Maria Lipman , 17 Ağustos 2011

Komünist darbenin ilk şoku sözlerde yaşandı. Darbecilerin Sovyet halkına hitaben -19 Ağustos 1991’de şafak vakti televizyonda spiker tarafından okunan- bildirisi bayat genelleştirmelerin ve resmi dilin aşina olduğumuz iğrenç birleşimiydi. Perestroykanın birkaç yıllık ifade özgürlüğü sonrasında Sovyet dilinin geri dönüşü beni umutsuzluk içinde ürpertti : Komünizmin kelimelerle rövanşı siyasal yasakların ve baskıların yeniden başlaması anlamına geliyordu.

Komünizmin geri dönüşü Rusya’da pek çok insan için nefret uyandıran bir ihtimaldi ; halk direnişi darbecilerin bildirisinin okunmasını izleyen bir-iki saat içinde başladı. Bu siyasete inancın ve idealizmin inanılmaz kanıtıydı : halk baskıya karşı demokrasiye, Boris Yeltsin’e ve –en inanılmaz olanı da- kendine güveniyordu. Rusya tarihinde “biz halkız” ifadesi hiç bu denli anlamlı ve barışçıl olmamıştı.

Bugün her yerde tanık olunan siyaseti hor görme haline ve siyasal faaliyete ilgisizlik 20 yıl öncesinin duyarlılığıyla çelişiyor. Yine de komünizmin bitişinin ülkenin yaşamında hiçbir etki yapmadığını söylemek yanlış olur.

Perestroykayı bitirmeye çalışan 1991 darbesi üç gün içinde yenilgiye uğradı: Hiç kimse darbecileri desteklemedi. Halk kazandı, her yerde zafer havası esti.

Darbenin başarısız olmasının sebebi komünist rejimin meşruluğunu yitirmesiydi. Darbecilerin dolambaçlı dile sahip bildirisinde şu unsurlar eksikti : Lenin hatırlatılmıyordu ve “komünist” sözcüğü bir defa bile kullanılmamıştı. Geriye bakıldığında, bildiri kaybedenlerin manifestosuydu : Darbeciler Sovyet sistemini bir arada tutmuş olan ideolojiden medet umamıyorlardı. İdeoloji olmaksızın bir grup komünist kendilerinden bıkmış olan ve daha iyi bir gelecek arayan ulusa ne vadedebilirdi ?

Çökmüş sistem karşısındaki zafer hızlı ve kolay olsa bile ideolojik düşmanın mağlup edilmesinden doğan mutluluk kısa sürdü. Komünizm karşıtı vaadler ve özgürlük ve demokrasi gibi “Batılı değerlere” bağlılık özlenen değişimi getirmedi. Dürüst olmak gerekirse, beklentiler muğlaktı ; “Batı’daki gibi” daha iyi, “normal” bir yaşamdan öteye geçmediler. Halkta komünizmin ne kadar büyük bir zarar verdiğine veya sözel kınamanın onu aşmaya yetmeyeceğine dair bilinç yoktu. İnsanlar birlikte mücadele etmeleri gerektiğinin farkında değillerdi. Fedakarlık etmek kimsenin aklından geçmiyordu.

Zafer sarhoşluğu yerini hayal kırıklığına ve öfkeye bıraktı. Doğru fikirlere inanç yerine inançsızlık egemen oldu ; “biz halkı” türünden duygulanım yerini parçalanmaya, güvensizliğe ve “bizden bir şey olmaz” düşüncesine bıraktı. Partiler, seçimler ve halkla hesap veren kurumlar yoluyla katılıma duyulan ilgi zayıfladı. Tıpkı siyasetin halkın yaşamını iyileştirmek için bir araç olduğuna inancın zayıfladığı gibi.

Bu düşünce biçimi gücü yeniden merkezileştiren ve devletin halk üzerindeki üstünlüğünü yeniden kuran Vladimir Putin’in işine yaradı. Siyasal hakları radikal biçimde ufaltırken tanıdık modeli geri getirdi. Kısa süre içinde halkın çoğunluğu sorumluluk almaktan kurtulmuş ve devlet işlerini güçlü lidere bırakmıştı. Kamusal gözetimin olmamasının doğurduğu yaygın yolsuzluk, kayırmacılık ve hukuksuzluğun alternatifi var mıydı ? Rus halkına göre yoktu. Devlet memurları makamlarını kişisel servetlerini artırmak için kullandılar. Bunun değiştirmeye çalışmak mantıksızlık, hatta aptallıktı ; buna göre akılcılığın gereği ortama uyum sağlamak ve kendi işine bakmaktı.

Bireysel amaçların peşinden gitme özgürlüğü -siyasetten uzak kalınması koşuluyla- kuşkusuz Rusya’nın komünizm sonrası kazanımlarından biriydi. Putin devletin Sovyet-tarzı siyasal tekelini ve rakipsiz yönetişimini yeniden inşa etti ama bireysel özgürlüklere dokunmadı. Sovyetler Birliği döneminde var olan girişimcilik, sanat veya akademi üzerindeki kısıtlamalara geri dönülmedi.

Eğer Ağustos 1991’de yaşananlar komünizmin geri dönüşüne karşı halkın özgürlüğe sahip çıkması olarak okunursa bugünkü bireysel özgürlüklere bakarak direnişin başarılı olduğu söylenebilir.

Komünzim sonrası dönemin bir başka başarısı tüketim toplumunun güçlenmesi oldu. Toplumun bir bölümü geçim sıkıntısı çekse de, makul bir servete ve rahatlığa sahip olanların yüzdesi hiç bu kadar yüksek olmamıştı. Sovyetler döneminde yokluklara ve kuyruklara her yerde rastlanıyordu ; Ağustos 1991’den ve pazar ekonomisine geçildikten sonra bu tablo ortadan kalktı.

Rusya’da bugün bireysel özgürlükleri ve gelişmiş tüketim toplumunu herkes doğal karşılıyor. Ama ne devlet ne de halk komünizmin sona ermesini bir kutlama vesilesi olarak görüyor. Hükümet halkın güçlenmesine alkış tutmak istemiyor çünkü devlet bugün de mutlak güce sahip ve siyasal aktivizmden rahatsızlık duyuyor. Halkın çoğu bu düzeni kabul etmiş durumda. Levada Center araştırmasına göre halkın sadece yüzde 9’unun Ağustos 1991’de yaşananların önemli olduğuna inanması şaşırtıcı değil. (20 yıl önce halkın yarısından fazlası yaşananların önemli olduğunu düşünüyordu) Halkın sadece yüzde 10’u (büyük kısmı Moskovalılar) Ağustos 1991’i komünizme karşı demokratik devrimin zaferi olarak görüyor. Yaklaşık yüzde 40 Rusya için zararlı sonuçlar doğurmuş trajik bir olay olduğu görüşünde. Yüzde 35’e göre ise tepedekilerin iktidar kavgasıydı. Eğer Ağustos 1991 Rusya’yı pederşahi devlet geleneğinden kurtarma potansiyeli taşıyor idiyse, bu fırsat kaybedilmiştir.

Maria Lipman: Akademisyen, Toplum ve Bölgeler Programı , Pro et Contra Baş Editörü

Carnegie Moscow Center

Çeviri: Dr. Ömer Aytek Kurmel

Cherkessia.net, 29 Eylül 2014

****

Twenty Years Later, Communism's Effects Linger

Maria Lipman , August 17, 2011

The first shock of the communist coup was verbal. The plotters’ televised address to the Soviet people, read by an announcer at dawn on Aug. 19, 1991, was a nauseatingly familiar combination of stale generalities and stilted phrases. After a few years of the free and informal expression introduced by the Gorbachev perestroika, the return of this unmistakably Soviet language made me shudder in despair: A verbal communist revanche presaged a resumption of political constraints and oppression.

At that moment a communist comeback was a loathsome prospect to many in Russia; popular resistance to the coup took shape a couple of hours after the plotters’ address. This was amazing evidence of political faith and idealism: People believed in democracy against oppression, they believed in Boris Yeltsin and — most amazing of all — they believed in themselves. Never in Russian history was “we the people” so meaningful and so peaceful.

Today, the ubiquitous cynicism toward politics and lack of interest in political activity make the sentiments of 20 years ago seem impossible. And yet it would be wrong to say that the end of communism had no implications for Russian life.

Three days after the 1991 plotters attempted a reversal of perestroika, their coup failed: No one was willing to rally around them. The people triumphed, and the air was filled with the inebriating sense of victory.

The putsch was doomed because the communist regime had exhausted its legitimacy. The bureaucratese of the plotters’ address was missing key elements: It did not evoke Lenin, and the word

“communist” was not used once. Seen today, the address reads like a losers’ manifesto: The plotters could no longer draw on the ideology that had kept the Soviet system together. Without the ideology, what did a bunch of communist functionaries have to offer a nation that was fed up with their rule and looking for a better future?

But if victory over the moribund system was quick and easy, the bliss of conquering the ideological enemy was short-lived. The anti-communist pledges and allegiance to “Western values” such as freedom and democracy failed to bring about the yearned-for change. To be fair, expectations were somewhat vague; they generally came down to a better, “normal” life, “like in the West.” There was no sense among the people of just how crippling the communist legacy had been or that verbal condemnation would not be enough to get over it — that it would take people’s commitment and cohesion. Sacrifice was certainly not part of anyone’s thinking.

This was how the inebriation of victory quickly gave way to disappointment and frustration. Instead of faith in good ideas over bad ones, cynicism set in; sentiments like “we the people” were overcome by fragmentation, distrust and a sense that “nothing depends on us.” Interest in participation through political parties, elections and institutions of public accountability waned, as did the belief that politics could be a vehicle toward making people’s lives better.

This mind-set came in handy when Vladimir Putin began recentralizing power and reinstating state dominance over the people. By radically curtailing political rights, he brought back the familiar pattern. Before long the majority was relieved to surrender responsibility and leave state affairs to the strong leader. And if the absence of public oversight meant increasing corruption, cronyism and lawlessness, was there an alternative? Not in the experience and perceptions of the Russian people. Here, it is seen as inevitable that civil servants will use the power of their offices for personal enrichment. Trying to change that would be irrational, even stupid; a rational strategy, the thinking goes, would be to get adjusted to this environment and focus on your own pursuits.

The freedom of individual pursuit — as long as one stays away from politics — is one undoubted achievement of Russia’s post-communist development. Putin’s government reinstated the Soviet-style political monopoly and uncontested governance but did not encroach on individual rights. The constraints that existed in the USSR on entrepreneurship, artistic or academic self-fulfillment and lifestyle were not brought back. If one views the events of August 1991 as people rising in defense of freedom against a communist comeback, today’s individual freedoms should be seen as a goal fulfilled.

Another post-communist achievement is the rise of a consumer society. Although a sizable number of Russians still have low incomes, never has the proportion of those who enjoy reasonable wealth and comfort been so high. During Soviet times, frustrated consumers faced chronic shortages and ubiquitous lines; after August 1991 and the adoption of a market economy, this cause of discontent was eliminated.

These days in Russia, individual freedoms and the developed consumer society are taken for granted. But the end of communism is hardly seen as a reason for celebration either by the government or by the people. The government would not praise the public empowerment because today’s system is also based on unchallenged state power and is strongly apprehensive of activism. The people largely accept this system, so it’s no wonder that, according to Levada Center, only about 9 percent believe that the events of August 1991 were important. (Twenty years ago, over half thought so.) Looking back, just about 10 percent (overwhelmingly Muscovites) see August ’91 as a victory of the democratic revolution over communism, almost 40 percent believe it was a tragic event that had pernicious effects for Russia, and 35 percent simply dismiss it as irrelevant — a mere episode of power struggle at the top. If August ’91 had the potential of ridding Russia of its perennial state paternalism, this opportunity was lost.

Maria. Lipman:Scholar in Residence,Society and Regions Program

Editor in Chief, Pro et Contra

Carnegie Moscow Center