İllirya hareketinin kurucusu Ljudevit Gaj 1832 yılında Zagreb’e geldi. Aynı yıl gazete çıkarmak için başvuruda bulundu.

Gazetenin adı “Hırvat Haberleri” (“Novine Horvatske”) olacaktı. Zagreb lehçesini kullanacaktı. 

***

Gaj’ın işi kolay değildi. Zira aristokratların ve din adamlarının tepkisini çekiyordu. Geçmişte Zagreb lehçesine karşı çıkmıştı. Şimdi Zagreb lehçesiyle gazete çıkarmak da ne oluyordu? 

Kilise Almanca ve Macarca karşısında Hırvat dilini korumayı başarmış, ama o bunu görmezden gelmişti.

Üstelik Gaj Ortodoks Sırplarla Katolik Hırvatlar arasındaki inanç farkına hiç önem vermiyordu. 

***

İllirya hareketinin toplumsal tabanını meydana getirenler alt kademe din adamları, öğrenciler, subaylar, doğmakta olan tüccar sınıfı, hatta bir grup aristokrattı. 

Bu ittifak Ulusal Parti’yi doğurdu. 

***

1832 yılında yapılmış olan başvuruya Temmuz 1834’de izin çıktı. Gazete 6 Ocak 1835’de yayına başladı. 

Her şey planlandığı gibi gitmişti. Gazete “Hırvat Haberleri” adını taşıyor, Zagreb lehçesini kullanıyordu. 

Bir yıl sonra stokav lehçesine geçildi. Adını “İllirya Ulusal Haberleri” (“İlirske Narodne Novine”) olarak değiştirdi. 

***

Ulusal dirilişin etkisi her yerde gözleniyordu. 

Bu dalga karşısında Hırvat parlamentosu İllirya hareketinin birçok talebini gündemine aldı.

En gözde istem Dalmaçya ve Slavonya’nın yeniden birleşmesiydi… 1839 yılında dile getirildi. 

Ayrıca Krayina’nın Hıvatistan’a bağlanması çağrısı tekrarlandı.

***

Avusturya İmparatoru 1840 yılında beklenmedik bir adım attı. Hırvat okullarında İllirya dilinin okutulmasını emretti. 

Macarlar hayal kırıklığına uğradılar. Zira Hırvat okullarında Macarca eğitim yapılmasını istiyorlardı. 

Ne var ki imparator İllirya hareketine güveniyordu. 

Zira hareketin tek talebi 1527 yılında tanınmış olan hakların hayata geçirilmesiydi. Bu hakları tanıyan da Habsburg hanedanının kendisiydi. 

İllirya hareketi 1841 yılında zirveye çıktı. 

***

Buna karşı aristokratlar da harekete geçtiler; partileştiler. Hırvatlarla Macarlar arasında olabilecek en yakın ilişkiyi savunuyorlardı.  

İllirya hareketini gizli-devrimci bir proje olarak tanıtmayı başardılar. Gaj da Macar milliyetçisi Lajos Kossuth’a benzetildi.

Viyana hareketin çizgiyi aştığına ikna oldu. Ocak 1843’de İllirya kelimesinin kullanılması yasaklandı. 

Ulusal Parti üyeleri baskı gördüler. Gazete adını değiştirmeye zorlandı; “Ulusal Haberler” (“Narodne Novine”) unvanını aldı. 

***

1845 yılında dengeler bir kez daha değişti. İllirya kelimesi üzerindeki yasak kalktı. 

Vatroslav Lisinski tarafından yazılan ilk Hırvat operası – “Ljubav i zloba” – Mart 1846’da Zagreb’de sahneye kondu. 

Şubat 1847’de Zagreb Akademisinde İlirya çalışmaları kürsüsü oluşturuldu, Ulusal Parti yandaşları için bir toplantı salonu bile açıldı. 

“İllirya Arısı” (“Matika İlirska”) adlı Hırvat kültür örgütü – resmi izinle – çalışmalarına başladı. 

Örgütün “Çember” (“Kolo”) adını taşıyan bir de süreli yayın organı vardı.

***

Parlamento – 1848 devrimlerinden önceki – son toplantısını Ekim 1847’de yaptı. İllirya hareketinin taleplerine bütünüyle sahip çıktı. 

Bunlar Macar dil emperyalizmin reddedilmesi… İllirya dilinin Hırvatistan, Slavonya ve Dalmaçya Krallığının ulusal lisanı olması (Oysa Dalmaçya parlamentonun hukuken yetki alanına girmiyordu)… 

Latincenin parlamentonun çalışma dili olmaktan çıkarılması… Macar parlamentosuna devredilmiş olan ayrıcalıkların geri verilmesiydi.

***

Macaristan’ın 1849 yenilgisiyle İllirya hareketinin de var oluş sebebi kalmadı. 

Bu arada Güney Slav birliği fikri giderek zayıflıyordu. Sırp halkı – bir avuç aydın dışında – İllirya projesiyle ilgilenmiyordu.  

Üstelik Sırpların şimdi kendi devletleri vardı. 

Sırp dışişleri bakanı İlija Garasanin 1844’de kaleme aldığı “Nacertanije” (“Plan”) adlı belgede ülkesinin dış politika hedeflerini sıraladı. 

Tek hedef Sırp devletini genişletmekti. 

Sırbistan Kosova’ya doğru büyüyecek, oradan Selanik’e yayılacaktı. Habsburg İmparatorluğunda yaşayan Slavlara da göz kırpılıyordu. 

Sırplar Büyük Sırbistan çatısı altında toplanacak… Güney Slavları buna destek verecekti… Zira güney Slavlarının “doğal hamisi” Büyük Sırbistan’dı.

***

Gerçek şu ki İllirya hareketi ne Hırvat ne de Sırp köylülüğüyle bağ kurabildi. Aydın hareketi olarak tarihteki yerini aldı.

Ama bu durum onun değerini azaltmıyor. İllirya’sız bir tarih okuması eksiktir.