İspanya’da Endülüs (Andalucía), hala çok büyük Müslüman izleri ile ayaktadır. 

Sevile’de, İspanyolca duymasanız, insanların dış görünüşlerinden modern bir Arap kentinde dolaşıyor olduğunuz hissine kapılabilirsiniz. 

“Aljamiado” fenomeni, İber (İspanya) yarımadasının Hristiyanlar tarafından yeniden ele geçirilmesi ile (reconquista)  başlamıştı. 

İspanya yarımadasının Hristiyanlar tarafından ele geçirilmesinden hemen sonra,  Müslüman ve Yahudilerin din ve kültürel özgürlükleri, Hristiyan hükümranlar tarafından garanti altına alınmış idi. Fakat sonraları baskılar başlamış, Müslüman ve Yahudilere ait olan ve kendi dil ve alfabeleri ile yazılmış olan eserler yakılmış ve yok edilmiş, gerek Müslüman ve gerek Yahudilere vaftiz olup Hristiyan olmaları ya da sürgün edilmeleri ya da ölmeleri şeklinde seçenekler sunulmuştu. 

Elbette haklı olarak, ölüm ya da sürgün seçeneği bütün bir toplum tarafından kabul edilebilecek bir seçenek olamayacağı için, vaftiz olup Hristiyanlığa geçenler bunu şeklen yapmışlardı, yani dışarıda Hristiyan imiş gibi gözükmeye, onlarla aynı davranışları sergilemeye, fakat kendi özel alanlarında gerçekten Müslüman ya da Yahudi gibi yaşamaya devam etmişlerdi. Bu şekilde Müslüman olup da Hristiyan gibi gözükenlere Morisko (Morisco) ve Yahudi olup da Hristiyan gibi gözükenlere ise Marrano denmişti, kripto Müslümanlık ve kripto Yahudilik durumu doğmuştu.

 “Morisko”lar, yani kripto Müslümanlar (kripto Yahudiler de aynı şekilde) ibadetlerini yaparken yakalandıklarında, ya da Kur’an da dahil olmak üzere Arapça harflerle yazılı herhangi bir kitap, yazı v.s ile yakalandıklarında akibetleri engizisyon mahkemelerinde yargılanmak ve cezalandırılmak idi. 

Domuz eti yememek, şarap içmemek, kiliseye gitmemek bir kimsenin Morisko, yani kripto Müslüman olduğuna dair en büyük delillerdendi. Bu nedenle, ölüm tehlikesi söz konusu olduğu için, bazı Müslüman din alimleri konuya ilişkin fetvalar yayınladılar ve böyle zor durumda kalanların, yani “ikrah” altında olanların bu tür fiilleri icra edebilecekleri kabul edildi. Bazı din alimleri “ikrah” yerine,  “takiyye” terimini de kullandı (Dissimulation in Sunni Islam and Morisco Taqiyya, Devin Stewart, Al-Qantara XXXIV 2, 2013, pp. 439-490)

Daha sonra, bir Hristiyan imiş gibi gözükmelerine rağmen, Moriskoların İspanya’dan sürülmelerine karar verildi,1600’lü yılların başında sayıları 300.000 kadar olan Morisko, İspanya’dan sürüldü. 

7 yaşın altındaki çocukların aileleri ile gitmelerine izin verilmedi, hepsi alıkonuldu,  rahiplere ve din sınıfından olmayan ancak çok dindar olan ailelere dağıtıldılar. Örneğin Sevile’de bu şekilde 300 çocuk geride kaldı. [An Urban Minority: The Moriscos of Seville Author(s): Ruth Pike Source: International Journal of Middle East Studies, Vol. 2, No. 4 (Oct., 1971), pp. 368-377]

Sürülenlerin geri dönmeleri halinde cezalandırıldıkları da, tarihi kayıtlardan tespit edildi. 

Sürgüne rağmen İspanya’da kalmayı başaran Moriskolar da oldu, en son 1700’lü yılların başında engizisyon mahkemelerinin bazı Moriskolara cezalar verdikleri görüldü. Hatta 20. yüzyılın sonlarına kadar, İspanya taşrasında yaşayan Moriskoların olduğu tespit edildi. 

İspanya’da sürgüne dek ve sürgün sonrası yaşayan Moriskoların Arapçayı kullanmaları (Arap harfleri ile yazmak da dahil olmak üzere) yasaklandığı için Arapça unutuldu. Arap harflerinin kullanımı da yasak olmasına rağmen Moriskolar, İslam dini ile ilgili konuları ve diğer yazışmalarını, Arap harfleri ile ve fakat İspanyolca yapmaya başladılar. Neredeyse bütün bir İslam literatürünü, hadisler de dahil olmak üzere, İspanyolca’ya çevirip Arap harfleri ile yazdılar. Böylelikle, Arap harfleri ile İspanyolca yazımına “Aljamiado” (Arapça;ajamiyah) adı verildi. 

1583 yılında katarakt yüzünden görme yetisini yitirmiş olan Pedro Crespi’nin üzerinde, yasak olmasına rağmen Arapça harfler ile yazılmış bir metin ele geçirilmiş ve engizisyon soruşturmasına tabi tutulmuştur. Engizisyon tercümanı, söz konusu metnin Kur’an’dan bir ayet, 112.Surenin, yani İhlas Suresi’nin 1. ayeti olan: “De ki: O, Allah'tır, bir tektir." ayeti olduğunu açıklamıştır. [Morisco Women, Written Texts, and the Valencia Inquisition, Ronald E. Surtz, The Sixteenth Century Journal, Vol. 32, No. 2 (Summer, 2001), pp. 421-433]

İspanya’nın asimilasyon için uyguladığı yöntemler; Arapça harflerle basılmış kitapların ve Arapça konuşmanın yasaklanması, doğum, evlilik, ölüm, hayvan kurban edilmesi ve kesimine ilişkin ritüellere izin verilmemesi idi. Hayvanlar kesilirken bedenlerinin ve başlarının doğuya, Mekke’ye doğru çevrilmesine izin verilmedi, kadınların kapalı giyim tarzları yasaklandı, evlerin kapılarının Cuma günü açık olması ve böylelikle Müslümanların özellikle Cuma günleri ibadet yapamamaları garanti altına alındı, Arap dili ile konuşmak ve yazmak yasaklandı. Morisko’ların, deniz kenarlarında, sahiller boyunca yerleşmeleri ve oralarda yaşamaları, Osmanlılar ile ilişkiye geçebilecekleri endişesi yüzünden engellendi.

Müslümanlar, bu zulme karşı çeşitli pasif yöntemler geliştirdiler. Örneğin “las fadas” ; Zorunluluk nedeniyle vaftiz edilen bebeklerin evlerine getirildikten sonra küçük bedenleri, “kutsal su ve yağ” dan arındırıldı, ve bebekler dualar ve yakarışlar eşliğinde yeniden İslam’a adandı, onlara Müslüman isimleri verildi. 

İsa ibn Jabir, 1456-1462 yıllarında Kur’anı, Arap harflerini kullanarak İspanyolcaya çevirdi.

Eğer Moriskolar tarafından yazılan şeyler İspanyolca ise niçin bunların Arap harfleri ile yazılması ihtiyacı hissedilmişti ? 

Bazıları, Moriskoların Arap harfleri kullanarak İspanyolca yazmalarının sebebinin, engizisyon soruşturmalarından kaçmak olduğunu ileri sürdüler, ancak bu mümkün değildi, çünkü “aljamiado”, engizisyon görevlileri tarafından deşifre edilebiliyordu. Dolayısıyla Moriskoların bunu yapma sebeplerinin, engizisyon soruşturmalarından kaçabilmek olmadığı son derece açıktı.

Moriskoların, İspanyolcayı Arap harfleri ile yazmalarının sebebi,  Arap harflerinin Müslümanlara saygı objesi olarak muhafaza edilmesi isteği idi. Ayrıca, ilahi mesajın insanlara iletiminde Arapça dili ve onun harfleri seçilmişti. Bazı Kur’an ayetlerinde de bu duruma işaret edilmişti. (26:192, 43:1-2).

1606 yılında bir Morisko, Arap harfleri ile yazılan fakat İspanyolca’ya tercüme edilmiş olan Kur’an’ı, Arap harflerinden Latin harflerine geçirdiği için özür dileyen bir paragraf dahi kaleme almıştı.

Moriskolar arasında Arapça yok olup gitmesine rağmen, yazdıkları İspanyolca olsa bile, Arap harflerinin kullanılması kendileri açısından çok değerliydi, sebebi ise Arap harfleri kullanımının, zulme karşı bir sembol olması idi.  

Bir dilin başka bir alfabe ile ifade edilmesi özellikle İslam tarihi açısından uzun bir geçmişe sahiptir; İranlılar, Osmanlılar, Urdular. Yahudiler tarafından İspanyolca, Almanca, İtalyanca ve Arapça’nın Hebrew ile yazımı da aynı hususa işaret eder. Bütün bu örneklerde, motivasyon benzerdir; söz konusu harfler, bir dil grubunun kültürel ya da dinsel bağlarının dışa dönük ve açık işaretleridir. Morisko’ların Arap harfleri ile İspanyolca yazmaları, “İspanyolca’nın İslami bir görünüm biçimidir ("una variante islamica del espaniol"). [Language and Identity in Late Spanish Islam, Consuelo López-Morillas, Hispanic Review, Vol. 63, No. 2 (Spring, 1995), pp. 193-210) ]

Aljamiado, Arap harflerini İspanyolca’da kullanırken, İspanyolca yeni karşılıklar da türetmek zorunda kalmıştı. Mesela “dormitança”, “dormir” (uyku) dan türetilmiş bir kelimedir, ve İspanyolca’nın standart kurallarına göre türetilmemiştir. “Dormitança” kelimesine bir günah ya da hoş görülmeyen bir davranış anlamı yüklenmiştir. İspanyolca’da “Dormir”,  insanların normal uykuları iken, Moriskolar tarafından türetilen “dormitança”, aynen sabah ezanında geçen “namaz uykudan daha hayırlıdır” (Es-salatu Hayrun Mine'n Nevm) cümlesinde olduğu gibi , “namaz gibi İslami yükümlülükleri yerine getirmeyi engelleyecek uyku” anlamına gelmektedir, çünkü uykunun yani “dormir”in İspanyolca’da olumsuz bir anlamı yoktur.

İnsanlar, özellikle dinleri ve/veya milliyetleri ve/veya vatanları ile ilgili herhangi bir şey kendilerine dayatıldığında ona karşı tepkiler geliştirirler. 

Çerkeslerin bütün olumsuzluklara rağmen, diasporada 150 yıldır hala kimliklerini ayakta tutuyor olmaları, gösterdikleri direnişe işaret etmektedir. Hiçbir millet isteyerek, gönüllü bir şekilde yeryüzünden silinip gitmemiştir. 

Uykunun dilimizde de mutlak olumlu bir anlamı yoktur, olumsuz anlamları da vardır. 

Üzerinde “ikrah” olmadığı halde, insanları olduklarından farklı görünmeye, “takiye” yapmaya zorlayacak olan, ya da olayları olduğundan farklı gösterip gerçeği ıskalamamıza neden olan mekanizmalar, birileri tarafından yaratılmış ve halihazırda işletiliyor olabilir. Fakat bunlar ancak diaspora gerçeğinin üzerini örter, var olan asıl durumu görmemizi engeller. Bunun kimseye bir faydası yoktur.

Bir Morisko, Yuse Banegas, 1500’lü yıllarda Aljamiado ile  söyle yazmıştı: 

“…Evladım, geçmişe dönmek mümkün olmadığından, geçmiş için ağlamıyorum, eğer bu topraklarda var olabilir ve bunu devam ettirebilirsek sizlerin görecekleri şeyler için ağlıyorum, bu topraklarda zalimlik ve ümitsizlik dışında hiçbir şey olmayacaktır…. Müslümanlar, Hristiyanlar gibi olacaklardır, Hristiyanların ne giysilerini reddedecekler ne de onların yiyeceklerinden uzak duracaklardır…. Allah Müslümanlara, Hristiyanların faaliyetlerinden ve kalplerinde Katolik dinini taşımaktan uzak durmayı ihsan eylesin…Eğer kısa süre içerisinde kendi kendimizi ayakta tutmamızın önü kesilecekse, son güz ne zaman gerçekleşecek, son günler ne zaman gelecek…Eğer babalarımız dinimizi küçük görmüş ve ona leke sürmüş iseler onların torunları torunları torunları nasıl olupta dinimizi methedecekler ? Eğer (Endülüs’ü) ele geçiren (Hristiyan) krallar sözlerinde durmamışlarsa, kim bilir bu kralların haleflerinden neler neler göreceğiz…” [Religious Dissent and Minorities: The Morisco Age, The Journal of Modern History, Vol. 81, No. 4 (December 2009), pp. 888-920]

Yazık ki Çerkesler her nerede bulunurlarsa bulunsunlar _ister diaspora, ister vatanları_ “zulüm coğrafyası” sınırları içerisinde kalmaktadırlar. Çerkeslerin bütün çabası gelecekte yeryüzünden silinip gitmemek içindir. 

Çerkeslere sunulan ve sanki esas konu hiç değişmemiş gibi hala gündem bulabilen eski reçeteler ve bu eski reçetelerin türevleri olan “yeni” reçeteler, Çerkeslerin yeryüzünden tamamen silineceği günü yaklaştırmaktan başka bir işe yaramamıştır. Bütün bu reçetelerin ortak özelliği, Çerkeslerin daima hareketsiz kalmalarını ya da hareket ediyormuş gibi gözükmelerini sağlamaya çalışmalarıdır.  

“Son gün”ün gelmemesi için gerçekten gayret gösterenlerden olmalıyız.