İkinci Dünya Savaşı’nın –Ruslar lehine- zaferle sona erişinin 70. yılı, 18 Şubat 1943 tarihi de Almanların Adıge ülkesinden çıkarılışının 72. yılı. Bu iki olaya ilişkin bölgesel    belgelere bir göz atmamız gerekiyor. Sözünü ettiğim şey Adıge Özerk Oblastı’nın arşiv (хъарзынэщ) fonudur.  

 

İkinci Dünya Savaşı yılları boyunca Adıge Cumhuriyeti Ulusal arşivinde insanlarımızın yiğitliği sayesinde elde kalan belgeler titizlikle korundular. Savaş olmasaydı, eldeki belge sayısı kuşkusuz çok daha fazla olacaktı.   

 

Maykop’un işgal edildiği 9 Ağustos 1942 tarihi ile özgürleştiği 29 Ocak 1943 tarihi arasında çok sıkıntılı bir dönem yaşandı, Adıgey’in merkezi Maykop’ta ekonomi adeta dumura uğradı. İşgal döneminde, Hitlerci güçler hiçbir suçu olmayan 4 bin üzeri kişiyi bu yerde kurşuna dizdiler.   

 

Kenti tahliye edişleri sırasında faşist Alman güçleri Maykop’taki sanayi tesislerini ve sosyal hizmet verilen çok sayıda binayı tahrip ettiler ya da ateşe verip yaktılar. A. Andreyev adını taşıyan “Lesomebel” adlı kombineyi, kent elektrik santralını, gar istasyonunu, kürk işleme koleji merkezini, “Glavtabak” adlı tütün işleme tesisini, posta ve telgraf hatlarını, “Körler Eğitim Merkezi” ile çok sayıda  tesisi yerle bir ettiler.   

 

Faşist güçler acımasız bir biçimde kentteki ilk, orta ve yüksek okullarda bulunan kitaplara ve kütüphanelere zarar vermekten de kaçınmadılar. Kulüp ve okul binalarını ile yemekhaneleri ise at ahırlarına çevirmişlerdi.   

 

Almanlar kenti boşaltırken en gözde 33 sosyal hizmet binasını ateşe verip yaktılar. Bunlar arasında Öncüler Evi, üç katlı subay evleri, otel binası, Devlet Bankası binası, parti komitesi ve kent belediyesi binaları ve en iyi mağaza binaları bulunuyor.

  

Kent parkını da yok ettiler, park girişindeki Lenin heykeli, “Lesomebel” kombinesi ve diğer tesislerde giriş yerlerinde bulunan Lenin büstleri parçalandı.   Faşist güçler ilk elde Maykop kentindeki 100 tesis ve organizasyonu, 1936 yılı fiyatlarına göre 155 milyon ruble değerinde olan varlığı zarara uğrattılar.   

 

Kentteki tesisler ile organizasyonların kendi döner sermayeleri vardı. Ancak o sıralar henüz  il yönetimine verilmemiş olan belgeler bulundukları yerlerde imha edilmişlerdi.   Üst talimat gereği emekçilerin Adıge Özerk İli Meclisi komitesi 21 ocak 1944’te bir il komisyonu kurma kararı aldı. Komisyonda yer alan 7 kişinin başı Devlet arşivi (Къэралыгъохъарзынэщ) başkanı Konopkin idi. Komisyonun görevi Alman işgalcilerin vermiş olduğu zararları saptamaktı. Uzmanlar işe başladılar 20 Nisan 1944’te görevi tamamladılar.    

 

22 kuruluş ve tesis incelendi. Oluşturulan kurullar tarafından bulunan belgeler korumaya alınıyordu. İlkin 1930 yılından Ağustos 1942 yılına değin olanlar ele alındı. Yıkılan ve yok edilen mal varlığını yeniden tesis etmek için planlı bir çalışma gerekiyordu, her bir zarar bir bir belirleniyordu. Örnek tesislerin çoğunun planları eldeydi, ancak bilimsel-teknik, bilimsel-tarihsel özellikler taşıyanlar da çoktu. Her şeyden önce bunlar kentin fabrika ve tesislerine ait idiler.     

 

Almanya’nın 17. birlikleri Maykop’a yaklaştıklarında işe yarayacak arşiv belgelerinin ve tesislerin ateşe verilmeleri, yakılmaları emredilmişti, ancak birkaç binada ateşe verilemeyen belgeler kalmış, bunlar yakılamamıştı.

   

Bunlardan bazıları da “Glavneftesnab“ adlı dolum tesisleri, belediye jeodezi bürosu, A. Andreyev adını taşıyan “Lesomebel” tesisi, Maykop su kanalı idiler. Bu tesislerin ana aksamları taşınmadığı ya da yakılmadığı için düşmanın eline geçmişti.   

 

Uzmanların belirlemelerine göre, bu belgeler yok olmuş olsaydı, tesislerin yenibaştan ele alınıp kurulmaları çok zor olacaktı. Önemli tesislerin yok edilmiş olmaları yine zorluklara yol açmıştı: Kentin özgürlüğüne kavuşturulmasından sonra, işletme ve kurumlarda kimlerin kaç yıl çalıştıklarına ilişkin belgeler yok olmuştu ve bunların yeniden belirlenmeleri olanaksız hale gelmişti.   

1936 yılından bu yana Maykop kenti Ulusal eğitim bölümünün kendi arşivi vardı, burada 422 belge/ malzeme vardı.  

 

Uzmanları belirlemelerine göre, en büyük kayıp savaş sırasında çocuklarını yitirmiş ana babaların çocuklarını bulma olanaklarının kalmamış olması idi.    

Başka bir örnek de verelim: Maykop kent kamu hizmeti binasında 1932 yılından başlayarak 10 bin kadar belge, 10 belgesel film, 126 tablet biriktirilmişti. Bu demirbaşlar savaş sırasında Maykop’tan taşınamamış, tümü kentte kalmıştı. Kent belediyesinin sıkı koruması altındaki bu belgeler yok edilmemişti, ancak Almanlar onları yanlarında götürmüşlerdi.   

Bu bürodaki malzemelerin büyük bir önemi vardı, çünkü her ailenin evinin  boyutu, arsa payı bu belgelerde kayıtlıydı.   

 

Bir sonuç özetlemesi yapacak olursak, şunları söyleyebiliriz: 1930-1940 yıllarında bir araya getirilmiş olan bir birikim büyük bir yıkım geçirmiş oldu. Şu ana kadar Maykop’un kent tarihini yeterince belirleyememiş olmamız, bu yıkım nedeniyle zorlaşmış bulunuyor…  

 

Almanları Adıgey’e gelişleri sonrasında gençlerin ve öğrencilerin tarlalarda çalışmaları, siperler kazmaları, konutlar inşa etmeleri konusundaki anlatılar ve değişik yazılar günümüze yeterince ulaşabilmiş değil. Emekliye ayrılmış kişilerin anlatılarını kayda geçirmek için “Savaş Çocukları” adlı bir devlet programı düzenlenmişti. 1928 yılı ile 1948 yılı arasında yaşanmış olan olaylarla ilgili çalışmalar, araştırmalar yapılmıştı. Ne yazık ki, sözü edilen döneme ilişkin derlemeler, organizasyonların ve toplumun isteklerine karşın Adıge Cumhuriyeti Ulusal Arşivi (Лъэпкъхъарзынэщ) bunları paylaşma olanağından yoksun bulunuyor.  

 

 

KAZANÇI Asfar (KezençıAsfar). 

 

Adıgemak, 18 Şubat 2015

 

Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

 

 

Cherkessia.net, 8 Şubat 2016

 

 

****

 

 

ТекIоныгъэшхоркъызыдэтхыгъэрилъэс 70-рэ зыщыхъурэмехъулIэуАдыгеим 1943-рэ илъэсыммэзаем и 18-м нэмыцхэрзэрэрафыжьыгъэхэмепхы­гъэIофыгъохэутарихъкраеведениемкIэщыIэхэмтынаIэатетымыдзэхъущтэп. ЗигугъусшIырэрАдыгэавтономхэкумихъарзынэщфондары.

 

АдыгэРеспубликэм и ЛъэпкъхъарзынэщХэгъэгузэошхомиилъэсхэмтицIыфхэмлIыхъужъ­ныгъэузэрахьагъэмишIуагъэкIэкъэнэжьыгъэдокументхэрлъэшэуанаIэтетэу ­къыщаухъумэх. Зэоилъэсхэрарымыхъугъа­гъэемэ, ахэмяпчъагъэджызэрэхъурэмбэкIэ ­нахьыбэщтгъагъэ.

 

1942-рэ илъэсымшышъхьэIум и 9-м къыщегъэжьагъэу 1943-рэ илъэсымщылэмазэм и 

29-м нэс, Мыекъуапэзаштэлъэхъаным, цIыфхэмкъины­шхоалъэгъугъ, хэкугупчэмиэконо­микэкъызэтеуцогъэпагъ. Къызэ­рэрадзагъэмкIэ, лажьи-хьакъизимыIэнэбгырэмини 4-м ехъугитлеровцэхэм а лъэхъанымаукIыгъагъ.

 

Къалэмдафыжьыхэзэхъум, фашисттехакIохэм ­Мыекъуапэдэтпромышленнэпредприятие­хэуыкIисоциальнэмэхьанэзиIэпсэуалъэхэубэзэхакъу­та­гъэр, агъэстыгъэр. А. Андре­евымыцIэкIэщыткомбинатэу «Лесомебель» зыфиIорэр, къэлээлектростанциер, мэшIокугъогустанциер, мехтехникумымимастерскойхэр, тутынышI ­заводэу «Главтабак» зыфиIорэр, почтэрыкIителеграфыр, артелэу «ХьафизэхэмяIофшIапI» зыфиIорэрыкIинэмыкIыбэхэрзэхакъутэ­гъагъэх.

 

ФашисттехакIохэрашъхьа­сыгъэхэпкъэлэмдэт ­апшъэрэ, гурытеджапIэхэмачIэттхылъ­еджапIэхэм, ахэмзэрарышхоарахыгъ. Клубхэр, еджапIэхэр, музейхэрыкIишхапIэхэршэщашIыгъагъэх.

 

НэмыцхэмкъалэркъабгынэзэхъумобщественнэыкIинэ­мыкIмэхьанэзиIэунэанахьдэгъу 33-рэ агъэстыгъагъ. Ахэмащыщыгъэхпионерхэм я Унэ, дзэкъулыкъушIэхэмяунагъохэрзычIэсыгъэхэщэузэтетпсэупIэунэр, хьакIэщыр, КъэралыгъобанкырзычIэтыгъэунэр, ВКП (б)-м икъэлэкомитет, къэлэСо­ветырзычIэтыгъэунэхэр, джащфэдэутучананахьдэгъухэр.

 

 

Къэлэпаркмизикъырагъэ­лыгъэп, дэхьапIэмдэжьЛени­нымисаугъэтэущытыгъэр, джащфэдэукомбинатэу «Лесомебелым», нэмыкIпредприятиехэмапашъхьэЛенинымисаугъэтэуащагъэуцугъагъэхэрзэхагъэтэ­къуагъэх.

 

ПэшIорыгъэшъэукъызэрэра­дзэгъагъэмкIэ, къалэуМыекъуа­пэипредприятиеыкIииоргани­зации 100-мэ фашисттехакIо­хэмсомэмиллиони 155-рэ фэ­диз (1936-рэ илъэсымщыIэгъэуасэхэмкIэ) зэрарарагъэхьыгъ.

 

Къэлэпредприятиехэмрэор­ганизациехэмрэежьяведомст­вэхъарзынэщхэряIагъэх. АуХэ­гъэгузэошхомилъэхъанхэкухъарзынэщымрамытыгъэгъэма­териалхэрчIыпIэхэмащагъэкIо­дыгъагъэх.

 

УнашъоукъафашIыгъэмтетэулэжьакIохэмядепутатхэм я АдыгэхэкуСоветикомитет 1944-рэ илъэсымщылэмазэм и 21-м унашъоыштэгъагъхэкукомиссиезэхащэнэу. Ащхэхьэгъэнэбгыри 7-мэ ятхьамэтагъэрКъэралыгъохъарзынэщымипащэуКонопкинырары. А комиссиемнэмыцтехакIохэмхъарзынэщымзэрарэурахыгъэрзыфэдизыркъыридзэнэущытыгъ. ЭкспертхэращлъыпытэуIофымфежьагъэхыкIи 1944-рэ илъэсыммэлылъфэгъум и 20-м ехъулIэуIофшIэныраухыгъагъ.

 

ПстэумкIипредприятиеыкIиучреждение 22-рэ ауплъэкIугъ. Актэузэхагъэуцохэрэмхъарзы­нэщматериалхэркъызаIэкIэ­хьагъэхэрхагъэунэфыкIыщтыгъэ. НахьыбэрэмкIэ 1930-рэ илъэсхэмяублэгъухэмкъащегъэжьа­гъэу 1942-рэ илъэсымшы­шъхьэIумнэсащкъызэлъиубы­тыгъ. МылъкоузэбгырахыгъэмрэагъэкIодыгъэмрэзыпкъигъэуцо­жьыгъэнхэмпаеIофшIэнгъэ-

нэ­фагъэзэшIохыгъэнфэягъэыкIипстэумкIимылъку ­зэрарэуахьы­гъэрзыфэдизырхагъэ­унэ­фы­кIыщтыгъ. ВедомствэхъарзынэщымхэлъхэманахьыбэмсправочнэнэшанэяIагъ, аушIэ­ныгъэ-техникэ, шIэныгъэ-тарихъмэхьанэзиIэуахэлъыгъэрибэ­дэд. Пстэумиапэукъалэмизаводхэм, ифабрикхэмыкIиикомбинатхэмахэряягъэх.

 

Германиемия 17-рэ дзэичастьхэркъалэуМыекъуапэнахькъыпэблагъэхъухэзэхъумунашъоашIыгъагъведомствэхъарзынэщхэрзэкIэагъэстынхэу, ауамыгъэстыгъэхэуорганизациезаулэмэтхыгъэхэркъа­чIэнэжьыгъагъэх.

 

АхэмащыщыгъэхМыекъопэнефтебазэу «Главнефтеснаб» зыфиIорэр, къэлэ ­коммунальнэхъызмэтымигеодезическэбюро, А. АндреевымыцIэкIэщытком­бинатэу «Лесомебель» зыфиIо­рэр, МыекъопэпсырыкIуапIэр. Ахэмяхъарзынэщхэрдащы­гъэхэпыкIиагъэстыгъэхэпти, пыимIэкIэфагъэх.

Экспертхэмзэрэхагъэунэфы­кIыщтыгъэмкIэ, а документхэрщы­мыIэхэмэ, предприятиехэрзыпкъигъэуцожьыгъэнхэмепхыгъэIофшIэнхэрлъэшэукъэхьылъэщтыгъэх. ВедомствэхъарзынэщхэрзэрашIокIодыгъэхэмджыризыIофыгъоинкъыпытэджагъ: предприятиехэмрэучреждениехэмрэащылажьэхэрэм, илъэспчъагъэуIофзэрашIагъэркъалэршъхьафитзашIыжьнэужымзыпкърагъэуцожьынамаляIагъэп.

 

ЛъэпкъгъэсэныгъэмкIэМые­къопэкъэлэотделым 1936-рэ илъэсымкъыщыублагъэуежьхъарзынэщиIагъ, ащчIэлъпкъы­гъохэр 442-рэ хъущтыгъэх.

 

Экспертхэмзэрэхагъэунэфы­кIыгъагъэмкIэ, анахьчIэнэгъэинэухъугъэхэмащыщырны-ты­хэузаомилъэхъанзикIэлэ­цIыкIухэрзышIокIодыгъагъэхэмахэркъагъотыжьынхэмиамалзэрэщымыIагъэрары.

 

НэмыкIщысикъэтхьын: Мые­къопэкъэлэкоммунальнэхъызмэтымдэжьщызэхащэгъэгъэведомствэхъарзынэщым 1932-рэ илъэсымкъыщыублагъэудокументмини 10 фэдиз, кинодокумент 30, планшети 126-рэ чIэлъыгъ. ЫпшъэкIэкъызэ­рэтIо­гъагъэу, а хъарзынэщырзэ­кIэМыекъуапэкъыдэнэ­гъагъ, заомилъэхъандащыгъагъэп. КъэлэгъэцэкIэкIокомитетымиотделэуанахьлъэшэукъагъэ­гъунэрэпкъыгъохэрзычIэлъы­гъэхэмиматериалхэриагъэкIо­ды­гъагъэхэп, ахэрнэмыцхэмдащыгъагъэх.

 

МыбюромихъарзынэщматериалхэммэхьанэшхояIэущытыгъ, сыдапIомэунагъопэпчъипсэуалъэзыфэдэрыкIичIыгуIахьэуиIэригъэкIотыгъэуахэмкъыраIотыкIыщтыгъ.

 

КIэухзэфэхьысыжьпшIынзыхъукIэ, марыкъэпIонплъэ­кIыщтыр: я ХХ-рэлIэшIэгъумия 30 - 40-рэ илъэсхэмзэ­IуагъэкIэгъэгъэхъарзынэщфон­дымщыщэубэдэдэчIэнагъэхъугъагъэ. ДжыкъызнэсыгъэмкъалэуМыекъуапэзаомыпэкIэитарихъикъоугъэунэфыгъэнымепхыгъэIофшIэныращкъегъэ­хьылъэ...

 

Адыгеимнэмыцхэркъызехьэ­хэмныбжьыкIэхэрыкIиеджа­кIохэрмэкъумэщIофшIэнхэмзэрахэлэжьагъэхэм, окопхэрзэ­рашIыщтыгъэхэм, псэолъэзэфэ­шъхьафхэрзэрагъэпсыщтыгъэхэмяпхыгъэкъэбарыкIитхыгъэзэфэшъхьафхэрикъоунепэкъыз­IэкIагъэхьанхэалъэкIырэп. ПенсиемкIогъэцIыфхэмфэгъэ­кIотэныгъэгъэнэфагъэхэрафэ­шIыгъэнхэмпаекъэралыгъопро­граммэу«ЗаомикIэлэцIыкIу-

хэр»зыфиIорэрзэхагъэуцогъагъ. 1928-рэ илъэсымкъыщегъэжьа­гъэу 1948-рэ илъэсымнэскъэ­хъугъэхэмIэпыIэгъузэрараты­щтымепхыгъэIофтхьабзэхэрагъэхьазырых. 

ГухэкIнахьмы­шIэми, а лъэхъанымепхыгъэIо­фыгъохэмкIэорганизациехэмрэцIыфхэмрэялъэIутхылъхэмяджэуапАдыгэРеспубликэм и ЛъэпкъхъарзынэщаIэкIигъэ­хьанамалиIэп.

 

КЪЭЗЭНЧЫ Асфар.