasıydı.

Platonov  1951 de 51 yaşında öldü. 2 yıl sonra da Stalin. 

Sovyetler birliğinin yıkılışından sonra 1991 de yeniden keşfettikleri Platonov'u Ruslar dışladı mı? Hayır. Okudular, saygı duydular, sahiplendiler. Okul müfredatlarında romanları okutuldu. Adına edebiyat ödülleri verildi. 

Örnekler uzar gider, fazlası lafazanlık olur. 

Rus edebiyatının dünya üzerinde en çok okunan, insanlığı en fazla etkileyen geleneklerden biri olduğunu söylemeye gerek yok. 

Gelelim 2 gün önce vefat eden çağdaş Çerkes edebiyatının sembol isimlerinden Meşbaşe İshak konusuna;

Meşbaşe İshak bu dünyada bir ölümlünün yaşayabileceği maksimum hayatı yaşadı ve öldü. Neredeyse 100 tane kitap yazdı, çoğu anadilinde.

2017 yılıydı sanırım. Düzce Üniversitesi İstiklal Konferans salonu dopdolu. Öğretim üyeleri, Düzceliler, öğrenciler.  Çerkes Dili ve Edebiyatı Bölümü olarak Meşbaşe İshak konuğumuz. Sahnenin bir köşesine kitaplarını tersyüz şeklinde üst üste koyduk, bir insan boyunu geçtiğini göstermek için. 

Rektör yardımcısı Prof. Dr. İlhan Genç Meşbaşe İshak için övgü dolu, motivasyonel çok güzel bir konuşma yaptı. 'Ögrencilerimizden bu büyük çınarınızın eserlerini türkçeye çevirmelerini istiyoruz'' dedi.

Meşbaşe sahneye çıktı ve Çerkesce müthiş evrensel vurucu girişini yaptı. ''Beşiği sallanmamış, mezarı kazılmamış bir insan geçti mi bu dünyadan? Sonrası, 1.5 saatlik doyurucu bir edebiyat sohbeti. Fahri Huvaj'ın çevirmenliğinde. 

Diğer detaylar teferruat. Ancak bazen sahneye bir ''usta'' çıkması gerekir ve asla vasat olmaması gerekir.

Meşbaşe İshak hatalarıyla, sevaplarıyla, vasıflarıyla üretken bir edebiyat insanıydı. Galiba böyle bakmamız lazım. Yoksa küresel Çerkes dünyasının en üretken yazarını öldüğü gün yargılamak bize düşmemeli.

Ötesinde de hayatı boyunca kendi anadili ile yazmış, dilin edebi işlekliğini talim-terbiye etmiş kaç kişi tanıyorsunuz? Keşke çok kişi olsa da, beğenmediklerimize ''kötü'' davranma hakkımız olsaydı. 

Ne yani Birleşik Kafkasya kurulacaktı da Meşbaşe İshak mı engelledi?

Taman yarımadasından Hazar denizine kadar Birleşik Kafkasya devletini kuracaktınız, her şey tamamdı da o mu sizi durdurdu? 

Yapmayın arkadaşlar, biraz sorumlulukla yazalım. Bunu yapsak neyimiz eksilir ki?

Hasılı soru şu, Meşbaşe İshak'ın edebiyatçılığı size neden yetmiyor bayım?