Victor ve Mariya karı kocalar 20 yılı aşkın süreden beri Kafkasya ve Kafkasya’da yaşayan uluslar üzerine kitaplar yayımlıyorlar. Kitaplarda Adıge Ulusunun tarihi, olayların izleri ve Kafkasyalı ünlenmiş kişilere ilişkin yazılar yer alıyor. 

Son yayımlardan biri “История и родословная черкесов” (Çerkeslerin Soyağacı Tarihi) adını taşıyor. Kitabın diğerlerinden farklı bir yazılış öyküsü de  var.

Kitap 18.yüzyılda yazılmış. Yazarı Al-Hac Kurban. Yazarın böyle bir kitap yazma düşüncesi yoktu, Al-Bek Murza (Bekoviç Çerkasskiy) gelip ricada bulununca, ricasını kıramadı ve yerine getirdi. Al-Bek Murza Kabartay köy beylerinin (pşı) ortaya çıkışı, önde beylerin kökenleri, kişilikleri ve tarihtek rolleri konusunda  ayrıntılı  bir kitap yazmasını kendisinden istedi.

Al-Hac Kurban Çerkeslere ilişkin olarak 1171 – 1758 yılları arasında yazılmış olan yazılı belgeleri topladı. Kitap ilginç ve önemli olayları genişliğince ve gerçekçi olarak anlatıyor. Kitapta Kabartaylar üzerine yazılar ağırlık taşıyor.

Al-Hac Kurban yazısına “Краткая история” (Kısa Tarih, Türkçe "Muhtasar Tarih") adını verdi. O adla da  tanındı. Yazı beğeni kazandı, yazarlar da çalışmayı değerli buldular, çok konuşuldu. Aradan yıllar geçti, el yazması kitap unutuldu, soran arayan da olmadı.

Yazarın tek nüsha el yazısı çalışması kaybolmadı. El yazması Ukrayna’daki Vladimir Vernadski adlı Ulusal kütüphanenin el yazmaları bölümünde bulundu. Moskovalı bilim insanları İ.V. Zaytsev ile A.V. Şumkin 2020 yılında kitabı hayata iade ettiler. « Издательство восточной литературы» (Doğu Edebiyatı Yayınevi) tarafından adı değiştirilerek,” История и родословная черкесов”   (Çerkeslerin Soyağacı Tarihi) adı verilerek yeniden yayımlandı.

Kitap özgün şekline bağlı kalınarak Rusçaya çevrildi.

Kotlyarovsiler kitapta yer alan yazıların Kafkasya’da yaşayan halklar üzerine olduğunu dikkate alarak, yazarlarından izin alarak, kendi basım evlerinde  kitabın 50 kopyasını  yayımladılar.

 “Çerkeslerin Soyağacı Tarihi” kitabı  ulusunun geçmişini ve başından geçen olayları öğrenmek isteyenler için ilginç ve  bilgilendirici niteliktedir.

Şavko Aslanguaş.

Adıge mak, 17 Haziran 2021

Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

Cherkessia.net, 20 Haziran2021

***

Я 18-рэ лIэшIэгъум атхыгъагъ

Котляров зэшъхьэгъусэхэу Викторрэ Мариерэ илъэс 20-м къехъугъэу Кавказым ыкIи ащ исыгъэ лъэпкъхэм афэгъэхьыгъэ тхылъхэр къыда­гъэ­кIых. Ахэм адыгэ лъэпкъым итарихъ, хъугъэ-шIагъэхэм ацыпэхэр, цIыф цIэрыIохэу зигугъу мыщ щашIыгъэхэм якъэбархэр къахэбгъо­тэщтых.

Аужырэу къытырадзагъэхэм ащыщ тхылъэу «История и родословная черкесов» зыфиIорэр. КъыдагъэкIыгъэ пстэумэ ялыягъэу тхылъым икъэхъукIи икъы­дэгъэкIыни тарихъ шъхьаф пылъ.

Тхылъыр затхыгъэр я 18-рэ илъэсыр ары. Зытхыгъэр Ал-Хадж Курбан. Ащ фэдэ тхылъ авторым ытхынэу ыгу къэмыкIыныгъэкIи мэхъу, ау къэбэр­тэепщэу Ал-Бек Мурза (Бекович Черкесскэм ыкъуагъ) къакIуи къызелъэIум, илъэIу фигъэцэ­кIагъ. Ал-Бек Мурза къэбэртэе­пщыхэм якъэхъукIэ, пщы пащэ­хэр зыщыщыгъэхэр ыкIи зыфэ­дагъэхэр, хъугъэ-шIэгъэ инхэм зэрахэлажьэщтыгъэхэр, нэмыкI­хэри къизыIотыкIырэ тхылъ зэ­хэгъэуцуагъэ иIэнэу фэягъ.

Ал-Хадж Курбан 1171 — 1758-рэ илъэсхэм черкесхэм апае атхыгъэу щыIэхэр зэкIэ ыугъои­гъагъ. IофшIагъэр гъэшIэгъонэу, хъугъэ-шIагъэхэмкIэ баеу хъу­гъагъэ, черкесхэм къарыкIогъэ тарихъыр зэрилъэкIэу ыкIи шъыпкъагъэ хэлъэу къытхы­хьагъ. Къэбэртэепщыхэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр тхыгъэм къыхэщы­гъэх.

Ал-Хадж Курбан ытхыгъэм зэреджэгъагъэр «Краткая история». ЦIыфхэм зэрашIагъэри джащ фэд. Тхыгъэр бэмэ агу рихьыгъ, тхакIохэм уасэ къыфашIыгъ, бэрэ тегущыIагъэх. Ау илъэсхэр текIыгъэх, тхыгъэри ащыгъупшэжьыгъ, Iэпэрытхыр щыIэми кIэупчIэжьыгъэхэп.

Авторым иIэпэрытх закъоу щыIагъэр кIодыгъэп. Ар Украи­нэм и Лъэпкъ тхылъеджапIэу В. И. Вернадскэм ыцIэ зыхьы-рэм IэпэрытхыхэмкIэ иинститут чIэлъэу къагъотыжьыгъ. Москва щыпсэухэрэ шIэныгъэлэжьхэу И. В. Зайцевымрэ А. В. Шумкинымрэ икIыгъэ илъэсым тхы­лъым псэ къыпагъэкIэжьыгъ. ТхылътедзапIэу «Издательство восточной литературы» зыфи­Iорэм ар къыщыдагъэкIыгъ, ыцIэ зэблахъугъ, «История и родо­словная черкесов» фаусыгъэр.

Тхылъыр факсимиле (зэхъо­кIыныгъэ гори зыфамышIэу зэ­ра­дзэкIыгъэ тхылъ) шIыкIэм те­тэу урысыбзэкIэ къыхаутыгъ.

Котляровхэм тхылъым къыдэхьэгъэ тхыгъэхэр Кавказым щыпсэугъэ лъэпкъхэм зэрафэгъэхьыгъэхэр къыдалъыти, авторхэм Iизын къаIахи, ежьхэм ятхылътедзапIэ экземпляр 50 хъоу къыщытырадзагъ.

Адыгэ цIыфхэу зилъэпкъ къы­рыкIогъэ шъыпкъэр зэзыгъашIэ зышIоигъохэмкIэ «История и родословная черкесов» зыфи­Iорэ тхылъыр гъэшIэгъоны, яшIэ­ныгъэ хигъэхъонэу щыт.

Шъаукъо Аслъангуащ.