ЦЕЙ ИБРАХЬИМ (ЦЕЙ ИБРАГИМ САЛЕХОВИЧ)

Цей Ибрахьим шъалихьэ ыкъор къуаджэу Щынджые щылэ мазэм и 11-м 1890-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

1899-рэ илъэсым Краснодар дет училищым ч1ахьи,илъэсихэ щеджи,аужырэ классым нэсыгъэу еджэныр ыгъэ1ылъын фае хъугъэ.

Апэрэ рассказхэу "горе-интеллигент"-(1913),"Автомобиль"(1914) зыфи1охэрэр Петербург къыщыдэк1ыщтыгъэ "Мусульманская газета" зыфи1орэм къыхиутыгъэх."Обезделонные","В Сумерках","Ржавчина"зыфи1охэрэ рассказхэр "Майкопское эхо" зыфи1орэ гъэзэтым 1916 -рэ илъэсым къыщыхиутыгъэх.

Адыгэ автоном хэкур загъэпсым хэку исполкомым илъэс зэк1элъык1уабэхэм 1энэт1э зэфэшъхьафыбэхэр ыгъэцак1эу ахэтыгъ.Тыдэ зыщэ1и,сыд 1оф зеш1и илитературнэ-творческэ 1оф зэпигъэуыгъэп.Адыгэ прозэм,поэзием,анахьэу драматургием и1ахьыш1у ахилъхьагъ.

Пьесэу "къок1ас" (Урысыбзэк1э-1925,адыгабзэк1э-1929),повестэу "Шъхьэзакъу"(Украйнабзэк1э-1930,адыгабзэк1э-1932),рассказхэу "Фатмэм игуш1уагъу"(Урысыбзэк1э-1926,адыгабзэк1э-1934),Пьесэу "Фэмый"-1933,рассказхэу "кожа"-1925,"мулла Ибрагим"-1929,"По заветам старины"-1933,"Баснэхэр"(Адыгабзэк1э-1934,Французыбзэрэ-адыгабзэрэк1э-1939),итхыгъабэхэр гъэзетхэм,журналхэм,сборникхэм къащихиутыгъэх.

Цэй Ибрахьимэ к1элэцык1ухэм апаи тхэщтыгъэ:1935-рэ илъэсым "Тхьак1умк1ыхьэм ихьадэ1ус"зыфи1орэ поемэр тхилъ шъхьафэу къыдигъэк1ыгъ.Корней Чуковскэм иусэхэу "Бадзэу,бадзэу,бэдзэ ш1уц1","Мои додур" (1935),Самуил Маршак иусэу "Днепрэ тезао"(1934),Э.Распэ итхылъэу "Мюнхаузен къехъул1агъэр"(1935)зифы1охэрэр адыгабзэк1э зэридзэк1ыжьыгъэх.

Адыгэ жэры1о

1оры1уатэхэр,къэугъойгъэнхэмк1э,зэхэфыгъэнхэмк1э,къыдэгъэк1ыгъэнхэмк1э,урысыбзэк1э зэдзэк1ыгъэнхэмк1э 1офыбэ дэдэ ыш1агъ.1ор1уатэхэр къызэрэуугъоищтым и инструкцие зэхигъэуцуагъ.угъояк1охэм яэкспэдициехэр пчъагъэрэ зэхищагъ.Адыгэ республикэ институтэу гуманитарнэ ущэтынхэм апылъым иархив Цей Ибрахьимэ ежь ышъхьэк1э къыугъойгъэу бэ дэдэ хэлъ.

Цей Ибрахьимэ адыгэ префессиональнэ сценическэ искусствэм къежап1э фиш1ыгъ.Ащ и пхъэе-псыек1э театральнэ техникумыр къызэ1уахыгъ,ащ идиректорыгъ.1эпэ1эсэныгъэмк1э щыригъаджэщтыгъэх.Ежь ытхыгъэ пиесэхэр къаригъэгъэуцущтыгъ,ахэмэ ежь ышъхьэк1и режиссерэу,постановщикэу,актерэу ахэлажьэщтыгъ.

Адыгэ лъэпкъ музыкальнэ искусствэм хэхъоныгъэ инхэр ригъэш1ыгъэх.Ащ инэу хигъэлэжьагъэх композитор ц1эры1охэу М.Ф.Гнесиныр,Г.М.Концевичыр,Мироновыр,В.Мессман ык1и нэмык1хэр.

Цей Ибрахьимэ зыщымы1эжьым ыужы "ытхыгъэмэ ащыщхэр"(1965),"Фатмэм игуш1уагъу"(1990) зыфи1орэ тхылъхэр къыдэк1ыгъэх.Къызыхъугъэр илъэси 110-рэ зыщыхъугъэм тефэу урысыбзэк1э ытхыгъэхэм ащыщхэр щызэхэугъоягъэхэу "Избранные произведения" ы1оу 2000-рэ илъэсым къыдэк1ыгъ.

1936-рэ илъэсым 1оныгъом и 7-м Цей Ибрахьимэ идунай ыхъожъыгъ.

****

TSEY İBRAHİM (TSEY İBRAGİM SALEHOVİÇ)

11 Ocak 1890'da Şınciy köyünde doğdu. Krasnodar'da 1899 yılında başlamış olduğu eğitimini altıncı sınıfta iken bırakmak zorunda kaldı.

İlk öyküleri "Yarı aydın"(1953),"otomobil"(1954) Petesburg'da çıkan "Müslümanskaya gazeta"da yayımlandı."Yoksullar","Alacakaranlık","Pas"isimli öyküleri 1916 yılında "Maykopskiye eho"gazetesinde yayımlandı.

Adığe Otonom Bölgesi oluşturulduğunda ülke yönetiminde uzun yıllar çeşitli görevlerde bulundu. Hangi görevde olursa olsun edebiyat ve sanat çalışmalarına ara vermedi.Adığe düz yazı,şiir ve en çok ta tiyatrosuna büyük katkılarda bulundu.

"Koças" adlı piyesini (Rusça 1925,Adığece 1929),"Yalnızkişi" adlı uzun hikayesini (Ukraynaca 1930, Adığece 1932), "Fatma'nın mutluluğu" adlı öyküsünü (Rusça-1926, Adığece -1934), "İstemeyen" adlı piyesini (1933), öyküleri "Deri"(1925), "Molla İbrahim"(1929), "Geçmiş zamanların mirası" (1933), "Masallar" (Adığece-1934, Fransızca -Adığece 1939)yayımlandı. Yazdıkları gazete ve dergilerde yer aldı.

Tsey İbrahim çocuklar içinde eserler yazdı:"Tavşanın cenaze yemeği" adlı poemasını 1935 yılında kitap olarak çıkardı. Korney Çukovska'nın şiirleri "Sinek,sinek,kara sinek", "Benim Dodur"(1935), Samuil Marşak'ın şiiri "Dinyeperle savaşıyoruz"(1934), E.Raspe'nin kitabı "Munhauzen'in başına gelenler" (1935) Adığeceye çevirdi.

Adığe sözlü edebiyat ürünlerinin toplanması,işlenmesi,yayımlanması,Rusçaya çevrilmesi konularında önemli çalışmalar yaptı.Sözlü edebiyat ürünlerinin toplanma yönetmeliğini hazırladı.Bu amaçla defalarca araştırma gezileri düzenledi.Adığe Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü arşivlerinde Tsey İbrahim'in bizzat toplamış olduğu çok sayıda doküman yer almaktadır.

Tsey İbrahim Adığe profesyonel sahne sanatının temelini atmıştır.Onun sayesinde açılan Adığe tiyatro okulunun müdürlüğünü yapmıştır. Kendi yazdığı piyesleri sahneletmiş, kendiside bu piyeslerde rejisör, sahneleyici, aktör olarak görev almıştır.

Adığe müzik sanatına ilerlemeler yaptırmıştır. Tanınmış kompozitörler M.F.Gnesin, G.M.Kontseviç, Mironov, V.Messman ve başkalarının Adığe müzik sanatına katkıda bulunmalarını sağlamıştır.

Tsey İbrahim öldükten sonra "Bazı eserleri"(1965), "Fatma'nın mutluluğu" (1990) yayınlanmıştır.

Tsey İbrahim 7 eylül 1936'da yaşama veda etmiştir.

2011 yılında Adığe tiyatrosuna adı verilmiştir.

(Ş.Abu'nun "Adığe Cumhuriyeti yazarları"kitabından alınmıştır.)

Çetao İbrahim, Mıyekuape

Cherkessia.net, 11 ocak 2015