Çerkes Müzik Enstrümanı Qamıl  

 

Ğuçe Źamudin'in son kitabı "Adığe qamıl" ile ulusal müzik enstrümanlarımızın araştırılması alanında büyük bir gelişme kaydetmiş olduk.

 

Onun daha önce yayınlanan "Şiçepşine öğreniyorum" ve "Adığe şiçepşine atlası" kitapları sayesinde okurlar şiçepşine hakkında bilinmeyen bir çok şeyi öğrenme imkanı bulmuşlardı.Bu kitapların arkasından Qamıl hakkındaki bilimsel eseri ortaya çıkmıştır.

 

 

XX nci yüzyılın 30 lu yıllarında Çerkeslerin müzikal kültürlerini araştıran G.M.Kontseviç ve A.M.Avraamov Qamıl'ın kaybolmak üzere olan bir müzik aleti olduğunu,birkaç kişi tarafından çalınabildiğini yazmışlardır.Bu birkaç kişi olmasaydı Osetlerin Vuadındzı,Karaçay-Balkarların Sıbızğısı gibi Çerkeslerin QamıI'ı de kaybolup gidecekti.

 

Qamıl yeryüzünde mevcut müzik enstrümanlarının en eskilerindendir. Kemikten yapılmış fleyt türü müzik enstrümanları paleolit çağlardan beri varolmuşlardır. Bunlardan önce ise ağaç ve otlardan imal edilen ayrafon türü müzik enstrümanları vardı. Dayanıksız ve çabuk kırılır olmaları nedeniyle bu tür müzik enstrümanlarına arkeolojik kazılarda rastlanmamıştır.

 

Fleyt türü müzik aletleri en eski zamanlardan başlayarak Slavlar Finler,Türkler,Moğollar tarafından kullanılmıştır.Bu aletleri en yaygın biçimde çobanlar kullanmışlardır.

 

Bulgar,Moldav ve Türklerin kavalı,Gutsulların floyarası,Türkmenlerin kargı tuyudükü,Kırgızların Çooru,Kazakların Sıbızğısı,Moğolların Tsuuru benzer sistem ve fonksiyonlara sahip olarak uzun yıllar varolagelmişlerdir.Kafkaslılardan Abhazların Açarpını,Karaçay-Balkarların Sıbızğısı,Asetinlerin Vuadındzı,Çerkeslerin Qamıl/Bjemiyi de benzer sistem ve sosyal fonksiyonları olan fleyt türü müzik enstrümanı olarak varolagelmıştır.

 

Bu müzik enstrümanının halk yaşamında önemli yeri vardı.Avrasya coğrafyasında bu enstrümanı yaygın olarak çobanlar kullanmışlardır.Onlar koyun sürülerini bu enstrüman ile yönetiyor,sürüyü otlamaya veya sulamaya götürürken bu enstrümandan yararlanıyorlardı.Bu müzik enstrümanıyla çalınan melodiler sayesinde hayvanlar daha iyi otluyor,daha çok süt veriyor ve daha sağlıklı yavruluyorlardı.

 

K.S.Kovaç XX nci yy.başlarında Açarpın hakkında şunları yazıyordu:"...bu müzik enstrümanı sadece insanları eğlendirip dansettirmek için değil koyun sürülerinin yönetilmesi içinde kullanılıyordu."

 

Müzik enstrümanı ve sesinin çobanları çeşitli hastalıklardan koruduğuna inanılırdı.Abhaz mitolojisine göre Açarpından ilk üretilen makam sürüde üretimin artması üzerineydi.

 

Kimi halklar kederli günlerinde de ayrafonları kullanırlardı.Bu nedenle Gutsullar cenaze törenlerinde Floyar çalıyorlardı.Çerkes,Abhaz,Karaçay-Balkarlarında cenaze törenlerinde bu enstrümanı kullandıkları yazılmaktadır.Nehirde boğulup cesedi bulunamayanların aranmasında,yüksek kayalardan düşerek veya suda boğularak ölenlerin ruhlarının bulunmasında Qamıl kullanılıyordu.

 

Ayrafon türü müzik enstrümanları uzunlukları (350 mm.den 1000 mm.ye kadar),delik sayıları (3-8),imal edildikleri malzeme (otlar,çeşitli ağaçlar,demir) bakımından farklılık gösteriyorlardı.Daha çokta kamış otundan yapılıyorlardı.Müzik enstrümanı Qamıli çalan kişi qamılini kendisi yapıyordu.

 

Başkırların enstrümanı Kurayı araştıran Z.F.Zelinske: "Ince derili,dokunulduğunda titrek cam sesi veren bitkilerden yapılıyor.Bu tür otlar kurak mevsimlerde yüksek yerlerde yetişiyor" diyordu.Bu tür otlardan fleyt türü enstrümanlar sonbahar aylarında yapılırdı.İ.Hoşba'nın yazdığına göre:"Ağustos-Eylül aylarında yüksek yerlerde,yedi el genişlıği uzunluğundaki otlar çobanlarca kesiliyordu.Ot ne kadar kuru ise sesi de o kadar güçlü oluyordu.Bu tür otlardan yapılan enstrümanlar uzun süre dayanmıyordu.İ.Hoşba'nın Moğol enstrümanı Tsuurum çalan N.Buyandelgarar ve B.Noranbatar'ın anılarından anladığına göre otlardan yapılma enstrümanın ömrü bir günlüktü.Çobanlar her gün sabah kestikleri kuru ottan yaptıkları enstrümanı gün sonunda atıp ertesi gün yenisini yapıyorlardı.

 

Kızılcık,badem,kaysı ve meşeden yapılan Bulgar kavalı,fındık ve Leşinadan yapılan Floyara, barbaris ağacından yapılan Çoor,Söğütten yapılan Şoor,yumuşak sibirya ağacından yapılan Tsuur uzun süre kullanılabiliyordu.Müzik enstrümanı Tsuur da iki parça halinde,buzağı derisinden elde edilen yapıştırıcı maddenin koyun barsağı ile kaplanmasıyla yapılıyordu. Kırgızların Çooru da aynı şekilde yapılıyordu.Fleyt türü enstrümanların sesleri genellikle yumuşak olur.Bu durum enstrümanın üfleme deliğinden itibaren son dip noktasına kadarki boşlukta var olan hava sayesindedir.

 

Ayrafon müzik enstrümanlarına üfleyerek ses elde etmek oldukça zor bir ıştir.Qamıl çalan kişinin dudak dil ve dişlerini kullanışı,nefes alıp verme şekli,Qamıl'ı tutuşu,delikler arasındaki mesafe,parmak uçlarının delikler üzerinde tutulma şekli,sesi yönetme yeteneği gibi durumlar elde edilecek sesin belirlenmesinde etkili sebeplerdir.

 

Qamıl çalmanın bilinen kuralları arasında enstrümanı üflemenin yanısıra çalınan makama sesle eşlik etme (dejuv) ninde önemi vardır ( burdon sesi).Bu  Başkırların Kurayı,Gutsulların Floyarı,Moğolların Tsooru,Kırgızların Çooru ve Çerkeslerin Qamıl'ı için böyledir.Bu şekilde şarkının makamı gür veya tiz bir ses eşliğinde seslendirilmiş olmaktadır.

 

Ayrafon türü enstrümanların bir çoğunun adları imal edildikleri malzeme ile ilişkilidır.Açarpın ve kuray birer bitki ismidir.Çerkes Qamılinin adı da Türk dillerinden alınmadır.V.V.Radlov'un "Türk lehçeleri sözlüğü" nde Qamıl kelimesinin anlamı olarak türkçedeki kamış bitkisi gösterilmektedir.Bu durum,Çerkesler ile Türk halkları arasındaki asırlar süren işbirliğinin dil ve kültüre yansımasıdır.

 

Yukarıda belirtildıği gibi,hayvancılıkla uğraşan bütün halklarca fleyt türu enstrümanlar yoğun şekilde kullanılmıştır.Bu enstrümanı XX nci yy.başlarında sanat gurupları bünyesinde en etkin biçimde kullananlar Başkırlar olmuştur.Onların Kuray dedikleri enstrümanını çalabilenler halklarının dünya görüşlerini,yaşam felsefelerini,istek ve amaçlarını bu müzik aleti ile sanat alanında en etkili biçimde dile getirebilmişlerdir.

 

Bu kitabın yazarı,Çerkes kültürünü,halk sanatını candan seven Adığe Cumhuriyeti saygın sanatçısı Ğuçe Zamudin'dir.Müzik enstrümanlarının ulusal kültür açısından taşıdığı büyük önemi iyi bilen Ğuçe Źamudin bu enstrümanları yeniden canlandırmak için uzun yıllar çaba harcamıştır.Şiçepşine,Qamıl gibi enstrümanları imal etmesinin yanısıra çalmasınıda öğrenmıştir.Çalışmalarında İ.V.Matsiyevski'nin "Sistematik olarak etnofonik"olarak adlandırdığı yöntemi benimsemiştir.

 

Ulusal müzik enstrümanları üzerine Çerkes halkının oluşturduğu bilgileri toparlamış,bunlardan çıkardığı sonuçları esas alarak Şiçepşine ve Qamıl'ı yeniden canlandırmıştır.

 

Bu büyük ulusal problemi tek başına çözmüş olmasına hayret etmemek mümkün değildir.Qamıl hakkındaki tüm bilgi parçacıklarını ,Qamıl'ın çalınışı,yapılışı,Qamıl sanatçılarının yaşam hikayeleri,qamıl çalmasını nasıl öğrendikleri ili ilgili bilgileri büyük bir dikkatle bir araya toparlayabilmiştir.Kendisinin bizzat halk müzik enstrümanlarını yapması ile birlikte,eski ustaların yapım usullerinide etraflıca araştırmıştır.Kendisinin günümüzde uğraştığı ulusal problemlerle gelecekte uğraşacak kadrolarıda yetiştirmıştir.Günümüzde birçok genç Qamıl ve Şiçepşine ile ilgilenmektedir.Kitapta yer alan genç qamıl sanatçılarının resimleri ve onların imal ettikleri enstrümanların hikayeleri bu durumun kanıtıdır.

 

Yazar çalışmalarını bir yönteme göre düzenlemiş,sözünü ettiği her bir müzik enstrümanı hakkındaki dökümanlara da kitabında yer vermiştir.Bu güne kadar Qamıl ile ilgili oluşan bilgileri toplamak,her yerde mevcut qamıllerin resimlerine ulaşmak,qamılin yer aldığı müzik guruplarını belirtmek,eski ve yeni qamıl çalıcısı ve yapımcılarının hikayelerine yer vermek,bunların yeniden ulusal kültüre kazandırılmalarını sağlamak kitabın temel amaçları arasında yer almıstır.

 

Ençok ta XX nci yy.ın ikinci yarısından itibaren Qamıl'ın çalınış kurallarını korumuş kişilere kitabında yer vermiştir.Çeşitli müzik guruplarinda çeşitli zamanlarda yeralmış qamıl sanatçılarının ele geçen resimleri ile Ğuçe Zamudin'in bizzat çekmış ilduğu resimler kitapta yeralmıştır.

 

Kitabında  doğu, batı ve dış ülke Çerkeslerinin qamıl çalma tarzlarını ayrı ayrı gösterebilmiştir.Qamıl'ın günümüzde kullanıldığı yerleri (Adıgey,Kaberdey-Balkar,Karaçay-Çerkes,Krasnodar,Türkiye) ortaya koymuştur.

 

Eldeki resim ve hikayeler,eski tarzda yapılmış qamıllerle birlikte yeni teknolojiler kullanılarak yapılanlarıda göz önüne koymaktadır. (Aşıbeko Azamet,vuvıj Anzor,Platonov Anton'un Qamıl'leri) Ğuçe Zamudin'in yapmış olduğu qamıl resimleride kitapta önemli yer tutmaktadır.

 

Qamıl'ın tarihi çok eski yıllara uzanıyorsa da müzelerde en çok XX nci yy.başlarında kullanılmış demirden qamıller mevcuttur.Müzelerde başka materyallerden yapılmıs tek tük qamillerin olduğuda görülmüştür.Moskova'daki Rusya müzik enstrümanları müzesinde yaban otundan imal edilmiş Qamıl bulunmaktadır.Teşü Şuayib'e ait fındık ağacından yapılmıs Qamıl Psışuape (Lazarevsk) müzesinde 1961-62 yıllarından beri korunmaktadır.Tüfek namlusundan yapılmış qamıller Rusya müzik enstrümanları müzesi ile etnoğrafya müzesinde bulunmaktadır.Alüminyum ve demirden yapılmış Qamıl'ler G.İ.Prozritelev ve G.K.Prava adına yapılmış Stavropol müzelerinde saklanmaktadır.

 

Belirli bir sıralama düzenine sahip olan kitap sayesinde Qamıl'ın tarihini  derli toplu bir arada görebilmekteyiz.

 

Ulusal müze arşivlerinden ele geçen resimler bize XIX ve XX nci yy.larda yaşamış qamıl sanatçıları ile onlarin yeraldıkları düğün törenleri hakkında bilgiler vermektedir.

 

Kitapta yer alan ek belgeler,1949 dan günümüze kadarki qamıl müzikleri büyük önem taşımaktadır.Bunlar Ğuçe Zamudin'in kayda aldığı makamlardan,Adıgey radyo tv.kurumu,Adıgey ve Kaberdey-Balkar Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüleri arşivlerinden elde edilmiş makamlardan oluşmaktadır.

 

Ğuçe Zamudin'in kitabı,müzisyen ve biliminsanları ile birlikte Çerkes kültürünü seven herkesin ilgi duyabileceği bir eserdir.

 

 

 

 

Kaynak: Bulatova Dinara A. - Sanat bilimleri kandidatı, Rusya sanat tarihi enstitüsü müzik enstrümanları araştırma bölüm çalışanı.

 

Cherkessia.net, 25 Ekim 2021