Karakter boyutu :
İSP EVLERİ
19 Aralık 2012 Çarşamba Saat 03:59
HOTKO Samir ve AGRBA Bella
Kaynak: kawkaznews. net
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız
İsp evlerinin çoğu Çerkes “adası” (хыгъэхъунэм) kıyıları boyunca, biraz daha fazla olmak üzere güneye doğru yayılarak, Abhazya’ya kadar uzanan bir alanda bulunuyor. Sırası gelmişken belirtmeliyiz, Osetya, Çeçenya, Dağıstan ve Gürcistan’da İsp evleri (Dolmenler) yok.
Sözü edilen yerlerde tek tük megalitlerle (taş anıt) karşılaşılabiliyor, bunlar görünüm ve yapılış biçimleriyle kuzeybatıdaki dolmenlere benzemezler. 1960-1970 yılları arasındaki araştırmalara göre, Kuzeybatı Kafkasya’da (- tarihî Çerkesya’da-) 2 bin 208 dolmen saptanmıştı.
Bunlardan 2 bin 014 adedi levhalar halinde kesilmiş biçimde, kalanı da az rastlanan bir biçimde inşa edilmiş bulunuyorlar (üst üste getirilmiş ve su yalağına benzer bir biçimdeler). MÖ II. binlerde İsp evleri inşa ediliyordu.
Bunlara en çok Maykop Kültürü’nün gelişmiş olduğu bir alanda rastlanıyor.
19. yüzyılda Kuban oblastı (Пшызэ шъолъыр) arkeologu Felitsın, Çarskiy (Царский) stanitsasında (Novosvobodnıy) 262 İsp evi saptamıştı. Felitsın’ın yazdığına göre, ”henüz gidemediğim yüz kadar yer daha kaldı. Bu yerlere Kazaklar ‘yiğitlik gücü’ taşıyan yaylalar ("батыр кIуачIэ" зиIэ шъоф) diyorlar”.
Kizinka Irmağı kıyısında, Bagovski stanitsası yakınında 564 İsp evi bulundu. Kamennomostski yöresinde de tahrip edilmiş 270 kadar kalıntı bulunduğu saptandı. Karadeniz kıyısındaki Şapsığya’da da çok sayıda İsp evi bulunuyor. Dört tür İsp evi içinden biri olan ve kesilmiş taş levhalarla yapılmış olan bir tür Abhazya’da görülebiliyor. Dolmen Kültürü’nün geliştiği çağda Abhazya’da da İsp evleri inşa edilmiştir.
En eski İsp evlerinin kuzey yamaca (1) “Maykoplular” tarafından inşa edilmiş olduğu görüşü kabul ediliyor. Bu konuda Markovin şöyle yazıyor: ”Novosvobodnenski tipini andıran eşyaların çıkarıldığı İsp evleri, en eski mezarlar durumundalar. Abhaz İsp evlerinin kuruluşunu ele alacak olursak, bunlar en eski örnekleri oluşturmuyorlar. Oluşum sürecine göre, Maykop Kültürü, Dolmen (İsp evi) Kültürü’nden türemiştir ve yayılma alanı da Çerkes “adası” ile sınırlıdır.
Doğrusunu söyleyelim, Kafkasya Dolmen Kültürü’nü sırf Adıgelere bağlama gibi bir iddianın peşinde değiliz. Bunun bir Maykop Kültürü ve bir Abhaz- Adıge mirası olduğunu söylüyoruz. Ancak bu uzak geçmişi Çerkes “adası” deyimiyle tanımlıyoruz, bu deyimi de Kuzeybatı Kafkasya’nın Abhaz- Adıge topluluklarını kapsayıcı bir anlamda kullanıyoruz. Uzunca bir süreç içinde Kuzeybatı Kafkasya bir Adıge toprağına dönüşüyor, Abhazca konuşan topluluklar ise, daha çok güneye yöneliyorlar.
Dolmen Kültürü, Maykop Kültürü’nün temelidir ve iki bin yıl boyunca yaşamıştır. İsp evleri Kuzeybatı Kafkasya’yı Kafkasya bütününden uzaklaştırıyor, ayırıyor, Çerkes “adasını” Akdeniz devletlerinin “adalarına” yakınlaştırıyor. Baskların devletinden başlayarak Çerkesya’ya uzanan bir sahada İsp evlerinin bulunduğu, biliminsanı Marr’ın kuramıyla da doğrulanıyor. Marr şöyle diyor:
“Günümüzün Kafkas dilleri eski ulusal toplulukların dillerinden türemiştir. Yafetik- Kafkas halkları (этносхэp/ etnoslar) Akdeniz’in kuzeyinde ve Avrupa taraflarında geniş bir alana yayılmışlardı. Hititoloji'nin kurucularından Bedřich Hrozný’nin (Берджих Грозный) görüşüne göre, Protohattiler (проттохетхэр), Sümerler, eskiden Sibirya ve Kafkasya’da yaşamış olan topluluklar, Kafkas ulusal dillerinin doğu koluna (къутамэ) bağlı idiler. Kuzeybatıdaki İsp evlerinin doğuşu sorununu çözmek için birçok bilim adamı Marr’ın görüşlerine başvuruyorlardı.
Bunlara en çok Maykop Kültürü’nün gelişmiş olduğu bir alanda rastlanıyor.
19. yüzyılda Kuban oblastı (Пшызэ шъолъыр) arkeologu Felitsın, Çarskiy (Царский) stanitsasında (Novosvobodnıy) 262 İsp evi saptamıştı. Felitsın’ın yazdığına göre, ”henüz gidemediğim yüz kadar yer daha kaldı. Bu yerlere Kazaklar ‘yiğitlik gücü’ taşıyan yaylalar ("батыр кIуачIэ" зиIэ шъоф) diyorlar”.
Kizinka Irmağı kıyısında, Bagovski stanitsası yakınında 564 İsp evi bulundu. Kamennomostski yöresinde de tahrip edilmiş 270 kadar kalıntı bulunduğu saptandı. Karadeniz kıyısındaki Şapsığya’da da çok sayıda İsp evi bulunuyor. Dört tür İsp evi içinden biri olan ve kesilmiş taş levhalarla yapılmış olan bir tür Abhazya’da görülebiliyor. Dolmen Kültürü’nün geliştiği çağda Abhazya’da da İsp evleri inşa edilmiştir.
En eski İsp evlerinin kuzey yamaca (1) “Maykoplular” tarafından inşa edilmiş olduğu görüşü kabul ediliyor. Bu konuda Markovin şöyle yazıyor: ”Novosvobodnenski tipini andıran eşyaların çıkarıldığı İsp evleri, en eski mezarlar durumundalar. Abhaz İsp evlerinin kuruluşunu ele alacak olursak, bunlar en eski örnekleri oluşturmuyorlar. Oluşum sürecine göre, Maykop Kültürü, Dolmen (İsp evi) Kültürü’nden türemiştir ve yayılma alanı da Çerkes “adası” ile sınırlıdır.
Doğrusunu söyleyelim, Kafkasya Dolmen Kültürü’nü sırf Adıgelere bağlama gibi bir iddianın peşinde değiliz. Bunun bir Maykop Kültürü ve bir Abhaz- Adıge mirası olduğunu söylüyoruz. Ancak bu uzak geçmişi Çerkes “adası” deyimiyle tanımlıyoruz, bu deyimi de Kuzeybatı Kafkasya’nın Abhaz- Adıge topluluklarını kapsayıcı bir anlamda kullanıyoruz. Uzunca bir süreç içinde Kuzeybatı Kafkasya bir Adıge toprağına dönüşüyor, Abhazca konuşan topluluklar ise, daha çok güneye yöneliyorlar.
Dolmen Kültürü, Maykop Kültürü’nün temelidir ve iki bin yıl boyunca yaşamıştır. İsp evleri Kuzeybatı Kafkasya’yı Kafkasya bütününden uzaklaştırıyor, ayırıyor, Çerkes “adasını” Akdeniz devletlerinin “adalarına” yakınlaştırıyor. Baskların devletinden başlayarak Çerkesya’ya uzanan bir sahada İsp evlerinin bulunduğu, biliminsanı Marr’ın kuramıyla da doğrulanıyor. Marr şöyle diyor:
“Günümüzün Kafkas dilleri eski ulusal toplulukların dillerinden türemiştir. Yafetik- Kafkas halkları (этносхэp/ etnoslar) Akdeniz’in kuzeyinde ve Avrupa taraflarında geniş bir alana yayılmışlardı. Hititoloji'nin kurucularından Bedřich Hrozný’nin (Берджих Грозный) görüşüne göre, Protohattiler (проттохетхэр), Sümerler, eskiden Sibirya ve Kafkasya’da yaşamış olan topluluklar, Kafkas ulusal dillerinin doğu koluna (къутамэ) bağlı idiler. Kuzeybatıdaki İsp evlerinin doğuşu sorununu çözmek için birçok bilim adamı Marr’ın görüşlerine başvuruyorlardı.
Markovin’in görüşlerinde Marr’ın etkilerini görebiliyoruz. Markovin, Bask Ülkesi, Sardinya, Korsika, Balkanlar ve Kuzeybatı Kafkasya gibi yerlerde bulunan İsp evleri arasında görülen ortak özellikleri belirliyor.
Rokniya mezarlarından (2) bazılarında bulunan eşyalarla, Kuzeybatıdaki İsp evlerinde bulunanlar birbirlerine benziyorlar, Markovin bu benzerliği açığa çıkarmış bulunuyor.
Kuzeybatı Kafkasya’da İsp evlerinin inşa edilmeleri işi deniz yoluyla Bask Ülkesi’nden (Басконие) gelmiş olmalı. İsp evlerinin kurulmaları olgusu niçin denizyoluyla – Çerkesya’ya- gelmiş olmalı, niçin öyle düşünüyor olabiliriz?
Georgiyev’in belirlemesine göre, Kuzeybatı Kafkasya ve Balkanlar’da yaşayan Yafetik toplulukların İsp evleri inşaatına başlamalarından yüz ya da yüz elli yıl önce Basklar İsp evlerini yapmaya başlamışlardı. Basklar sık sık Karadeniz’e de geliyorlardı, Çerkesler de Akdeniz’in batısına uzanıyorlardı. Bu nedenle İsp evi inşa tekniğinin deniz yoluyla ve Basklar aracılığıyla buraya getirildiği, Adıgelerin de o tekniği o diyarlardan öğrenip getirdikleri düşünülebilir.
Lavrov’un yapıtında şöyle yazılıyor: ”Kuzeybatı Kafkasya’da İsp evlerinin yapılmaları ticaret ve deniz taşımacılığına bağlı bir olaydır. İnsan ve eşya dışında, akla gelebilecek değişik şeyler de gemilerle taşınıyordu. Kafkasya halklarının İsp evlerini inşa etmeleri, dış ülkelerden gelen avcıların bir ürünü imiş gibi kabul edilemez. İsp evlerini yapmak için ustaların benzeri şeyleri gözleriyle görmeleri gerekirdi. Aklımızın kabul edebileceği ana düşünce Kafkas halklarının deniz seferlerine çıkmakta oldukları düşüncesidir.
İsp evlerinin yapılış biçimi
İnsanlar, yeryüzünde belirdikleri ilk dönemlerden başlayarak değişik eşyalar ve aletler, odundan mabutlar (тхьэлъэIупIэхэр) ve taş işleme İsp evleri yapıyor, üretiyorlardı. Bu tür yapıları, o amaç için belirlenmiş yerlerde inşa ediyorlardı. İsp evleri belli bir estetiği (теплъэ) ve inşa tekniği olan eski sanat yapıtlarıdır (IэшIагъэх). Araştırmalar sırasında, birçok İsp evinde insan iskeletleri de bulunmuştur.
Rokniya mezarlarından (2) bazılarında bulunan eşyalarla, Kuzeybatıdaki İsp evlerinde bulunanlar birbirlerine benziyorlar, Markovin bu benzerliği açığa çıkarmış bulunuyor.
Kuzeybatı Kafkasya’da İsp evlerinin inşa edilmeleri işi deniz yoluyla Bask Ülkesi’nden (Басконие) gelmiş olmalı. İsp evlerinin kurulmaları olgusu niçin denizyoluyla – Çerkesya’ya- gelmiş olmalı, niçin öyle düşünüyor olabiliriz?
Georgiyev’in belirlemesine göre, Kuzeybatı Kafkasya ve Balkanlar’da yaşayan Yafetik toplulukların İsp evleri inşaatına başlamalarından yüz ya da yüz elli yıl önce Basklar İsp evlerini yapmaya başlamışlardı. Basklar sık sık Karadeniz’e de geliyorlardı, Çerkesler de Akdeniz’in batısına uzanıyorlardı. Bu nedenle İsp evi inşa tekniğinin deniz yoluyla ve Basklar aracılığıyla buraya getirildiği, Adıgelerin de o tekniği o diyarlardan öğrenip getirdikleri düşünülebilir.
Lavrov’un yapıtında şöyle yazılıyor: ”Kuzeybatı Kafkasya’da İsp evlerinin yapılmaları ticaret ve deniz taşımacılığına bağlı bir olaydır. İnsan ve eşya dışında, akla gelebilecek değişik şeyler de gemilerle taşınıyordu. Kafkasya halklarının İsp evlerini inşa etmeleri, dış ülkelerden gelen avcıların bir ürünü imiş gibi kabul edilemez. İsp evlerini yapmak için ustaların benzeri şeyleri gözleriyle görmeleri gerekirdi. Aklımızın kabul edebileceği ana düşünce Kafkas halklarının deniz seferlerine çıkmakta oldukları düşüncesidir.
İsp evlerinin yapılış biçimi
İnsanlar, yeryüzünde belirdikleri ilk dönemlerden başlayarak değişik eşyalar ve aletler, odundan mabutlar (тхьэлъэIупIэхэр) ve taş işleme İsp evleri yapıyor, üretiyorlardı. Bu tür yapıları, o amaç için belirlenmiş yerlerde inşa ediyorlardı. İsp evleri belli bir estetiği (теплъэ) ve inşa tekniği olan eski sanat yapıtlarıdır (IэшIагъэх). Araştırmalar sırasında, birçok İsp evinde insan iskeletleri de bulunmuştur.
İsp evlerinin inşa ediliş biçimi şöyledir: Kiril harfi "п"ye benzer bir biçimde taş bloklar hazırlanıyor. Bunlar iri ve ağır taş bloklardır. Beş ya da altı taş levha bir İsp evi yapmak için yeterlidir. Dördü dik dikilir, beşincisi üste yatay konur, altıncısı da evin tabanı (temeli) olur. Taşlardan birinin deliği bulunur, delikler çoğunlukla üç köşe ya da dört köşe biçimlerindedir. İsp evlerinin yapı taşları (malzemeleri) insanların yaşadıkları yerlerin taşlarıdır: Dolmenler granit (sert kaya) ya da kireç taşından (мыжъоф) yapılırlardı
DİPNOTLAR
(1)- Kuzey yamacı Çerkesya’nın kuzeye (şimdiki Adıgey) ve Karadeniz’e bakan (şimdiki Şapsığya) bakan dağ yamaçları olmalı. - hcy.
(2)- Roknia, Cezayir’de aynı adlı bölgede bulunan mezarlar, dolmenler. - hcy
Not: Bu yazı daha genişçe ve Rusça olarak ‘kawkaznews. net’ sitesinde HOTKO Samir ve AGRBA Bella imzalarıyla yayınlanmış bulunuyor. - hcy
Bu haber toplam 3950 defa okundu.
SEMİH AKGÜN
Son bilgiler Çerkesya Dolmenlerinin tarihlemesinin yaklaşık 4500-6000 yıl kadar geriye gittiğini göstermektedir. Bu da Çerkes dolmanlerinin; Portekiz, İspanya, Fransa, Malta, Sardunya gibi Avrupa-Akdeniz dolmenlerinden eski olduğunu göstermektedir. Tabii 2000-2500 yıllık tarihlemesi saptanmış olan Hindistan ve SriLanka gibi ülkelerin dolmenlerinin çok çok yeni olduğu artık kesinleşti gibi. Bu dolmenlerin izini artık genetikten dah izleyebiliyoruz. Örneğin son örnekteki Hint dolmenlerinin bulunduğu yörelerde ki bazı Hint kabilelerinde Hindistan'da çok az rastlanmasına rağmen G Hg oranlarının yüksek olması gibi. Örneğin G Hg'nin Çerkesya'da beraberce tutunduğu J2 ve R1a gibi örneklerle aynı şekilde Hindistan'da bu kabilelerde yaygın olarak tespit edilmesi gibi.
14 Temmuz 2014 Pazartesi Saat 10:41