Хьэтохъщокъуэхэ щ|еин хъущ аби, зы щ|алэ ц|ык|урэ зы
хъыджэбз ц|ык|урэ къащ|энат.Апхуэду щыхъум, ц|ык|уит|ым
Аслэныпщк|э еджэуэ зы анэш я|ати я анэшым ишэжащ.Аслэныпщым и
пхъурылъху зэдэлъху-зэшыпхъу ц|ык|уит|ыр ишэжа нэужь, щ|алэ ц|ык|ур
хьэщ|эщым хъыджэбзри унэм щ|иубыдэри илъэс пщык|упл|-пщык|утху
хъухк|э зэримгъэлъагъу щип|ащ.Апщ|эндэхуи щ|алэмрэ хъыджэбзымрэ
зэик| зэтыригъаплъакъым.
А лъэхъанэм,Аслэныпщыр щытепщэ а хэгъуэгум Жансэтк|э еджэуэ
зы хъыджэбз гуэрэ, и щылъхуэ хъыджэбзри дэщ|ыгъуу щыпсоут.Жансэт
щыпсоур, лъагэуэ, лъэныкъуэ псомк|э къэгъабыдыхьауэ зы къалэжь
быдап|эт.А зэманым къалмыкъыпщри лъэщт, бзаджэт, дзэшхуэи
и|ат.Дзэшхуэ зэри|ам къыгушхуэк|ырти Аслэныпщым и деж л|ык|уэ
къыхуищ|т| , " Жансэт и щылъхуэ джыджэбзыр къызэт" жи|аурэ.Мобыи,
пэлъэшыну |эмал и|этэкъым, зы дзэ упэлъэщынт!|эмалыншагъам къыхэк|ыу,
адэк|э-мыдэк|э хъыджэбз зэригъагъуэтырти "Мыращ Жансэт и щылъхуэ
хъыджэбзыр" жи|аурэ иритырт,бэлыхьыр зэк|э зыщхьэщыгъак|ыну.Ауэ и
хэгъуэгу к|уэжа нэужь, къа|ыриха хъуджэбзыр зэрымыарар къыщ|эк|ыурэ,
аргуэру къигъазэжрэ нэгъуэщ| зы хъыджэбз иратыурэ зыкъомрэ
апхуэдэурэ ек|уэк|ащ.Арщхьэк| иужьым , къалмыкъырщыр ф|эк|ып|э
имы|ауэ къак|уэри къащхьэщыуващ зауэ къарищ|ыл|эну.
Аслэныпщым иджыри къэсыхук|э лъэпкъыр бэлыхь химыдзэныр
хузэф|эк|ат ауэ хэгъуэгур иджы дзэм къаувыхьат.Аслэныпщымрэ и фыз
гуа
щэмрэ ящ|эн ямыщ|эж хъуат.Хьэтохъщокъуэ щ|алэ ц|ык|ур, зыри утыку
щимытым къэхъуар зэригъэщ|эну хьэщ|эщым къыщ|эк|ыу унэм
къыщык|уэм, зэл|-зэф|ызыр нэщхъейуэ кърагъэтэт|эхыу ,
кърагъэпэзэзэхыу щысу къахозэ,
" Сл|о къэхъуар?"
" ХЪуар аращи,къалмыкъыпщыр зы илъэс лъандэрэ Жансэт и
щылъхуэ хъыджэбзыр жери къок|уэ мэк|уэжри си яужь итщ,
къэзгъапц|эурэ хъыджэбз куэд естащ ,ауэ аурэ хъыджэбз
быгъуэтыжын, Жансэт щыпсоу къалэжьри апхуэдизу быдап|эщи уезагъынууэ
къаткъым, сэри л|ыжь сыхъуащ, си к|уэдыжыгъуэр къэса
къыщ|эк|ынщ!"
"Шы уи|э?"
"Си|эщ"
Хьэтохъщокъуэр шым шесщ, "Ныт|э сэ абы зэ сыплъэнщ"
жери къалмыкъыпщым и т|ысып|эм и деж мак|уэ.Яхохьэри сэлам ярех,
"Фи пщыр дэнэ щэ|э?" же|э.
"Мис моуэ ищхьэк|э тесщ"
Хьэтохъщокъуэр жьыхуа|амк|э щык|уэм, жыгым
епхауэ зы пщ|эгъуалэ елъагъу.Зы пщ|эгъуалэти нэр пы|эпихыуэ зы
пщ|эгъуалэт! .Шыр жыгым епхати пхъапсыр зэраупсым хуэдэуэ жыгыр
иупсырт."Пи атагъынэрэ мыр сишащэрэт" жери блэк|ри къалмыкъыпщыр
зыщ|эс жьэуап|эм нэсащ.
Хьэтохъущокъуэм," Сл|о фынемьыблагъэуэ жыжьэуэ
ф|ыщ|этысар" жери щыщ|эупщ|эм,
"Хьэуэ, моуэ л|ык|уэ сгъэк|уащи, ар къэк|ужмэ жи|эм
сеплъынурэ си дзэр тезгъэуэнущ!"
"Л|о щытебгъэуэнур?"
"Аслэныпщым апхуэдиз илъэс хъуащи,Жансэт и щылъхуэ
хъыджэбзыр къызитыну жи|эурэ сызрешэ, иджы ф|эк|ып|э и|экъым"
"Жансэт и щылъхуэ хъыджэбзым ухуей уэ?"
"Сызпэплъэр аращ"
"Шы уи|э?"
"Симы|эуэ хъун..!"
"Ныт|э хъарзынэщ, мо пщ|эгъуалэ епхар къызэптмэ сэ а
хъыджэбзыр къыпхуэсхьынмэ.."
"Уэстащ"
"Е|ы..! ди пщым и шым шэсыну жи|ащ" жари мыдрейхэм захъунщ|а
щхьэк|э абык|э къимыгъанэуэ пщым и шыр къритащ.Хьэтохъущокъуэр
шым шэсри къезэжа щхьэк|э Жансэтри ищ|этэкъым къалэри
ищ|этэкъым.Щ|эупщ|эурэ Жансэт щыпсоу къалэр къигъуэтащ.Къалэм
щеплъым къэу|эбжащ, апхуэдизу лъагэуэ къэщ|ыхьати..!Къыпик|ухьщ
ныпик|ухьри къалэр зэщ|ыл|а |уащхьэ лъагэм
къыщхьэщыхьащ.Еплъри,"Сихьэфмэ сызрихьэфынур мыбдежк|эмэ" жери
егупсысащ.Ит|анэ,дахэм хуэдэуэ шы ныбэпхыр къызэщ|икъузэщ,
лъэгап|эм къытелъадэри къалэм къилъащ.Шур лъэгум
къэсыхунк|э,Жансэти ,Жансэт и щылъхуэ хъыджэбзми, лэныстэ къащтэри
мо шур къыздехым, шум и къехык|эри и тесык|эри бзыпхъэуэ щ|ым
къэмыс щ|ык|э ябзащ.Иужьым, пщ|эгъуалэм и лъэкъупл|ри ф|игъанэри,
мылъэпэрапэуэ ик|ыи мыджалэуэ къызэф|эуващ.
Жансэт и щылъхуэ хъыджэбзыр дыжьын фалъэ итхьэщ|ыуэ
щытти, Хьэтохъущокъуэм,
"Уэ дахэ, хьэкъ сщ|амэ зы псы фалъэ сегъафэ" жи|ащ,
"Жансэт и фалъэмк|э псы даурэ уезгъэф|эн! Алыхь
уезымгъэфэн" щыжьи|эм, Жансэтым,
"Ет , абы хьэкъ ищ|ащ" жери хуидакъым."
Жансэти абы хуэдэ л|ы лъыхъуэт, "Сэ сызышэнур мыбы хуэдэ
зыл| хъун хуейщ" жери егупсысащ.
Шур, хъыджэбзым псы фалъэр къы|ирихри псым ефащ.Абы хэту,
шыр къригъалщ ныригъалъщ, занщ|эу Жансэт и щылъхуэ хъыджэбзыр
къипхъуатэри сэрейм къыщхъэдэлъэхащ.Къихьщ,"Мэ апхуэдэуэ
уызэщ|эбэгыр" жери къалмыкъыпщым къритащ,дзэри дек|ри езэжащ, езыри
и анэш Аслэныпщым деж къэк|ужащ.
Къэк|уэжа щхьэк|э, Аслэныпщымрэ и гуащэрэ, зэл|-зэфызыр
къэшынащ.Къыщ|эшынари,Аслэныпщым,Хьэтохъщокъуэм и хъыджэбз шыпхъ
ц|ыку|р къэлмыкъыпщым иритати арт.Хьэтохъущокъуэм ар
иц|ыхуртэкъым."Тхьэу зи уафэ, мыр къиц|ыхумэ, къэлмыкъыпщым
дыкъелами мыбы дыкъемылын!" жари гузавэуэ тысыжахэщ.Гуащэ фызыжым,
"Дегъэзэж,матэ пыдгъалъэ, хэгъуэгур дгъэбгынэ, мыбы
псоууэ дкъелынкъым! " жи|ащ. А зэмыным и унэ е и хэгъуэгу зыбгынэжам
матэ пилъэт,зрибгынари абык|э къапщ|эт, "Уыздыщэ|ам матэ палъэжа?"
щ|ыжьа|ари арат.Арщхьэк|э и фызым жи|ар |Аслэныпщым идакъым,
"Ар хъунукъым, абы и нэхъыф|ыр зы щхьаусыгъуэ дыщ|у
къалмыкъыпщым и деж аргуэру дгъэк|уэнращ"
|уэхур абы траубыдэ.Хьэтохъщокъуэми, мохэр унэм
къыщ|эмык|ыу нэщхъейуэ зэрыщытым гу лъитэри,
"Сл|о апхуэдэуэ фыщыщытыр, фыщ|энэщхъейр" щыжи|эм модрейхэми,
"Иджыи къалмыкъыпщым и пц|эгъуэплъыр къытхомышэну
|эмал и|акъым" жьа|а.
"Калмыкъыпщым и пц|эгъуэплъы сэ къызитын |эхъу!"
"Къутьынщ "жьа|ащ, " Уэ уи хьэтыр къилъагъунщ.."
"Хъунщ.." жи|эщ еуэщ ежьэри Къалмыкъыпщыр зыдэс
къуажэр къигъуэтащ.Щыщ|эупщ|эм, зек|уэ к|уати и хьэщ|эщымк|э
епсыхащ.Къалмыкъыпщым и фызым, хьэщ|эр Аслэныпщым и къуажэм
зэрыщыщыр щысхихым и нэ къыхуик|ри зэригъэлъагъуну
къэк|уащ.Ц|ыхубзым ф|эгъус кърихри къеупщ|ащ,
"Аслэныпщым деж Хьэтохъущокъуэхэ я зы щ|алэ щы|ауэ
щытащ,сыт хуэдэ, ц|ыхум щыщу, ц|ыхум и гъунэгъу, ц|ыхум яхэхьэуэ
щыт?Хьэурэ хэк|уэдэжа?" Ик|ыи магъ ик|ик| жье|а.
"Уэ си шыпхъу,мыбы мыпхуэдизу уыщ|ыщ|эупщ|эр,
мыпхуэдизу уи гум къыщ|ыдитхъыр сыт?"
"Ар сэ си дэлъут!."
"Пэжуи?"
"Пэжу.."
"Ныт|э дахэ уи дэлъу дыдэр сэрамэ!"
Гуф|ащэхэри зызрашэк|ащ.Иужьым ц|ыхубзым и дэлъхур къегъэ|ущ,
"Мыхэм шу гъуэгум къык|ыуэ зыгуэр къак|уэмэ хэк|уапщ|э
ират,хузхуахусри.Абы къыщымынэу,шы хъушэ къуатынри хэлъщ,
пц|эгъуэплъыр къуамытын папщ|э.Ауэ уэ, сэ шы лъэ|уи вы лъэ|уи
скъэмык|уа жып|энщи яф|эпкъузынщ,бгъэтк|иинщи, зыгуэр уэдмытыну |эмал
имы|а жьа|эуэ к|уап|и жьап|и къуамытыж хъумэ, ныт|э зыгуэр
къыщызэвымтыну |эмал щимы|эк|э сэ нэгъуэщ| сыхуейкъым, си
малъхъэм и пц|эгъуэплъыр къызэфт жьэ|э"
"Хъунщ" жери Хьэтохъщокъуэр хьэщ|эщым
къэк|уэжащ.Къалмыкъыпщри зек|уэ къыик|ыжу къэк|уэж пэтрэ пежьэхэри
жр|ащ,"Мыпхуэдэу мыпхудэу уи щыкъу щ|алэ къэк|уащ "жьари.Ар
щыжьа|эм хьэщ|эщым епсыхри и щыкъум ф|эхъус ирихащ.
Аурэ зы тхьэмахуэ щэ|ащ, зы тхьэмахуэ дэк|ри,
Хьэтохъщокъуэм "иджы сезэжынщ" щыжи|эм,
" Уымып|ащ|э, нобэ щыси пщэдей уезэжынщ" жари
жылагъуиблым щы хэк|уап|щ|э къыхуахуурэ зы шы хъушэ
къыхузрагъэпэщащ .Къалмыкъыпщым и щыкъум куэд къратынтэкъэ ныт|э!
"Мыр димащ|эми куэд зыщыщ|, уэ нэхъыбэ пхуэфащэтэмэ
арщхьэк|э тхузэф|эк|ыр мыращ.." жьа|а щхьэк|э,
"Тхьэ сэ вы лъа|уэи шы лъа|уэи сыкъамык|уа, сэ
скъыщ|эк|уар, си шыпхъу си щыкъу си |ыхьлы зэзгъэлъагъуну арамэ,сэ
мыр къызэвхьэл|эныр къемык|у!"
"Уэлей |эмал имы|э, дэ мыр ди хабзэщи ди хьэтыр
къапкъутэ мыхъуну!"
"фи хьэтыр щ|эзкъутэн щымы|э ауэ,зыгъуэр къызэвмыту
щымыхъунук|э, пщым и пц|эгъуэплъыр къызэфти хъунщ ныт|э.."
Ар къалмыкъыпщым щыжьра|ам,
"Пц|эгъуэплъыр схуеймытын ауэ абы и щылъху зы
хэк|уапщ|э естынщ,"
Апхуэдэуэ щыжьи|эм, Хьэтохъущокъуэм," И пщ|эгъулэми, и
хэк|упащ|эми и хъер ирелъагъу" жьиа|щ , зыгъэгусэ нэпц| зищ|щ, и
шы-уанэр зытырелъхьэри къезэжбащ.
Жылагъуэ зэхуэсами,
"Тхьэ сыгъэ|а мыр емык|умэ,зы хэгъуэгу къик|ауэ ик|ыи
уи щыкъу щ|алэуэ, зыш ептми ягъамык|ынт ик|ик| ар уэ пхэмыфащэ "
щыжьа|ам,
"Ныт|э бэлыхьыр къытырилъхьэ фык|уэи ефт" жьи|ащ
къалмыкъыпщми шыр къратри щ|алэри кърагъэзэжьащ.
Нэхутхьэху къыщищ|ым и унэ къэсыжри, шыр шы ф|эдзап|эм
ф|идзэри т|эк|у зыгъэк|урири жеяш.Яужьым, къэущщ къыщылъэтри
еплъмэ,шыр ф|эдзап|эм ехъуурэ зыпишхык|ыным зы джэдуук|эт
къэнар!Абдэжым шыр занщ|эу къит|ат|эщ бом щ|ышэри |ус иритащ,
Модэк|э, Аслэныпщымрэ и фызымрэ пц|эгъуэплъыр щалъагъум ,"дэ
мыбы дыпэмылъэщыну" жьа|эщ я унэр ябгынэри еуэри
езэжащ.Щ|алэми,"Мыхэр дэнэ к|уауэ п|эрэ?" жери к|уэу щеплъым матэ
ф|адзэжауэ елъагъу!
"Мыхэм сэ сл|о мыпхуэдизу ясщ|ар, сл|о къыздагъуар сэ
мыпхуэдизыр яхуэсщ|а пэтрэ" жери мэгубжьри иук|ын и мураду и
пц|эгъуэплъым мэшэсри йожьэ ауэ,
"Сыти ярещ|э, сыт яхузи|уэху, тхьэр къеуэ ,сэ Жансэт
къэсшэнщи сыт|ысыжынмэ" жи|эуэ йогупсысри, къегъэк|эрахъуэ къоуэри
къок|уэж.
Жансэт щыпсоу къалэм мак|уэ.К|уэу еплъмэ,къалэри
зэтекъутауэ, Жансэти щым|эжьыуэ ирохьэл|э.
Щ|оупщ|э,
"Сл|о мыбы къыщыхъуар, дэнэ Жансэт зыдыщэ|ар?"
"Къэхъуаращи,нэгъуэипщыр и дзэр щ|ыгъуу къэк|уэщ Жансэти
ихьри езэжамэ!"
"Сэ абы сык|элъыщ|эхьэнмэ.." Къык|элъопхъэр.Къык|элъык|уэщ
къык|элъыщ|эхьэри фызышэм къыхуэзащ, къе|эм къридзыхым
тригъэтысхьэжым къе|эм къридзыхым тригъэтысхьэжурэ хьэлъэчыр
къэхуигъэк|уащ.
"Къэ|э мыбы зыгъэрэ фыпырыуэ" жьа|эурэ фызышэр зэхэзехуэ
хъуауэ, хъыджэбзым мыр къиц|ыхужьащ.Жансэт а ибза бзыпхъэр и
|эхъуамбэм дилъхьэщ шыгум къришиик|ри къригъэлъэгъуащ.
Хьэтохъщокъуэм и шыр бгъэдихуэри,
"Уэ зэик| зомгъэхъей, нэчыхь щатхым, уэчил-л|ык|уэ-
къыщебгъэщ|ын щыхъум, си уэчилыр хьэщ|э къытхэхьаращ зэстар жьэ|эи
сэ къысхуэгъак|уэ" жери е|ущэщащ.
Аурэ, зыдынэсыным нэсри нэчыхь щатхын щыхъум, хъуджэбзым къеупщ|ахэщ,
"Хэт уэчилу бгъэувыр?"
" Мис а къытхэхьа шуращ"
Ар щыжи|эм,|уэхур зытетыр Хьэтохъщокъуэм жыра|ащ.
"Дэгъуэщ, хъарзынэщ ауэ сэ зыгуэр фыжес|энщи ит|анэ..
"Къыжьы|э" щыжьа|эм пишащ,
"Сэ а хъыджэбзыр къэсшэн папщ|э дунейм тет
гугъейхьыр сыщэчыу мы къалэм сыдэхьащ, ныт|э а хъыджэбзыр
зыхуэфащэр сэра хьэмэрэ фи пщыр ара?"
"Апхуэдизыр щыдэпшэчак|э тхьэ уэрамэ зыхуэфащэр ауэ
ди пщыми, куэд лъандэрэ зы щ|ып|э хэгъуэгу гуэрэм хэпабгъэуэ
къыхуэмышэуэ зы хъыджэбз щы|эщи абык|э укъыдэ|эпыкъуфын?"
"Ныт|э алахьым жи|ауэ щытмэ ар сэ къы|эрызгъэхьэнмэ"
Яужьым,шы т|ощ|т| зыщ|игъури ежьащ.Гъуэгуанэ техьэри,
зыдэк|уэм, зы сэхьэтым зы шу зы сэхьэтым зы шу игъэувурэ шу
т|ощ|ит|ыр гъуэм тригуэшащ.Езыри къалэм нэсри дэхьащ.Дэхьэс
жыхуа|а хъыджэбзри къипхъуатэри игъаува шум къритащ.Апхуэдэурэ
зы|эпахыу, яужь къина шухэми къак|элъык|уэхэм япэрыуэурэ нэгъуеипшым
и къалэм хъыджэбзыр къахуихьащ.Езбыи Жансэт къышэри тхъэрэ псоурэ
къэнэжащ.
Тэгъулан Екъуб
Дыгъэгъазэм и 26-м 2011, Истанбул
Мы |уэры|уатэр , 1978 гъэм Тыркум Узуняйлэм,
Гъулэк|э зэджэ л|ыжьым къыжьи|эжьащ
