İsa oğlu Lhevsten Boris 50 yılı aşkın bir süreden beri Karadeniz kıyısındaki Hulhıjıy (Хъулъыжъый/ Gelencik) kentinde  yaşıyor. Adıgey’in  Şıhançerıyehable adlı küçük bir köyünde doğdu ve o köyde okudu. Bu köy şimdi Krasnodar Barajı suları altında, ancak köyünü unutmuyor ve iyi anımsıyor, köylüleri, köy ailelerinin kökenlerini  ve köyde anlatılmış olan haberleri unutmamış.

Küçük köyünün görünümünü ve köydeki ailelerin evlerinin bulunduğu yerleri gösteren bir maket harita da yaptı. Köy boyunca uzanan ana yolu ve yolun her iki yanı boyunca sıralanan evleri, köy bakkalını, köy değirmenini, köyün köprüsünün yerini kendi elleriyle haritaya yerleştirdi. Bazen haritayı eline alıp bakıyor, çocukluk günlerini anımsıyor, köyünü içten özlüyor. Köylüleri gözünün önünde adeta yeniden  canlanıyor.

Boris genç yaşında kente yerleşti. O günden bu yana Adıge Ulusu ve  Anayurt Savaşı (Кавказ зао) üzerine yazılmış belgeleri topluyor ve onları okuyor. Yöre tarihini seviyor. Krasnodar Kray okullarında yerel tarih okutuluyor. Tarih kitaplarına oranla Boris'in anlattığı haberler öğrencilere daha ilginç geliyor. Anlattıkları yaşamdan kesitler, gördükleri, yaşadıkları  ve bir araya getirdikleri. Çağırıldığında, bıkmadan usanmadan okulların yolunu tutuyor.  



 

- 1864 yılı öncesinde- Karadeniz kıyılarında yaşamış olan Çerkeslerin kendi yerleşim yerlerine kendi dillerinde vermiş oldukları yer adlarının anlamlarını, eski Adıge köylerinin bulunduğu yerleri, terk edilmiş, metruk mezarların yerlerini belirlemiş ve görmüş bulunuyor.

Yıllardır yaşadığı bu kenti, Hulhıjıy’ı (Gelencik'i) sevdi ve  gelişimini yakından izledi. İlk geldiği yıllardaki günleri iyi anımsıyor.

- 1950’li yıllarda  Hulhıjıy’da 15 bin kişi yaşıyordu. Ana cadde, kent boyunca uzanıyordu. İnekler, traktörler ve arabalar o yolu izliyordu. Otomobil sayısı azdı. Otobüslerle değil, deniz yoluyla, teknelerle bir yerden bir yere gidilirdi. Kentte tek bir trafik görevlisi vardı.

Şimdi  Hulhıjıy’ı tanıyamazsın. Düzenli ve güzel bir kent, 60 bin gibi bir nüfusu var, diyor.

Boris, Hulhıjıy halkının  birçoğunca tanınan biri. Kentdeki toplantılara çağrılıyor. Adıge ulusunun başından geçenleri, Adıgelerin Karadeniz kıyılarında yaşamış olduklarını, yer adlarının Adıgelerce verilmiş olduğunu yazıyor,yazılarını değişik gazetelere gönderiyor ve yayınlanıyor.

Lhevsten Boris kent kütüphanesine ve okullara sık sık çağrılıyor. Anlattıkları ilgiyle dinleniyor. Anlattıkları ve yayınlanmış yazıları Kuban yerel tarihi derslerinde değerlendiriliyor. Hangi kökenden olurlarsa olsunlar, yüksek okullarda okuyan gençlere, her yaştan öğrencilere  Adıgelerin ormanlarla dağlarda yaşadıklarını, hayvancılık yaptıklarını, yiyeceklerinin insan sağlığı açısından fevkalâde  yararlı yiyecekler olduğunu ve Adıge giysilerinin bir güzellik örneği olarak tüm Avrupa’da tanındığını anlatıyor.

Çiçek hastalığına aşı bulunmadan çok önce Adıgelerin bu hastalığı iyileştirebildikleri gerçeğini anlatması ise şaşkınlıkla karşılanıyor. Bu arada Kazak giysilerinin Adıgelerden yayılmış olduğunu ilk kez duyanlar da çok oluyor.

 Lhevsten Boris, dinlenmek için kente gelenleri gezdiren turist rehberlerinin sık sık ziyaret ettikleri biri. Değişik yerleri iyi bildiği için kendisine sorular soruluyor, Adıgece yer adlarının ne anlama geldiğini, adların öykülerini anlatıyor. “Adıgeler ve  Çerkesler bir zamanlar bu yerde yaşıyorlardı” diye anlatmaya başlayan tur rehberlerinin, bu iki isimle anılan insanların her zaman için tek bir ulus bireyi oluşturduklarını söylemediklerini duydukça ve sorunu algılayamadıklarını  gördükçe içerliyor ve üzülüyor. Böylesine durumlarda müdahalelerde bulunuyor, Adıgelerin yaşam biçim ve yeteneklerinin nasıl birşey olduğunu tur rehberlerine de anlatıyor.

Doğduğu ve şimdi baraj suları altında kalmış olan Şıhançerıyehable köyünü ise asla unutmuyor. Her yıl o köyden köylüler, o köy adına 1989 yılında dikilmiş olan anıtın önünde toplanıyorlar. Ĺevsten Boris, her yıl yapılan toplantılara katılıyor. Toplantı her yıl eylül ayının ikinci Cuma günü yapılıyor. Zafer Günü (- Almanların yenildiği gün-) de unutulmuyor. Anıtta Şıhançerıyehable köyünden İkinci Dünya Savaşı’na katılanların adları yazılı. İçlerinden biri anıttaki yazıların resmini çekti. Savaş ve iş emeklileri arasında  Ĺevsten Boris de bulunuyor (sağdan üçüncü kişi).

Köylülerinden uzakça bir yerde yaşıyor ama Lhevsten Boris köylülerini  unutmuyor. Köylüleri de tarihsel çalışmalarında kendisine moral veriyorlar. Çok şeyi anımsıyor, güçlü bir hafızası, geçmişe ilişkin  ilginç anlatıları var, olup biten her şeyi adeta yeniden canlandırarak anlatıyor.

Lhevsten Boris’e  köy sevgisini aşılayan kişi dedesi Haç'el' (ХьакIэлI), örnek aldığı kişilerden biri. Haç'el'  1906 yılında  Psekups Irmağı üzerinde ilk ağaç köprüyü inşa ettiren kişi. Gerekli parayı - Adıge zengini- Treĥo Lıv’dan (Traho Lıv)  borç almıştı. Daha sonra ırmağın üzerine bir demir köprü inşa edilmişti, ancak yaklaşmakta olan düşman Alman birliklerinin eline geçmemesi için  havaya uçurulmuştu.

Boris köylülerine elinden geldiğince yardım ediyor, destek çıkıyor. Adıgeliği unutmuyor, sağ kalmış yaşlıları  ziyaret ediyor, topluluklara katılıyor.

Hayli yaşlanmış olsa da Adıgey’deki haberlerle ilgileniyor, Adıge mak gazetesine abone olamamış ama gazeteyi  internet üzerinden izliyor, okuyor. Ulusuna ve ulusunun tarihine değer veriyor.

Ŝavko Asĺanguaş.

Adıge mak, 07 Mayıs 2014
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

Hulhıjıy’e ilişkin Lhevsten Boris’in başka bir yazısı için bkz.  “Gelencik’te Adıgece Akarsu Adları” - hcy.

Not: Tire içindeki eklemeler bize aittir. - hcy