Avatar filmi Nart mitolojisini mi anlatıyor?

Sevgili dostum Dışek  Murat, bana L. Steinberg adında biri tarafından yazılmış 16 sayfalık Rusça son derece ilgi çekici bir makale gönderdi. Bu tür fantastik temaların ilgimi çekeceğini bildiğinden, çalışmanın bana keyif vereceğini düşünmüş. Konu gerçekten de beni çok heyecanlandırdı; doğrusu Murat’ın beni bu kadar iyi tanımasına da ayrıca çok sevindim.

Makale, James Cameron’ın Avatar filmi ile Çerkes mitolojisi Nartlar arasındaki şaşırtıcı olay örgüsü, karakter ve sembol benzerliklerini 10 temel motif üzerinden karşılaştırmalı olarak ele alıyor.

2009 yılında James Cameron Avatar serisinin ilki ile sinema salonlarının kapılarını açtığında, izleyicileri Pandora adında göz alıcı bir gezegene davet etti. Devasa ağaçlar, gökyüzünde süzülen kayalar, ejderhalara binen özgür bir halk ve teknolojik bir kıyım makinesine karşı direnen okçular... Dünya bu görsel şöleni izlerken, film eleştirmenleri hemen kolay yolu seçip "Bu açıkça bir Kızılderili hikayesi!" dediler.

Oysa hikayenin derinine indikçe, suyun öte yanından, Kafkas Dağları'nın sisli vadilerinden binlerce yıllık bir fısıltı yükseliyordu. James Cameron senaryoyu yazmadan önce yıllarca dünyadaki tüm mitolojileri taradığını gizlememişti. Fakat Pandora gezegeninin kalbine yerleştirdiği kurgu, basit bir Kızılderili dramından çok daha fazlasıydı: Bu, Çerkeslerin kadim Nart mitolojisinin ve Çerkesya tarihinin ta kendisiydi.

Eğer bu iddia size saçma ya da abartılı geliyorsa, lütfen arkanıza yaslanın ve iki evren arasındaki şu şaşırtıcı bağlara  göz atın.

Bir Dilden Daha Fazlası: "Seni Görüyorum"

Avatar’ın en ikonik, en duygusal anını hatırlayın. Na'viler birbirine aşık olduğunda veya birinin ruhuna dokunduğunda "Seni seviyorum" demezler. Onların lügatında aşkın ve saygının karşılığı şudur: "I see you" (Seni görüyorum).

Peki, dünya üzerinde kaç kültürde sevgiyi ifade etmek için bu sıra dışı felsefe kullanılır?

Cevap sizi şaşırtabilir: Neredeyse sadece Çerkesçede.

Çerkes dilinde birine sevgini ilan etmek istediğinde "Сэ уэ ф1ыуэ узолъагъу" denir. Kelimesi kelimesine tercümesi tam olarak şudur: "Seni güzellikle / iyilikle görüyorum." Hollywood'un senaryo odalarında üretildiği sanılan o en romantik replik, aslında Çerkeslerin kadim dilinde bin yıldır her gün söylenen gündelik bir ifade.

Cam Kovanlar, Çelik Dizler ve Bacakların Zaafı Filmin kahramanı Jake Sully, tekerlekli sandalyeye mahkûm, bacaklarını kullanamayan eski bir askerdir. Kaderi, camdan dev bir küvözün içinde 9 ay boyunca olgunlaşan yeni bir bedenle değişir. Bu dönüşüm sürecinde başucunda bekleyen, ona rehberlik eden bilge bir kadın (Dr. Grace) vardır.

Şimdi filmin kasedini saralım ve binlerce yıl önceki Nart Destanları’na dönelim: Destanın en büyük kahramanı Sosruko, bir kadının rahminden değil, büyülü bir kayanın içinde 9 ay boyunca olgunlaşarak doğar. Kayanın sıcaklığını bir anne gibi gece gündüz izleyen, doğduktan sonra ona bakıp büyüten, akıl hocalığı yapıp savaş sanatlarını öğreten kişi ise bilge Setenay Guaşe'dir.

İşin en çarpıcı yanı mı? Sosruko’nun da tek bir zaafı vardır: Bacakları. Sosruko’nun bedeni erimiş çelikle su verilerek yenilmez kılınırken, demirci Tlepş onu dizlerinden maşayla tuttuğu için dizleri yumuşak kalır. Ve koca Nart kahramanı, tıpkı Jake Sully gibi hayatının en büyük darbesini bacaklarından alır.

Saçın Ucundaki Ruh ve Özgür Savaşçı Sınıfı

Pandora'daki savaşçıların en belirgin fiziksel özelliği; başlarının ortasında bıraktıkları, yanları kazınmış uzun saç tutamıdır. Filmde bu saç sıradan bir estetik değil; savaşçının atıyla, ejderhasıyla ve doğayla nörolojik bağ kurduğu en kutsal organıdır.

Çerkesya tarihini açıp "werq" adı verilen Çerkes şövalyelerine baktığımızda aynı tabloyla karşılaşırız. Werqler kendilerini toplumun diğer kesimlerinden ayırmak ve savaşçı sınıfına ait olduklarını kanıtlamak için başlarının tepe kısmında "Aç'e" adı verilen tek bir uzun saç tutamı bırakırlardı. Bu saç; cesaretin, yeminin ve vatanı koruma sözünün nişanesiydi.

Dahası, bir Çerkes savaşçısı atına asla vurmaz, mahmuz takmazdı. At onun mülkü değil, kader ortağıydı. Tıpkı Na'vilerin ejderhalarıyla kurduğu bağ gibi; at binicisini, binici de atını seçerdi.

Ruhlar Ağacı: Eywa

Filmdeki devasa "Ruhlar Ağacı" Eywa; Na'vi halkının atalarının ruhlarıyla konuştuğu, dualar ettiği tek kutsal merkezdir.

Çerkes kültüründe ağaç sadece bir bitki değil, evrenin merkezidir. Mitolojideki Jıg-Guaşe (Ağaç-Tanrıça); kökleriyle yer altını, dallarıyla gökyüzünü tutan ve doğurma yeteneği olan canlı bir tanrıçadır.

Nalçik şehrinde, Avatar filminden çok daha önce, Rus-Çerkes Savaşı'nda ölenlerin anısına dikilen dev anıtın adı nedir biliyor musunuz? Çerkesçe "Pse  Jıg.. Yani birebir çevirisiyle: Ruhlar Ağacı.

Hatta James Cameron'ın senaryoda kutsal ağaca verdiği "Eywa" ismi, Çerkeslerin tarihsel akrabası kabul edilen antik Hatti dilinde kutsal ağaca verilen isimle birebir aynıdır.

Pandora’daki Na'vi halkında da tarihi Çerkes toplumunda ve Nartlar Ülkesi'nde olduğu gibi krallar veya hiyerarşik katı hükümdarlar yoktur. Kararlar halk meclislerinde (Хасэ) eşit oy hakkı ve hitabet sanatı ile alınır; yaşlılara (Tъэмэдэ) hürmet edilir.

Na'viler avlanmadan önce doğadan izin isteyip teşekkür eder. Çerkeslerde de orman kutsaldır, canlılar ebedi ruh taşıdığı için orman tanrısına adaklar sunulur.

Teknoloji Devine Karşı 101 Yıllık Direniş

Peki şimdi de filmin ruhunu oluşturan o büyük çatışmayı hatırlayın: Tepeden tırnağa en ağır silahlarla donatılmış, gözünü hırs bürümüş teknolojik bir dev; kralları veya hiyerarşik liderleri olmayan, kararlarını yaşlıların rehberliğinde halk meclislerinde alan özgür bir kabileye saldırır. Kabile, vatanını ve doğasını sadece ok ve yayla, son ferdine kadar savunur.

Bu kurgu size neyi hatırlattı? 1763-1864 yılları arasında yaşanan 101 Yıllık Rus-Çerkes Savaşı’nın sinematik bir kopyası değil mi?

Dönemin en büyük askeri makinesi olan Çarlık ordusuna karşı, başında tek bir kralı dahi olmayan Çerkesler; dağlarını, ormanlarını ve vatanlarını ellerindeki basit silahlarla tam bir asır boyunca savundular. Filmde Na'viler kazandı; gerçek tarihte ise Çerkesler büyük bir soykırım ve sürgünle vatanlarından edildi. Ancak Nart destanlarında ve Çerkes tarihinde hiç değişmeyen o mesaj, Avatar’ın da ana fikri oldu:

"Evi ve vatanı için dövüşen her zaman kahramandır; başkasının toprağına göz diken ise ne kadar güçlü olursa olsun işgalci bir zalimden fazlası değildir."

Tesadüf mü,  İlham mı? 

Bacaklarındaki zaaftan cam kovanlara, "Seni görüyorum" repliğinden Ruhlar Ağacı'na, savaşçı saçlarından 101 yıllık imkansız direnişe kadar... 10 farklı derin temanın aynı filmde tesadüfen bir araya gelmesi insana imkânsız gibi geliyor.

James Cameron ne kadarını bilinçli olarak Nart mitolojisinden aldı bilmesek de emin olduğumuz bir şey var: Vizyona girdiğinde sinema tarihinin gelmiş geçmiş en yüksek hasılat rekorunu kıran ve milyonları büyüleyen o masal, aslında Kafkas Dağları'nda bin yıllardır anlatılan kadim bir insanlık destanının modern zamanlardaki en görkemli yankısı.