1767 yılında (1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan bir yıl önce) Kafkasya ve

        Bağımsız Çerkes ülkeleri- Çerkesya, Büyük Kabardey, Küçük Kabardey

 

“Rus – Kafkas Savaşı’ndan sonra Adıge ulusu birbirinden koparılma/ parçalanma (зэбгырызынэу хъугъэ) biçiminde büyük bir  yıkıma uğradı. Çarlık döneminde, 19 yüzyılda, toprak düzenlemesi konulu yapılan değişiklikler ve Sovyet egemenliği dönemi ardından, Adıgeler de benzeri bir dağıtıma/ iskâna tabi tutuldular. Başını alıp dış ülkelere gidenlerin içine katılamayıp doğduğu topraklarda kalmış olan Adıgeler (Çerkesler) farklı uluslardan bir nüfusla kuşatılmış alanlara/ topraklara yerleştirildiler ve birbirlerinden koparıldılar (taksimata uğratıldılar/ агощыгъагъэх). Adıgeler içinden oluşmuş olan 4 büyük nüfus  grubuna Şapsığ, Kabardey, Adıge ve Çerkes  biçiminde ayrı ayrı adlar verildi”.

 

        Günümüzde Adıge kalıntı adaları

 

Devletleri gösteren haritalarda artık yer bulamayan Çerkesya ülkesi nasıl bir yerdi? O ülkenin güzel yanları ve  insanlarının ilişkileri nasıldı, ki, aradan birbuçuk asır geçmiş olmasına karşın orayı görenler ve o anılarla büyüyenler   orası niçin hâlâ  belleklerde yaşatılıyor? Çerkesler diye bilinen insanların  ne oldukları, gerçekleri anlatacak kişilerin kalmamış olması gibi, işlenen kötülüklerle birlikte o ülke de mi yok oldu gitti  yoksa? Sonuç öyle olmuş olsa bile, onlara (-Çerkesya ve Çerkeslere-) ilişkin bazı bilgiler, tarihsel belgeler,  Sovyet devrimi öncesinde olup bitmiş olaylara ilişkin olarak  yazılmış olan yazılar, eski anlatılar (otej/ Iотэжь) ve masallar bize bölük pörçük de olsa ulaşabildi. Belgeler Adıgece yazılmış değiller ama hangi dilde yazılmış olurlarsa olsunlar, o yazıları yazanlar Adıgelerin arasına girebilmiş, Adıge sofralarında  ve haćeşlerinde (misafir odalarında) ağırlanmış olan insanlardı.

 

İşte bu türden yazıların yer aldığı bir kitap “Çerkesya” (Черкесия) adıyla Viktor ve Mariya Kotlyarov adlı eşler tarafından yayınlandı. Kitapta yüzyıllar birbirini izliyor, her bir döneme ilişkin tarihçi, coğrafyacı, asker ve gezginlerin yazmış oldukları yazılar derlenmiş bulunuyor.

 

1837 – 1904 yılları arasında yaşamış N. F. Dubrovin’in "Kafkasya'da Savaş ve Rus Egemenliği Tarihçesi" (История войны и владычества русских на Кавказе) adlı 6 ciltlik çalışmasından bazı parçalar kitaba alınmış  ve “Çerkesler”  başlıklı makaleye “Çerkesya” kitabında geniş bir yer ayrılmış bulunuyor, bu bölüm bütün Adıge topluluklarının tek bir kökene dayandığını anlatıyor.

 

Etnograf ve Kafkasolog L. Y. Lyule’nin (1805-1862) “Çerkes (Adıge) olarak adlandırılan dağlıların yaşadıkları   ülkenin genel görünümü, Çerkesler,  Abhazlar (Azag) ve onlara bitişik/ komşudiğerleri, "Natukhaylar, Şapsığlar ve Abadzehler "," Çerkeslerde inanç, dini uygulamalar ve önyargılar "," Resmi kurumlar, gümrük, Şapsığ ve Natukhay halkları ", " Kafkas "  adlı çalışmaları da kitapta yer aldı.

 

General Nikolay İvanoviç Karlgrof’un (1806 – 1877) yazıları da Adıge ulusunun tarihinin öğrenilmesi anlamında büyük bir değer taşıyor.  “Восточный берег Черного моря” (Doğu Karadeniz Kıyısı)  ve «О политическому стройстве черкесских племен, населяющих северо-восточный берег Черного моря» (Karadeniz'in kuzey-doğu kıyısında oturan Çerkes kabilelerinin siyasi yapısı üzerine) adlı yazılar bunlardandır. Bu son çalışma kitabı  tanıtıyor.

 

Yazar D. G. Anuçin’in (1833 – 1900) «Очерк горских народов Правого крыла Кавказской линии» (Kafkas Hattı Boyunda Yaşayan Dağlı Halkları Üzerine Bir Deneme) adlı çalışması, devlet yüksek memuru Y. P. Kovalevski’nin (1780 – 1867) «Очерки этнографии Кавказа» (Kafkasya Etnografisi Konulu Bir Deneme) adlı yazısı, profesyonel asker/ savaşçı K. F. Stal’ın (1817-188?) «Этнографический очерк черкесского народа» (Çerkes Halkının Etnografisi Üzerine Bir Deneme) adlı yazıları Adıge ulusunun etnografisi konulu  yayınlar içinde en iyilerinden sayılıyorlar. Biliminsanı A. İ. Dyaçkov - Tarasov’un etnografik tarih incelemeleri  “Abzahlar” (Абдзаххэр) ve “Mamhığlar” (Мамхыгъэхэр) adlı yazıları da kitapta yer alıyor.

 

Yazarların bu yeni kitabı Rus – Kafkas Savaşı’nın sona erişinin 150. yıl anısı üzerine.

 

Ŝavko Asĺanguaş

 

Adıge mak, 21 Mayıs 2014

 

Not: Haritalar ve harita altı açıklayıcı yazılar çeviren tarafından eklenmiştir. 

 

 

Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

 

Cherkessia.net, 6 Ağustos 2014