İsrail Çerkeslerinin geçmişini anlatan bir kitap henüz yazılmış değil, ancak toplanmış belge sayısı çok. İsrail’deki Adıge köyü Reyhaniye’de yaşayan Ğış Riad’ın dediğine göre, yüz elli yıl öncesine gidildiğinde, bu Çerkeslerin bir dış bir ülkeye göç edişi olayına ilişkin bir kitap yazılması gerekiyor.

 

Ğış Riad

 

“Çerkes” denildiğinde, Rus toplumunun gözünde, görünüş ve davranışıyla farklı bir insan tipi beliriyor. Bu görüntü Kafkas Savaşı döneminden bu yana sürüyor. Ünlü şairler Puşkin, Lermontov ve diğerleri Çerkesleri yiğit, yurtlarını savunan ve güzel görünümlü insanlar olarak tanıtmışlardır; ancak, genelde Çerkes denildiğinde kan dökücü, katil, cani insanlar akla geliyordu. Sovyet döneminde yazılmış tarih kitaplarında Çerkesler için hırsız, tembel ve düzenbaz sözcükleri kullanılıyordu. Bugün de öylesine nitelendirmeler yapılabiliyor. Bir süre önce Kubanlı tarihçiler ve Kuban’da [Kransodar Kray] yazılmış kitaplarda Çerkesler için hırsız, insan öldüren, cani, savaşçı, kavgacı ve güvenilmez insanlar deniliyordu. Şimdilerde de benzeri görüşler öne sürülebiliyor, söz gelişi Rusya’nın Türkiye Büyükelçisi Aleksey Yerhov bu gibi dezenformasyonları (yalan ve kasıtlı haberleri) “yineledi”, Kafkas Savaşı sonrasında Çerkeslerin kendi istekleriyle Türkiye’ye göç ettiklerini iddia etti. Yeryüzündeki tüm Adıgelerin tepkisini çekti.

 

- Çerkeslere her yerde dostça karşılanmıyordu, - diye konuşmaya başlıyor Riad. – Yurdundan kovulup canını kurtarmaya çalışan insanlara kim hoş geldin der ki? Çerkesler Türkiye, Balkanlar, Avrupa ve Amerika’da yaşamak zorunda kaldılar. Bazıları silahları, güçleri, bazıları da sanat, akıl ve çalışmaları sayesinde ayakta kaldılar.

 

Orta Doğuya yerleşenler çok sıkıntı çektiler. Bedevi ve Dürzilerle sürekli mücadele etmek zorunda kaldılar, kendilerini kendi yöntemleriyle korumaya çalıştılar. O dönemleri anlatan bir film, ünlü rejisör, film yapımcısı Kandur Muhadin tarafından “Çerkes” adıyla Ürdün’de beyaz perdeye aktarıldı.

 

- Reyhaniye’nin kurulduğu yer Çerkeslerin kendileri tarafından seçilmiş bir yer değildi, - diye anlatıyor Riad. – Türk yetkililer büyük Dağlı gruplarının yerleştirilecekleri yerleri öncesinden belirlemişlerdi. Ancak oralarda yaşamak zordu, toprak verimsizdi. Göçmenler yerden çıkan büyük bir su kuyusunun, pınarın etrafında toplandılar.

 

Çok geçmeden Kafkaslı ailelerin arasına Türk ve Arap aileler de katılmaya başladı. Riad’la kardeşi Memduh (ki bu kişi birkaç yıl Reyhaniye Adıge Khase başkanlığı yapmış biri) köyün etnik bileşimini belirterek nüfusunu kayda almışlar.

 

- Reyhaniye’nin kuruluş tarihini tam olarak bilen yok, - diyor Riad. – Yaşlıların söylediklerine göre köyümüz Kfar-Kama köyünün kuruluşundan bir yıl sonra kuruldu, köyün kuruluş tarihi 1878 yılına dayanıyor olmalı. 

 

Reyhaniye adı 1882 yılında belgelerde yer alıyor, o tarihte köyün kuruluşunun tamamlandığı köylülerimiz tarafından kabul ediliyor.

 

Köye ilkin Şaguc ve Łışe aileleri yerleştiler. Ardından Ğışlar, Tatarlar, Türkler, Guţeler, Şhagumeler, Şevcenler, Pşıpıylar, Ĥuneler ve daha başkaları geldiler.

 

Kardeşlerin tuttuğu istatiski verilere göre, 1882 yılında Reyhaniye’de 66 aile (128 kişi) vardı, 10 yıl sonra sayı 211’e çıktı, 1987’de 621, 1992’de 813, 1993’te 847’e çıktı. 2010 yılında sayı 1240’a ulaştı, ancak bunun 265’i Arap asıllı. 1948’de İsrail kurulduğunda 18 aile Reyhaniye’yi terk edip Suriye’ye göç etti, aradan beş yıl geçtikten sonra beş aile daha Suriye’ye gitti. Çoğunluk kararsızdı, yer ilkin Türklerindi, sonra İngiliz yönetimi geldi. Suriye ve Lübnan’a çok kişi göç etti. Bunun üzerine Reyhaniye yaşlıları gidenlerin geri dönmelerine izin verilmesini İsrail makamlarından talep ettiler ama kabul görmedi.

 

 

Değişen bir şey olmadı

 

Riad İsrail’deki Ramat Gan Üniversitesi mezunu. Reyhaniye köy okulunda tarih ve Adıgece dersleri öğretmenliği yaptı. Köylüleri, kendisine verdikleri değeri belirtmek için ona “profesör” (öğretmen) diyorlar.

 

- Çocukluğumdan beri durmadan kitap okurum, - diye anlatıyor Riad. – ilginç konuları tartışmayı seviyorum, en çok da tarih ve Adıgelerin geçmişine ilişkin anlatılara ilgi duyuyorum, ama yazı yazma konusunda becerikli olduğumu söyleyemem. Birçok kişi anılarımı yazmamı söylüyor, ama ben düşüncelerimi başkalarıyla paylaşmayı daha seviyorum. Gençler ulusal tarihimizi ilginç buluyorlar, ulusumuzun başına gelenleri öğrenmek istiyorlar, buna seviniyorum. Gençlerle ilgileniyorum.

 

Adıge tarihini derinlemesine öğrenmeye başlamam köy okulunda öğretmenlik yaptığım sıralara dayanıyor. O sıralar Amerikalı bir profesör Reyhaniye’ye gelmişti, Adıgece öğrenmek istiyordu. On sözcükten fazla Adıgece bilmiyordu, ancak birkaç ay köyde kalınca Adıgece konuşmaya başladı.

 

- Bu Amerikalı Kafkas filolojisi alanında bazı araştırmalar yapıyordu, - diyerek geçmişi anımsadı Riad. – Adıgecenin en eski yeryüzü dillerinden biri olduğunu, Sumer dilinden daha genç bir dil olmadığını içtenlikle söylüyordu. Profesöre yardımcı olmak için Adıgelere ilişkin kitapları aramaya başladım. Böylece Adıgeceyi ve Adıge edebiyatını daha derinlemesine öğrenmiş oldum.

 

Yeni bilimsel arayışları Riad’ın ufkunu açıyor ve yeniden dünyaya gelmiş biri gibi oluyor. Bilinçlenmesi Reyhaniye köylülerinin kimliklerinin değiştirilmeleri dönemine rastlıyor. İsrailli Adıgelerin nüfus cüzdanlarında ad ve soyadı olarak kendi gerçek ad ve soyadları değil, Türkiye’ye geldiklerinde kendilerine verilmiş olan ad ve soyadlar yazılıydı. Söz gelişi Riad’ın kardeşleri Memduh ile Samir’in soyadları Harun diye yazılmıştı. Oysa Harun büyük babalarının adıydı. Ben Ğış soyadını yazdırmak için direttim ve yazdırdım. Ardından diğerleri de kendi gerçek soyadlarını yazdırmaya başladılar.

 

“Çerkesçe konuşun!”

 

Reyhaniye’yi dolaşırken bir avluda asılı bir levha gördüm, “Çerkesçe Konuşun” diye yazılıydı. İlkin şaşırdım, sonra düşündüm. Türkiye’de iken Düzceli Neğuç Hikmet’in anlattığı bir olayı yeniden anımsadım. Çektikleri çileleri anlatırken Hikmet ayağa kalktı, kare biçiminde kırmızı bir saç levhayı bana gösterdi. Üzerinde “Türkçeden başka dilde konuşmak yasaktır!” yazılıydı. Buna benzer levhalar Adıge köylerine ve ortak alanlara da asılmıştı. Bunlar özgür olmamanın işaretleri idiler.

 

- Bir ulus olarak bizi ayakta tutacak olan tek şey, kökenimizi derinlemesine ve iyi öğrenmek, dilimizi ve hiçbir ulusun kültürüne benzemeyen ulusal kültürümüzü ayakta tutmaktır, - dedi Riad. – Yüz elli yıldır Adıgeler olarak İsrail topraklarında yaşıyoruz, ama Yahudi ya da Arap olmadık. Türkiye, Suriye, Almanya, Fransa ve ABD’de yaşayan Adıgeler de öyleler. Ne olursa olsun kendi özelliklerimizi korumamız ve Adıgece konuşmayı sürdürmemiz gerekiyor. İsrail’de yaşayan Adıgeler eski anayurtlarını seviyorlar, kalpleri anayurda dönük. Geçmiş dönemlerde çektikleri acıları unutmuyorlar, Kafkas Savaşı sonucu ulusun darmadağın edilmiş olduğunu da biliyorlar.

 

- Başımıza gelmiş olan onca yıkımı unutmadan ileriye yönelik adımlar atmak zorundayız, - diyor Riad. – Bizim açımızdan Kafkasya ve Rusya bir, ayırım yapmıyoruz. Ayrı düşmüş olsak da acımız ve sevincimiz ortak.

19. yüzyılda Ortadoğuya yerleşen Çerkeslere Araplar “Moskova’dan gelen insanlar” (Москобым ицIыфхэр) diyorlardı. Uzun yıllar geçtikten sonra Adıgelere saygı duymaya ve “Çerkes” demeye başladılar. Bunun da düşündürücü yanları olmalı…

 

 

Nıbe Anzor, Adıge mak, 19 Mart 2020

 

 

Kaynak: https://adygvoice.ru/2020/03/19/%d0%bc%d0%be%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b1%d1%8b-%d1%89%d1%8b%d1%89-%d1%87%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b5%d1%81%d1%85%d1%8d%d1%80/?fbclid=IwAR3CAHOxouKqqZbgSN2Kc5HE9A5nmumrGxqPvONgOMrtY2o-XvGDzjmya5A

 

 

Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

 

Cherkessia.net, 24 Mart 2020

 

***

 

«Москобы щыщ черкесхэр»

 

Израиль щыпсэухэрэ адыгэ хэхэсхэм къарыкIуагъэр тхыгъэу зыдэт тхылъ джыри яIэп, ау къаугъоигъахэу щыIэ къэбархэр бэ мэхъух. Адыгэ къуаджэу Рихьание щыпсэурэ Гъыщ Риад къызэриIорэмкIэ, лIэшIэгъурэ ныкъорэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ахэр IэкIыб хэгъэгум кощыжьынхэу зэрэхъугъэм тхылъыр фэгъэхьыгъэщт.

 

«Черкес» зыпIокIэ зиобраз урысые обществэм ынэгу къыкIэуцорэ цIыфым итеплъи, ипсэу­кIи, изекIуакIи зэрэщыт шъыпкъэм текIых. Ащ фэдэ еплъыкIэр Кавказ заом илъэ­хъан къыщежьагъэу ары зэра­лъытэрэр. УсэкIо цIэрыIохэу Пуш­киным, Лермонтовым, нэмыкIхэми черкесхэр лIыбла­нэхэу, ячIыгу иухъумакIохэу, ятеплъэ дахэу зэрэщытыгъэхэр ятхыгъэхэм бэрэ къахэфэхэми, черкесыр къызэрашIошIыщты­гъэр укIакIоу ары. Советскэ лъэхъаными тарихъыр зэрэзэрагъэшIэрэ тхылъхэм черкесхэр тыгъуакIохэу, фэмыфхэу, бзэ­джа­шIэу къыхагъэщыщтыгъ. Бэ­шIагъэп джыри Кубановедением ыкIи Кубань щатхыгъэ тхылъхэм черкесыр тыгъо­кIоу­кIа­кIоу, зэуакIоу, цыхьэ фэ­пшIы­нэу щымытэу къызаIуатэщты­гъэр. Непэрэ мафэми ащ фэдэ образэу черкесхэм афызэхалъхьагъэр бэмышIэу Урысы­ем ипосолэу Тыркуем щыIэ Алексей Ерховым «къыгъэшъыпкъэ­жьыгъ», Кавказ заом ыуж черкесхэм ежь яшIоигъоны­гъэкIэ заIэти, Тыркуем кIо­жьы­гъагъэхэу къыIуагъ. Адыгэу дунаим тетыр зэкIэ ащ ыушъхьакIугъ.

 

— ТыдэкIи черкесхэм IаплIыкIэ къащы­пэгъокIыщтыгъэхэп, — къырещажьэ ипсалъэ Риад. — Хэта зищыкIэгъагъэр егъэзыгъэкIэ зышъхьэ къезы­хьы­жьэжьыгъэ лъэпкъэу зыщыпсэу­щтыгъэ чIыгур зимыIэжьыр? Тыркуеми, Балканхэми, Европэми, Амери­кэми ахэр зэращыпсэущтхэм фэбэнэнхэ фаеу чIыпIэ иуцогъа­гъэх. Ащ пае зы­хэм Iашэр агъэ­федэщтыгъ, нэмыкIхэр ясэ­наущыгъэ, яакъыл, Iофыр шIу зэралъэгъурэм хищыжьыщтыгъэх.

 

КъокIыпIэ Благъэм кIуагъэхэми къиныбэ зэпачыгъ. Бедуинхэмрэ друзхэмрэ ренэу къа­пэ­уцужьыщтыгъэх, ежьхэм, зэ­ре­сагъэхэу, зыкъагъэгъунэ­жьы­щтыгъ. А лъэхъаным фэгъэхьыгъэу «Черкес» зыфиIорэ фильмэр режиссер цIэрыIоу Къандур Мухьадин Иорданием щигъэуцугъ.

 

— Рихьание зыдэщыс чIыпIэр черкесхэм ежь-ежьырэу къыхахыгъагъэп, — къеIуатэ Риад. — Тыркуем ипащэхэм къу­шъхьэчIэс купышхохэр щы-

­псэун­хэу ар къафагъэнэфэгъагъ. Ау ущыпсэуныр къиныгъ, чIыгум удэлэжьагъэми къыуитын щыIагъэп. Ау мухьаджырхэм псынэкIэчъышхоу чIыгум къычIиутырэм анаIэ тырадзэ­гъагъ, ягъашIи рапхыгъагъ.

 

Охътабэ темыкIыгъэу Кав­казым къикIыгъэхэ унагъохэм тыркухэр ыкIи арабхэр къахагъэтIысхьэхэу рагъэжьэгъагъ. Ежь Риадрэ ышэу Мамдыхъурэ (ар Рихьание и Адыгэ Хасэ илъэс заулэрэ ипэщагъ) къуа­джэм щыпсэурэ цIыф пчъагъэр зыфэдизыр атхы, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэри ахэм ахэт.

 

— Рихьание зыдэщыс чIыпIэм къызытIысыгъэ илъэсыр шъыпкъагъэ хэлъэу къыIонэу зыми ышIэрэп, — еIо Риад. — ЛIыжъхэм агу къызэрэкIыжьырэмкIэ, ар къуаджэу Кфар-Камэ къызэтIысым зы илъэскIэ ыуж къинэгъагъ, къуаджэм итарихъ затхырэр 1878-рэ илъэсым къыщегъэжьагъ. Рихьание ыцIэ тхыгъэхэм апэрэу къазыхэ­фагъэр 1882-рэ илъэсыр ары, джащыгъум чылэр къэтIысы­гъагъэу, къуаджэр щыIэ хъугъэу ащ дэсхэми алъытэ.

 

Апэу къуаджэм къыдэтIыс­хьэгъагъэхэр Шагудж ыкIи ЛIы­шэ лIакъохэр арых. Ахэм къа­кIэлъыкIуагъэх Гъыщхэр, Тэтэр­хэр, Тыркухэр, ГутIэхэр, Шъхьагумэхэр, Шэуджэнхэр, Пщыпыйхэр, Хъунэхэр, нэмыкIхэри.

 

Зэшхэм ястатистикэ къызэриIорэмкIэ, 1882-рэ илъэсым Рихьание унэгъо 66-рэ (нэбгыри 128-рэ) щыпсэущтыгъэ, илъэси 10 зытешIэм нэбгырэ 211-рэ, 1987-рэм — 621-рэ, 1992-м — 813-рэ, 1993-м — 847-м нэсыгъагъэх. 2010-рэ илъэсым зэкIэмкIи зэрэхъу­щтыгъэхэр нэбгырэ 1240-рэ, а пчъагъэм щыщэу 265-р ара­быгъэх. 1948-рэ илъэсым, Израиль къэралыгъо шъхьаф зэ­хъум, унэгъо 18 Рихьание дэ­кIыжьи Сирием кIожьыгъагъэ, илъэситф тешIагъэу унэгъуитф етIани кощыжьыгъагъэ. На­хьыбэмэ ашIэщтыр ашIэщтыгъэп, зытесыгъэхэ чIыпIэр апэ Тыркуем, нэужым Англием яягъ. Сириемрэ Ливанрэ ащы­псэунхэу бэ кIожьыгъагъэр. Джащыгъум Рихьание ина­хьыжъхэр пащэхэм ялъэIугъагъэх ячIыгужъ къэкIожьынхэу Iизын къаратынэу, ау къафа­дэгъагъэп.

 

Ау сыдми хъурэ щыIэп

 

Риад иныбжьыкIэгъум Рамат-Гане дэт университетыр къыухыгъ. Тарихъымрэ адыгабзэмрэ къоджэ еджапIэм щаригъэхьыгъ. Икъоджэгъухэр, шъхьэкIафэ къыфашIызэ, «профессоркIэ» къеджэх.

 

— СицIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу тхылъыбэмэ сяджэ, — къыIуагъ Риад. — Iофыгъо гъэшIэгъонхэм сатегущыIэныр сикIас, анахьэу тарихъым ыкIи адыгэхэм къарыкIуагъэм фэ­гъэхьыгъэ къэбархэм салъэхъу, ау тхэным сытегъэпсыхьагъэп. Бэмэ къысаIо мемуархэр стхын­хэу, ащ ыпэу сигупшысэхэмкIэ цIыфхэм садэгощэныр сэ къы­хэсэхы. НыбжьыкIэхэм лъэпкъ тарихъыр ашIогъэшIэгъон, ти­лъэпкъ къыкIугъэ гъогур зэрагъашIэ зэрашIоигъом сегъэгу­шхо. Бэрэ ахэм саIокIэ.

 

Ежьыри ышъхьэкIэ илъэпкъ тарихъ игъэкIотыгъэу зэригъэшIэнэу зыригъэжьэгъагъэр еджа­пIэм Iоф щишIэ зэхъур ары. Ащыгъум Америкэм профессор горэ къикIи Рихьание къэкIо­гъагъ, адыгабзэм изэгъэшIэн пылъыгъ. ГущыIипшI нахьыбэ адыгабзэкIэ ышIэщтыгъэп, ау мэзэ заулэрэ къуаджэм зыдэсым рыгущыIэу ригъэжьэгъагъ.

 

— Американцэм кавказ филологиемкIэ ушэтын горэхэр ышIыщтыгъэх, — ыгу къэкIыжьы Риад. — Адыгабзэр зэрэдунаеу анахь бзэжъэу тетыжьхэм зэращыщыр, шумерхэм абзэ къы­зэрэщимыгъакIэрэр ицыхьэ телъэу къыIощтыгъ. Профессорым IэпыIэгъу сыфэхъоу сIозэ, адыгэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъхэм салъыхъоу езгъэжьэгъагъ. Адыгабзэри, адыгэ литературэри нахь дэгъоу зэзгъэшIагъэх.

 

ШIэныгъакIэу зэригъэгъотыгъэхэм Риад игупшысакIи зэ­блахъугъ, икIэрыкIэу дунаим къытехъуагъэу зилъытэжьыгъ. Идунэе зэхашIэ зыщыригъэжьагъэр адыгэхэу Рихьание дэсхэм япаспортхэм язэблэхъун зыфежьэр ары. Израиль щы­псэухэрэ адыгэхэм япаспортхэм ежь алъэкъоцIэ шъыпкъэхэр арэп адэтхагъэхэр — Тыркуем къызэсыхэм къафашIыгъэ цIэ­хэмрэ лъэкъуацIэхэмрэ. Гущы­Iэм пае, Риад ышыхэу Мамдыхъурэ Самиррэ япаспортхэм зэрадэтхэгъэхэ лъэкъуацIэр Хьарун. Ятэжъ джары ыцIагъэр. Ежьым ипаспорт ылъэкъоцIэ шъыпкъэу Гъыщыр къыдаримыгъатхэу ашIокIыгъагъэп. Аужырэ лъэхъаным Риад зэрэзекIуа­гъэм фэдэу адыгэ лъэкъуацIэхэу яIагъэхэмкIэ зязыгъэтхы­жьыхэрэр нахьыбэ мэхъух.

 

«АдыгабзэкIэ шъугущыI»

 

Рихьание къыщыскIухьэзэ чэу горэм табличкэ пылъагъэу слъэ­гъугъэ, «УзэрэгущыIэщтыр адыгабзэ» ыIоу ащ тетхэгъагъ. Ар згъэшIэгъуагъэ, нэужым тхыгъэм сигъэгушIуагъ. Тыркуем сыкIуагъэу Нэгъуцу Хикмет къысфиIотэгъэгъэ къэбарыр сыгу къэкIыжьыгъ. Къинэу апэкIэкIыгъэр къыIуатэзэ, къэтэджи итеплъэкIэ плIэмыеу, ышъокIэ плъыжьэу къэнджалым хэшIыкIыгъэ табличкэр къысигъэлъэгъугъагъ. Ащ тет­хэгъагъ: «УзэрэгущыIэщтыр тыркубзэ закъор ары!». Джащ фэдэ табличкэхэр адыгэхэм ячэухэми атеIулIэгъагъэх, цIыф зэIукIапIэхэми ащыпылъэгъа­гъэх. Ахэр ашъхьэ зэрэфимытыгъэхэр къэзыгъэлъэгъорэ та­мыгъэу ар щытыгъ.

 

— Тэ лъэпкъэу тыкъызэтезыгъэнэн зылъэкIыщт закъор лъапсэу тыкъызытекIыгъэр куоу зэдгъашIэмэ, тыбзэрэ зыми фэмыдэ тилъэпкъ культурэрэ тымыгъэкIодхэу къызэтедгъа­нэхэмэ ары, — къытиIуагъ Риад. — Адыгэхэр Израиль зыщыпсэухэрэр лIэшIэгъурэ ны­къорэ хъугъэ, ау ащ пае джурти, араби тыхъугъэп. Джащ фэдэх Тыркуем, Сирием, Германием, Францием ыкIи США-м ащыпсэухэрэ адыгэхэри. Сыд хъугъэми, тэ тызыфэдэм тытетэу тыкъэнэн, тызэрэадыгэм тырыгушхоу тыщыIэн фае. Израиль щыпсэурэ хэхэс адыгэхэм ячIыгужъ шIу алъэгъу, агухэр къытфызэIухыгъэх. БлэкIыгъэ зэманхэм къинэу алъэгъугъэр ащыгъупшэрэп, Кавказ заом лъэпкъыр зэрэзэхигъэтэкъуагъэри янэрылъэгъу.

 

— ТхьамыкIагъоу къытэхъу­лIагъэр зыщытымыгъэгъупшэу тапэкIэ тызэрэлъыкIотэщтым тызэрэпылъыщтыр къыдгурэIо, — еIо Риад. — ТэркIэ Кавказыри Урысыери зэфэдэх. ТызэкIэрычыгъэми тигушIуагъуи тигумэкIи зы.

 

Я 19-рэ лIэшIэгъум КъокIыпIэ Благъэм икIыжьыгъэгъэ адыгэ­хэм арабхэр къызэряджэщтыгъэхэр «Москобы къикIыгъэ цIыфхэр» (Люди из Москвы), къырагъэкIыщтыгъэр «Москобым» ицIыфхэр. Илъэсыбэ зы­тешIэ ужыр ары ахэм адыгэхэм шъхьэкIэфагъэ къафашIэу «черкескIэ» къяджэхэ зыхъугъа­­гъэр. Ащи узэгупшысэн хэлъ…

 

Ныбэ Анзор.

 

Шъачэ — Рихьание — На­зарет — Шъачэ.