2007 yılında ilginç ve benzersiz bazı kitaplar üniversitemiz kütüphanesine gelmişti. Onları Viyana internet kitaplığından satın almıştık. Almanca yazılmış bu kitapları satın alma nedenimiz ne olabilir? Bu kitapların hepsi 19.yüzyılda yayımlanmış, bulunması zor ve tamamıyla Adıgelere ilişkin olan kitaplardı.

 

Aşağıda tanıtacağımız kitap da onlardan biri, Almancaya çevrilmiş, E.P. Laçinova’nın “Kafkasya’da Püf Noktaları” (Проделки на Кавказе) adıyla 1844 yılında St. Petersburg’da yayımlanmış olan broşür romanı. Kitabın üzerinde  Khamar-Dabanov (Хамар-Дабанов) takma adı yazılı.

 

 

St. Petersburg’da yayımlanmasının üzerinden daha iki yıl geçmeden, kitap 1846’da “Ruslar ve Çerkesler” (Московитянхэмрэ черкесхэмрэ) adıyla Leipzig’de Almanca olarak yayımlandı.

 

Kitap birçok soruyu içinde barındırıyor:

 

- Roman   Almanların ilgisini ne diye çekti, niçin hemen çevirme ve yayımlama gereğini  duydular?

 

- Yazar niçin erkek takma adı kullanma gereği duymuş?

 

- Yazar Khamar-Dabanov takma adını ne diye kullanmış?

 

- Kafkas Savaşına ilişkin bu romanı bu kadın ne diye yazmış olabilir?

 

Kitap Kafkas Savaşının tırmandığı yıllarda yazılmış. O sıralar  dünyanın gözü Kafkasya üzerine çevrilmişti. Rusya İmparatorluğunun Kafkasya halklarına karşı yürüttüğü acımasız savaş çoğu insan tarafından kınanıyor ve savaşa ilişkin haberler ilgiyle izleniyordu. 19. yüzyılda, bu bağlamda Avrupa’da, en çok da Almanya’da, Adıgelerin bağımsızlık savaşına ve yaşam biçimlerine ilgi duyan  kitaplar yayımlanmaktaydı.

 

Rus edebiyatında kadınlar tarafından yazılmış, ama erkek takma adıyla yayımlanmış yazı ve kitap sayısı az değildir. Kadınlar kendi adlarının öğrenilmesini istemiyorlardı. Yazarın kadın olduğunu anladıklarında, Rus eleştirmenler kadın yazarlara insafsızca yükleniyorlardı. Ne denli gizlenmek istense de, edebiyat bilimi ile uğraşanlar ve güçlü eleştirmenler yazarın cinsiyetini ortaya çıkarıyor ve  eksiklikleri  acımasızca eleştiriyorlardı. Bu roman ise, daha yumuşak bir “anlayışla” değerlendirilme şansına erişmişti. Dönemin güçlü eleştirmenleri V. Belinski ve O. Senkovski, roman için “gerçekçi bir roman… “, “ilginç bir yapıt… ” gibi değerlendirmelerde bulunmuşlardı.

 

Laçinova varlıklı bir ailenin çocuğuydu, her istediğini bulan nazlı bir kız çocuğu olarak büyüdü, iyi bir eğitim aldı. Rusya’daki adaletsizliği, sıradan kişilerin zorlu yaşamını, serflik (köle)  düzeninin insanlık dışı olduğunu  erken yaşta öğrendi. 1825 yılında soylu (vork) Rus gençleri St. Petersburg’daki Senato Meydanında, sonraları dekabristler (ekim devrimcileri) adı verilen bir ayaklanma çıkarmış, yazar da onları desteklemişti. Ayaklanmanın önderleri asılarak idam edildiler, katledildiler ya da Sibirya’ya sürüldüler…

 

İki üç yıl sonra Çar, Sibirya’da sürgünde olan dekabristlerden bazılarının cezalarını  şiddetli bir savaşın sürdüğü Kafkas Cephesine sürgün cezasına çevirdi.

 

E. Laçinova Sibirya’dan dönen dekabristlere yabancı biri değildi, bazılarıyla arkadaştı. Arkadaşları zorlu Sibirya yolculuğunu ona anlatıyor ve anılarını onunla paylaşıyorlardı. En zorlu günlerini Baykal Gölü doğusundaki Khamar-Dabanov adlı dağ sırtını aştıkları sırada yaşamışlardı.

 

Bu uzun yolculuğa dayanamayıp ölen kişi sayısı az değildi. Dağ sırtını aştıklarında sürüldükleri yere canlı ulaşma umutları yeniden doğmuştu.

 

Yazar dekabristlerden yana olduğunu ve onlara duyduğu sempatiyi açıkça yazmaktan kaçınmıştı, ama takma adla yazmaktan da geri kalmamıştı.

 

1836-1841 yılları arasında Ekaterina Laçinova’nın ailesi Stavropol’dan  Tiflis’e taşındı. Eşi Nikolay Laçinov bir generaldi ve Tiflis’teki Rus birliğinin komutanıydı, kocasının kardeşi Evdokim Laçinov da birlik karargahında çalışıyordu. Rus komutanlar ve savaşa katılan subaylarla görüşüyordu, bu nedenle savaşa ilişkin güncel olayları öğrenmekteydi.

 

Yazar, Kafkasyalıların korunduğu, onlara eğitim ve kültür (uygarlık) taşındığı  içerikli resmi propagandaların yalan haber ve  aldatmaca (dezenformasyon) olduğunu kitabında vurguluyor.

 

Bu türden bir karalama emri, dönemin Rusya eğitim bakanı S. Uvarov’un genelgesinde de  vardı: “ … Yabanılların (- Çerkeslerin-) geri kalmışlığını vurgularken yazılarınızı koyulaştırmayı  ihmal etmeyin…”

 

Rus ordusunun Kafkasya’da işlediği  suçlar, yaptığı zulüm, Rus subayların edepsizlikleri, generallerin komuta yetersizliği yazar tarafından açıkça dile getiriliyor ve  kınanıyor.

 

Bir köye baskın yapıp o köyü sindirdikten sonra, aynı köye  ikinci kez saldırı yapılabiliyor, köy yeniden yağmalanıyor, köylüler katlediliyor ve bu gibi çirkin olaylar “büyük bir zafer harekatı” imiş gibi şişirilerek    St. Petersburg’a rapor ediliyordu, yağmacılar istediklerini alıyor ve bunları hediye  olarak üstlerine gönderiyorlardı.

 

Yazar, Adıgelerin bağımsızlıkları için savaştıklarının altını çiziyor, bunu  takdir ediyor ve Adıgelere duyduğu saygıyı, romanının baş kahramanı Aleksandr Pustogorodov’a  şöyle söyletiyor: “ Çerkeslerin ilkel (yabanıl) dürüstlüklerini seviyorum! Çerkes’i bir birey ya da  aile olarak düşünün, ne muhteşem bir aile ve bir birey! Çerkes ne kadar da dindar! İnancının yüklediği ağır koşullara karşın sarsılmıyor. Gereksindiği ve istediği şeyler çok basit,  ne kadar da alçak gönüllü, dostluğa ne kadar da değer veriyor, din adamlarına, yaşlılara, ana ve babasına karşı ne kadar da saygılı! Cesur biri, eksik yanı yok - onurlu biri… Ülkesi onu yurt savunmasına çağırdığında, her şeyini bir yana bırakıyor, düşmanlığı, iç çekişmeleri, öç almayı ve kan gütmeyi bir yana atıyor.  Çerkesler eğitimsiz kişiler olarak suçlanırlar, ancak bahçecilik ve el sanatları gibi uğraşlarını bir görsen, eğitimimizin ulaşmadığı o yerlerde ne gibi  bir harika yaratmış olduklarını  gözlerinizle görecek ve  bana hak vereceksiniz ...”

 

Çağdaşı kişilerin anlattıklarına göre, Çar I. Nikola  kitaptan müthiş ürkmüş, derhal toplatılmasını,  yayınına   izin veren sansür görevlilerinin cezalandırılmalarını polis şefi Dubelt’e  emretmişti.

Kitap 1200 nüsha olarak yayımlanmıştı. Bunun 900 kadar nüshası jandarmalar tarafından toplandı ve imha edildi. Çar ve yandaşları üzüldüler, çünkü 300 nüsha halka ulaşmıştı. “Kafkasya’da Püf Noktaları” zor bulunan yasaklı yayınlardan biri olmuştu.

 

Kitabın yayınına izin veren sansür müdürü ve Moskova Üniversitesi profesörü N.İ. Krilov görevlerinden atıldı. Krilov jandarma komutanı tarafından çağrıldığında ne denli korkmuş olduğunu şöyle yazmıştı: “… Ölü ya da diri biri değil gibiydim, ne yapacağımı bilemiyordum… Orlov… Yakınındaki bir sandalyeye oturmamı buyurdu. Yavaşça ve sessizce sandalyenin bir köşesine iliştim. Bedenim ayak parmaklarıma değin titriyordu ”

 

Bu kitap Rusya İmparatoru ile yandaşlarını ne diye o denli kızdırmıştı?

 

Sorunun yanıtı Rus Savaş Bakanı Çernişov’un şu sözlerinde aranmalıdır: “Kitap çok zararlı, çünkü çizgi dışına çıkıyor, sakıncalı konulara el atıyor”.

 

I. Nikola’nın aynı şeyi savaş bakanına söylediği anlatılır: “Kafkasya konusunda dediğimiz bir şey yok, ama bu kadın yazıyor da yazıyor!”

 

Askeri çevrelerin halktan gizlemeye çalıştığı gerçekleri  Laçinova  “ortaya döküvermişti”.

 

O dönemde yayımlanmış kitaplar içinde Kafkasya’da verilen savaşın gerçek yüzünü, doğruları  açıklayanlar yoktu.

 

Yüz kırk küsur  yıl sonra, 1985 yılında kitabın ikinci baskısı Stavropol’da yayımlandı. Yazar Sergey Boyko kitabın ön sözünde şöyle diyor: “O zamanki  Rus halkının bir şansı da, bu kitabın yazarı gibi, olayları ve gerçekleri  yazmaktan korkmayan, okuyucularını gerçeklerle yüz yüze getiren cesur insanların bulunuyor olmasıydı”.

 

Bilim insanlarımız Leipzig ve Stavropol baskılarını karşılaştırdıklarında, Almanca baskının daha detaylı ve daha içerikli olduğunu söylüyorlar.

 

Almanca yayın etnik yöne de  ağırlık vermiş. “Gerçek materyal” bölümünde: Adıgelerin dış görünümü, davranış biçimleri, giyim kuşamı ve ellerindeki silahlar daha  ayrıntılı olarak  anlatılıyor. Adıgeler için önemli olanı, Adıge tarihinde adları onurla anılan Kafkas Savaşı kahramanları Ĥırśıĵ Ale (Хъырцыжъ Алэ) ve Şerełıkopş (ШэрэлIыкъопщ) gibi kişilerin “gerçek kişilikleriyle “ anlatılmakta olmasıdır. Kitapta Şerełıkopş ile ṕuru (evlatlığı) ve savaşçılarının ilginç bir resmi de yer alıyor. Leipzig baskısında leksik materyal (aydınlatıcı bilgiler) daha geniş, bugün artık kullanılmayan, arkaik olmuş Adıgece atasözü ve deyimlere de yer verilmiş.

 

Kitabın tarihçiler, etnograflar, dil bilimciler ve Adıge ulusunun geçmişini araştıranlar için ilginç olacağını umuyoruz. Bilim insanları kitap üzerinde çalıştıkları takdirde, çok sayıda ilginç şeye daha yeniden ulaşacaklardır, bunda kuşku yok. Yayımcıların zor bulunan bu kitaba ilgi duymalarını ve yeniden yayınlamalarını bekliyoruz. İlgili üniversite  bölümümüzün de kitabı dijital ortama aktarmasını, isteyenlerin kitabın özgün biçimine ya da elektronik versiyonuna ulaşmalarını sağlamalarını diliyoruz.

 

Kitaba ilişkin dileğimiz, bu ilginç kitaba göz atmanız, içeriğini gözden geçirmenizdir.

 

Ĥurıme Rahmet, Adıge Devlet Üniversitesi Bilimsel Kitaplar Departmanı Zor Bulunan Kitaplar ve El yazmaları Bölümü müdürü.

 

Adıge mak, 19 Mart 2020

 

Kaynak: https://adygvoice.ru/2020/03/19/%d0%bf%d0%b0%d1%87%d1%8a%d1%8b%d1%85%d1%8c%d1%8d%d1%80-%d0%b7%d1%8b%d0%b3%d1%8a%d1%8d%d1%89%d1%82%d1%8d%d0%b3%d1%8a%d1%8d-%d1%82%d1%85%d1%8b%d0%bb%d1%8a/?fbclid=IwAR0qYDOWQulElApxD0ZCHVe5uFfIdKldglsnuMeaVw2v3NIuaEPBn1Jswm8

 

Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

 

Cherkessia.net, 24 Mart 2020

 

***

 

Пачъыхьэр зыгъэщтэгъэ тхылъ

 

2007-рэ илъэсым зыфэдэ щымыIэ тхылъ гъэшIэгъонхэр титхылъ­еджапIэ къыIэкIэхьагъэх. Ахэр Венэ иинтернет-тучан къыщы­тщэфыгъагъэх. Сыда тхылъхэу нэмыцыбзэкIэ тхыгъэхэр къэтщэ­фынхэу зыкIэхъугъэр? А тхылъхэр зэкIэ адыгэмэ яхьылIагъэхэу, я 19-рэ лIэшIэгъум IэкIыб къэралыгъохэм къащыдэкIыгъэхэу, гъотыгъуае хъугъэмэ ащыщых.

 

Декабристхэу Сыбыр къикIы­жьыгъэхэр Е. Лачиновам инэIосагъэх, ащыщхэри иныбджэгъу­гъэх. Ахэр ссылкэм ащэхэ зэхъум хьазаб мыухыжьэу зыхэтыгъэхэр Лачиновам къыфаIуатэщтыгъэх, ягупшысэ-гукIаехэр къыдагощыщтыгъэх. Анахь къин зыщалъэгъущтыгъэр Байкал кIыб щыIэ къушъхьэтхэу, Хамар-Дабанов зыцIэм зэпырыкIыхэ зыхъукIэ арыгъэ.

 

Гъогу хьылъэ кIыхьэр афэмыукIочIэу иаджал щызыгъо­тыгъэри мэкIагъэп. Къушъхьэтхыр къызызэранэкIышъукIэ, Сыбыр чIыпIэу къащыфагъэнэфагъэм нэсынхэу гугъэ яIэ хъущтыгъэ.

 

Декабристхэм яIоф зэрэдыригъаштэрэр, гукIэгъоу афыриIэр авторым шъхьэихыгъэу къыIон фимытыгъэми, псевдонимэу ыштагъэмкIэ къыгъэлъэгъуагъ.

1836 — 1840-рэ илъэсхэм Екатерина Лачиновам иунагъо Ставрополь ыкIи Тифлис адэсыгъ. Ишъхьэгъусэу Николай Лачиновыр генералыгъ, урысыдзэм ибригадэ ипэщагъ, ипщыкъоу, декабристэу Евдоким Лачиновым штабым Iоф щишIэщтыгъэ. Урысыдзэм иIэшъхьэтетмэ, заом Iут офицермэ ахахьэщтыгъ, ахэкIыщтыгъ, ащ ыпкъ къикIэу зэуапIэм щы­- ­хъу­рэ-щышIэрэм дэгъоу щыгъо­загъ.

 

Кавказым цIыфхэу исхэр къаухъумэхэу, гъэсэныгъэрэ культурэрэ къафахьэу аIозэ зызэраухыижьырэр зэрэпцIыр, зэрэшъорышIыгъэр авторым еумысы.

Ар дэгъоу къегъэлъагъо Урысыем гъэсэныгъэмкIэ иминистрэу С. Уваровым иIофышIэгъухэм зэрафигъэпытэщтыгъэм: «…не скупитесь на темные краски при описании отсталости «инородцев»…»

 

Урысыдзэм хэбзэнчъагъэу, жъалымыгъэу Кавказым щызэрихьэщтыгъэр, офицермэ яIэдэбынчъагъэ, генералмэ дзэ зещэным хэшIыкI тэрэз зэрэфырямыIэр авторым шъхьэихы­гъэу къеIо.

 

Бэрэ къыхэкIыщтыгъэ чылэу зао зэрашIылIэгъагъэр рэхьатыжьыгъэу, ятIонэрэу тебанэ­хэу ахъункIэу, дэсхэр аукIыхэу, джыри зы «текIоныгъэшхо» къыдахыгъэу аIозэ, рапорт нэпцIыхэр Петербург агъэхьыхэу, агу рихьырэр зыIэкIалъхьэу, Iэшэ-шъуашэхэр шIухьафтынэу Iэшъхьэтетмэ афашIыхэу.

 

Адыгэхэу зишъхьафит фэбанэхэрэм ыгу зэряIурэр, лъы­тэныгъэ зэрафишIырэр тхылъым игерой шъхьаIэу Александр Пустогородовым игущыIэхэмкIэ авторым къегъэлъагъо: «Воля ваша, я люблю их дикую честность! Возьмите черкеса, разберите его как человека — что за семьянин! Как набожен! Он не знает отступничества, несмотря на тяжелые обряды своей веры. Как он трезв, целомудрен, скромен в своих потребностях и желаниях, как верен в дружбе, как почтителен к духовенству, к старикам, к своим родителям! О храбрости нечего и говорить — она слишком известна… Когда же дело общественное призовет его к ополчению, с какою готовностью покидает он все, забывает вражду, личности, даже месть и кровомщение! Черкесов укоряют в невежестве, но взгляните на их садоводство, ремесла, особенно в тех местах, где наша образованность не накладывала просвещенной руки своей, и вы согласитесь со мною…»

 

Илъэхъэнэгъухэм (современникхэм) къызэраIожьырэмкIэ, Апэрэ Николай лъэшэу мы тхылъым ыгъэщтэгъагъ, къыдэкIыгъахэхэр псынкIэу аугъоижьынхэу, къыдагъэкIынэу Iизын язытыгъэхэм яфэшъуашэ ягъэгъотыгъэнэу полицием иначальникэу Дубельт унашъо фишIыгъагъ.

 

Тхылъыр пчъагъэкIэ 1200-рэ хъоу къыдагъэкIыгъагъ. Ащ щыщэу 900-м ехъу жандармэмэ къаугъои­жьыгъ. Пщыми, иIумэтхэми агу къеуагъ, ау экземпляр 300 фэдиз цIыфхэм аIэкIэхьагъ. «Проделки на Кавказе» тхылъ гъотыгъуаехэм ахэхьагъ.

 

Московскэ университетым ипрофессорэу, цензорэу Н. И. Крыловыр, тхылъым икъыдэгъэ­кIынкIэ Iизын язытыгъэр иIоф­шIэн IуагъэкIыгъагъ. Ащ игукъэ­кIыжьхэм къащитхыщтыгъэ жандармерием иIэшъхьэтет къеджи, ыдэжь зычIахьэм лъэ­шэу зэрэщынэгъагъэр: «…стою, ни жив, ни мертв, и думаю себе, что тут делать… Орлов … приглашает и указывает на стоящее возле него кресло. Вот я, потихоньку и осторожно са­жусь себе на самый краешек кресла. Вся душа ушла в пятки…»

 

Сыда мыщ фэдизэу мы тхылъым щынагъоу Урысыем иимператоррэ ащ къешIэкIыгъэ­хэмрэ халъэгъуагъэр?

 

Мы упчIэм иджэуап Урысыем ивоеннэ министрэщтыгъэу Чернышовым ыIогъагъэр: «Книга эта тем вреднее, что в ней что строка, то правда».

 

Апэрэ Николай а министрэ дэдэм риIогъагъэу alo: «Мы ничего не знаем о Кавказе, а эта дама открывает нам гла-за!»

 

Военнэ Iэшъхьэтетхэм общественностым рагъэшIэнэу зыфэмыягъэхэр зэкIэ Лачиновам «къычIиупхъукIыгъэх».

 

А лъэхъаным атхыгъэ тхылъхэм ахэтыгъэп мыщ фэдэу кавказ заом щыхъурэ шъып­къэр къизыIотыкIырэр.

 

Илъэсишъэрэ тIокIитIурэм ехъу тешIагъэу ятIонэрэ тедзэ­гъур 1985-рэ илъэсым къалэу Ставрополь къыщыдэкIыгъ. ТхакIоу Сергей Бойко тхылъым игущыIапэ къыщитхыщтыгъ: «Это было счастьем русского народа того времени, что в его среде находились смелые люди, которые, подобно автору этой книги, раскрывали читателям глаза на истинную суть событий…»

 

ТишIэныгъэлэжьхэу Лейпциг­рэ Ставропольрэ къащыдэкIыгъэ тедзэгъуитIур зэзыгъэпшагъэ­хэм нэмыцмэ къыдагъэкIыгъэр нахь икъоу алъытэ.

 

Нэмыцмэ къыдагъэкIыгъэр этникэм ылъэныкъокIэ нахь игъэкIотыгъэу щыт. «Фактический материал» зыфаIорэр: адыгэмэ ятеплъэ, яIокIэ-шIыкIэхэр, ящыгъын-шъошэ зе­хьакIэ, Iашэу аIыгъыр кIэзы­гъэнчъэу къэ­тыгъ. ТэркIэ анахь мэхьанэ ин зиIэмэ ащыщ адыгэ тарихъым пытэу хэу­цуагъэхэу, Кавказ заом илIы­хъужъхэу Хъырцыжъ Алэмрэ ШэрэлIыкъопщымрэ «зытетыгъэхэ шъыпкъэм тетхэу» къы­зэригъэлъагъохэрэр. Тхылъым сурэт гъэшIэгъон дэт Шэрэ­лIыкъопщым ипIуррэ идзэ­кIолIхэмрэ кIыгъухэу. Лейпциг къыщыдэкIыгъэм илексикэ материал нахь бай, адыгэ гущыIэхэу джырэкIэ тымыгъэфедэжьхэу, архаизмэкIэ за­джэхэрэр къыхэфэх.

 

Мы тхылъыр историкхэм, этнографхэм, лингвистхэм, адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэр зэзыгъашIэ зышIоигъохэм ашIогъэшIэгъонынэу тэлъытэ. ШIэныгъэлэжьхэм Iоф дашIэмэ, джыри гъэшIэгъоныбэ къызэрэхагъэщыщтым щэч хэлъэп. Тииздательмэ тащэгугъы гъотыгъуае хъугъэ тхылъым анаIэ тырадзэнэу, джыри зэ къыдагъэкIыжьынэу. Тиотдел иIофы­шIэхэм тхылъхэр оцифровкэ ашIыгъэх, фаем оригиналми, электроннэ версие шIыкIэмкIи Iоф адишIэн ылъэкIыщт.

 

Мы тхыгъэмкIэ мурадэу тиIагъэр тхылъ гъэшIэгъоным шъунаIэ тешъодгъэдзэныр, нэIуасэ шъуфэтшIыныр ары.

 

Хъурмэ Рахьмэт.

 

Адыгэ къэралыгъо университетым ишIэныгъэ тхылъеджапIэ икъутамэу тхылъ гъотыгъуаехэмрэ Iэпэрытх­хэмрэ зычIэлъым ипащ.