Paul Betts, 6 Kasım 2014

 

1989 yazı ve sonbaharında Doğu Avrupa’yı kasıp kavuran devrimlerin 25. yıldönümü yaklaşıyor. Ayaklanmalar Doğu Avrupa’nın Sovyet kontrolünden kurtulmasına, Almanya’nın birleşmesine ve iki yıl sonra Sovyetler Birliği’nin dağılmasına yol açtı. Baş döndürücü hızı ve domino etkisi herkesi hazırlıksız yakaladı.

 

Şaşkına dönmüş komünist seçkinler, deneyimli Kremlin uzmanları ve hatta göstericilerin kendileri. Halkın Gücünün karnaval benzeri atmosferi dünya siyasetine gerçek üstü bir hava kattı. Elektrik teknisyenleri ve oyun yazarları devlet başkanları olurken bir komünist diktatörün Noel günü idamı televizyonlardan yayınlandı. Bu önemli değişimlerin (Romanya dışında) kan dökülmeden gerçekleşmesi sebebiyle 1989 yılı mükemmel yıl olarak adlandırıldı.

 

1989 olaylarının dünyada yarattığı değişimi ancak bugün anlayabiliyoruz. O dönemde 1848 “ulusların ilkbaharından” 1789 Fransız Devrimi’ne kadar tarihsel benzerlikler kuruluyordu. Karamsar değerlendirmeler de eksik değildi : İkinci Dünya Savaşı kabusu geri dönmüştü. Birçok gözlemci komünizmin çöküşüyle istikrarlı ve nisbeten müreffeh Avrupa’nın zayıflayacağından, yeni ve güçlü “Dördüncü Reich’ın” kıtaya egemen olacağından korkuyordu.

 

Thatcher’ın “dikkatli olmazsak  Almanlar Hitler’in savaşta yapamadığını barış zamanında başaracaklar” cümlesi uluslararası topluluğun yeni Almanya ve yeni Avrupa karşısında yaşadığı endişeyi özetliyordu. Rövanşist bir Almanya’ya ve komünizm sonrası Avrupa’nın istikrarsızlaşacağına dair karamsar öngörülerin çoğu gerçekleşmedi. Almanya kıtada merkez “sivil güç” (ve banker) rolünü üstlendi. 1871’in tersine Almanya’nın bu defaki birleşmesi farklı bir Avrupa yarattı. Bazı yorumcular tarihsel önemine binaen 11/9 (9 Kasım Berlin Duvarı’nın çöküşü) tarihini 9/11 (11 Eylül terör saldırıları—ç.n.) tarihine benzettiler. 

 

Oxford St Anthony’s College Modern Tarih Profesörü. “Within Walls: Private Life in the German Democratic Republic” 

 

[Duvarlar İçinde : Alman Demokratik Cumhuriyeti’nde Özel Hayat] (Oxford 2010) kitabının yazarı. 

 

 

Medya ayaklanmaların Berlin Duvarı’nın çöküşüyle başladığı imajını yaratsa da fitilin on yıl önce Gdansk tersanelerinde ateşlendiğini ve 1989 ilkbaharında Polonya’da yaşananların Çekoslovakya, Macaristan, Doğu Almanya ve Baltıklar’daki reform hareketine ivme kazandırdığını hatırlamak gerekiyor. Bununla birlikte 1989 dönüşümü için daha talihsiz bir başlangıç düşünülemezdi. Doğu Avrupa’daki devrimleri başlatan 4 Haziran Polonya seçimleri (Dayanışma’nın zaferiyle sonuçlanmıştı) Pekin’deki Tiananmen Meydanı’nda gösterilerin kan dökülerek bastırılmasıyla aynı güne denk geldi.

 

Polonyalı reformcular kendi hükümetlerinin de aynı yolu izleyeceğinden korkuyordu. Polonya seçimlerinin sonuçları tanınsa da, o yaz başta Doğu Almanya olmak üzere Doğu Bloku seçkinleri arasında “Çin çözümünün” gerekli olduğu konuşuluyordu.

 

Oysa 1989 yılı Doğu Bloku’nda bir dizi “kadife devrime” sahne oldu. Çok sayıda yorumcu Doğu Avrupa’da komünizmin çöküşünü liberalizmin zaferi olarak ilan ettiler. Serbest ticaret ve güvenlik barış ve refahla özdeşleştirildi. Avrupa Birliği ve NATO doğuya doğru genişlediler. 1990’lı yıllarda yapılan seçimlerde “üçüncü yol” İskandinavya-tarzı alternatifin varlık gösterememesi birçok gözlemciyi şaşırttı. Sosyal demokratlar başarısız olmuşlardı. Eski komünist ülkelerin çoğu merkez sağ Hıristiyan Demokratları tercih ettiler. Hatta bazıları daha sağdaki partilere oy verdiler. 1989’un sonuçlarından biri Orta Avrupa haritasının etnik temelde daha küçük devletlere dönüşmesi oldu.

 

Ayrışma Çekoslovakya’da (1993) “kadife boşanma” adıyla kan dökülmeden yaşanırken süreç başka yerlerde barışçıl olmadı. Yugoslavya’nın dağılma sürecinde Avrupa’nın İkinci Dünya Savaşı’ndan beri yaşamadığı etnik temizlik ilk defa geri döndü. Ekonomi ve siyasette liberal değerlerin Doğu Avrupa’ya yerleştirilmesinde yaşanan zorluklar yanında bu ülkelerde eski komünistlerin güçlerini koruması “kadife restorasyon” olarak tanımlandı. Doğu Almanyalı solcular “Mark milliyetçiliği” yüzünden sosyalizmi yeniden kurma fırsatının kaçırıldığına inanıyorlardı. Bonn tarafından kolonize (“Kohl-onize”) edildiklerini ve ikinci sınıf yurttaş olduklarını düşünenler birleşmeden memnun değildi.

 

Doğu Almanların Federal Almanya karşısında duyduğu öfke bir kuşak sonra 2007-2008 mali krizinin ardından Güney Avrupalılar tarafından dile getirildi. 1989 yılını Batı liberalizminin zaferi gibi görmenin yanlışlığını bugün daha iyi anlıyoruz. 1989 sosyalizmin yenilgisi anlamına gelebilir ama liberalizmin sınırları olduğunu da ortaya koydu.

 

Rusya ve Çin’in ‘’89 ruhuna’ karşı kendi tepkilerini geliştirdiklerini görüyoruz. 1989’un dünya siyasetine bıraktığı benzersiz miras olan ‘barışçıl devrim’ ve sivil toplumun güçlü devletlere karşı kitlesel seferberliği yurttaş hareketleri için bir ders niteliği taşıyor. Arap Baharı ayaklanmalarına katılanlar erken aşamalarda bu modelden esinlendiler. Nitekim askeri otoriterliğin kan dökerek ‘tepki vermesi’ 1989’dan farklı bir ders çıkarmanın mümkün olduğunu gösterdi. 1989’un mirası her iki unsuru da içeriyor. Bunu 4 Haziran 1989’da Polonya ve Çin’de gördük. O gün iki ülkede çok farklı iki tepki sergilendi.

 

Hong Kong’un kaderinin hangi 4 Haziran’a benzeyeceğini şimdiden söylemek imkansız. Ama şu kesin : 1989 yılını anlamlı kılan demokrasi talebi Doğu Blokuyla sınırlıydı. Demokrasi talebi bugün dünyanın her köşesinde duyuluyor. 

 

 

Çeviri : Dr. Ömer Aytek Kurmel 

 

Cherkessia.net, 7 Kasım 2014

 

***

 

1989 revolutions, 25 years on

 

Paul Betts , November 6th 2014

 

This season marks the silver anniversary of the wildfire revolutions that swept across Eastern Europe in the summer and autumn of 1989. The upheavals led to the liberation of Eastern Europe from Soviet control, the Reunification of Germany and the demise of the Soviet Union itself two years later. Its dizzying speed and domino effect caught everyone by surprise, be it the confused communist elites, veteran Kremlinologists and even the participants themselves.

 

The carnivalesque atmosphere of People Power in the streets of Eastern Europe uprising brought a touch of the surreal into world politics, as electricians and playwrights became heads of state and one communist dictator was executed on Christmas Day on live television. That most of the momentous changes that year occurred without bloodshed (apart from Romania) rendered these events all the more improbable, to the point that 1989 is commonly referred to as an annus mirabilis. 

 

Whatever hopes and fears first greeted the dismantling of the Cold War order, the events of 1989 have changed the world in ways that we are only now beginning to understand. Ready-made historical analogies were in good supply at the time, ranging from comparisons to the 1848 “springtime of nations” to proclamations that 1989 was the greatest bicentennial tribute to the French Revolution two centuries earlier. Other contemporary assessments were less sanguine: the spectre of World War II hung heavily in the air, as many observers at the time feared that the collapse of communism would undermine a stable and relatively prosperous Europe to the advantage of a new and powerful “Fourth Reich” straddling the continent.

 

Thatcher’s famous comment that “[i]f we are not careful, the Germans will get in peace what Hitler couldn’t get in the war” reflected broad international anxiety about the new Germany and the new Europe. Many of those dark early predictions of a revanchist Germany and a political explosive post-communist Europe fortunately did not come to pass, as Germany assumed its place as the pivotal “civil power” (and banker) of Europe. This unification of Germany, unlike its 1871 predecessor, ushered in a different Europe, prompting some commentators to liken 11/9 (the day the Berlin Wall was breached) to 9/11 in terms of long-term European historical significance. 

 

Yet however much the dismantling of the Berlin Wall may have provided the upheavals with its most potent telegenic imagery, it is well to remember that the fuse was lit in the docks of Gdansk almost a decade before, and events in Poland in the spring of 1989 served as the impetus for the reform drive across Czechoslovakia, Hungary, East Germany, and the Baltics. Still, the transformations of 1989 could not have begun more inauspiciously. After all, the key date that kicked started the revolutionary events in Eastern Europe that summer – the June 4th Polish elections, which saw Solidarity candidates swept into office – took place on the very day of the fateful crackdown at Tiananmen Square in Beijing. Polish reformers were well aware of what happened across the world that morning, and many feared that the Polish regime would follow suit. And even if the Polish elections were ultimately allowed to stand, there was much talk among the ruling elites across the East Bloc that summer (especially in East Germany) about the need for a “Chinese solution” to domestic discontent. 

 

Instead, 1989 witnessed a series of “velvet revolutions” across the Eastern Bloc. Countless commentators predictably trumpeted the fall of communism in Eastern Europe as liberalism triumphant. The European Union and NATO were expanded eastward, as the gospel of free trade and security emerged as a new mantra of peace and prosperity. To the surprise of many observers, “third way” Scandinavian-style alternatives found little electoral support in the 1990s, as social democrats fared badly at the polls. Most ex-communist countries opted for Christian Democrat Centre-Right candidates, and several even slid in more authoritarian directions. One of the effects of 1989 in Europe was the fracturing of the map of Central Europe into smaller states, often along ethnic lines. While this was a peaceful process in some places, such as with Czechoslovakia’s ‘Velvet Divorce” in 1993, in other places it was not.

 

The violent dissolution of Yugoslavia brought the return of ethnic cleansing to Europe for the first time since World War II. The difficulty of transplanting liberal economic and political models in Eastern Europe together with the survival and continued power of the communist era elites across Eastern Europe was duly noted by observers across the region, sometimes termed “velvet restoration.” For their part, East German leftists voiced misgivings about the sirens of “DM-nationalism” as a squandered opportunity to build socialism afresh. That many felt “Kohl-onized” by Bonn as second-class citizens drove home the widespread disenchantment with die Wende. Such sentiment was echoed by others across the continent (particularly in Southern Europe) a generation later in the wake of the 2007-2008 financial crisis, as East German apprehension and anger about being taken over by the Federal Republic had become Europeanized in the last few years. Interpreting 1989 as simply the Cold War victory of Western liberalism thus looks much cruder and less convincing in hindsight. In this way, 1989 may have marked the defeat of socialism, but it inadvertently exposed the limits of liberalism as well. 

 

As for the wider contemporary significance, we need to bear in mind that Russia and China have formulated their own responses to the ‘spirit of ‘89.’ 1989’s unique legacy to world politics – the prospect of ‘peaceful revolution’ and the mass mobilization of civil society against powerful states – is an object lesson of civic democracy, and participants in the Arab Spring explicitly looked to this model in its early phases. Nonetheless, the violent ‘blowback’ of military authoritarianism in many of those toppled regimes suggests that the Russian and Chinese response to People Power drew a different lesson from 1989. The point is that the legacy of 1989 contains both elements, as seen in the dramatically divergent outcomes of 4 June 1989 in Poland and China. Which aspect of June 4th will be Hong Kong’s fate, for example, is impossible to say at the moment, but one thing is clear: the urgent plea for democratization that was 1989’s call to action across the Bloc is as relevant as ever in all corners of the globe. 

 

Paul Betts is the Professor of Modern History at St Anthony's College Oxford. He is the author of Within Walls: Private Life in the German Democratic Republic (Oxford 2010).