Çerkes etiği, dünyaya uyum sağlamaya gerek olmadığını, kendimizi çevremize, çevremizi de kendimize uyarlamak gerektiğini öğretiyor. Bu, yüzyıllar boyunca kendini inşa etme, kendini geliştirme yoluyla gelişen rasyonel öz seçim stratejisidir. Modern bilimde bu tür süreçlere büyük önem verilmekte ve bu bağlamda genellikle "benlik kültürü" (Foucault), kendisinde ve çevremizdeki dünyada yüksek düzeyde yönelim sağlayan etkili ve umut verici bir pratik kimliğin araştırılması ve oluşturulması hakkında bahsedilmektedir (Erikson 1959; Nicols 1970, Wong 1988).

 

Başarıyı ve kendini geliştirmeyi amaçlayan böyle bir kimliğin özel bir ifadesi, Adıgağa sisteminde "insanlar arasında olma sanatı"- "цIыху хэтыкIэ" kavramıdır. Birisi hakkında şunu söylerlerse: цIыху хэтыкIэ ещIэ - "insanlar arasında olma sanatına sahiptir", bu övgü kişinin makul olduğuna, sosyal güvenilirliğinin ve tutarlılığının, insanlarla iyi ilişkiler kurma ve sürdürme yeteneğinin bir göstergesidir. Eski Rusça "людскость" -"insanlık" kelimesi bu nitelikleri mükemmel bir şekilde aktarıyor. "İnsanlar arasında olma sanatı"veya insanlık, toplumda onurlu bir şekilde yaşama ve davranma yeteneğidir, kişinin otoritesini ve onu besleyen kültürü yükseltir.

 

Aynı zamanda, dünyada doğru yönelimin önünde duran engelleri ortadan kaldırmak için tasarlanmış içsel bir güç olarak anlayış yeteneği - зэхэщIыкI ön plana çıkmaktadır. Açıkçası, anlayışın iki vektörü vardır. Her şeyden önce, bu kendini anlamaktır.

 

Kişinin zihinsel alanında iyi bir şekilde gezinme ve bu temelde en uygun manevi, ahlaki perspektifle kendi imajını inşa etme yeteneğidir. İkinci vektör, başka bir kişinin yaşam dünyasını anlama ve kabul etme, onun ilgi alanlarını, isteklerini ve hedeflerini dikkate alarak hareket etme isteğidir. Bu, daha önce de belirtildiği gibi, insanların ilişkilerini yumuşatmak, dengelemek, düzeltmek için tasarlanmış empatik bir işlemdir. Böyle bir tutumun hedefleri, istekleri, eylemleri olumlu yönde teşvik ettiği, olumsuz yönde bastırdığı kanısındayız. Her şeyden önce, insanların acı ve ıstırap çekmesine neden olabilecek eylemleri ortadan kaldırır ve şu meşhur Konfüçyüs ve İncil'deki emirlerin bir benzeri olarak hareket eder: "Kendine yapılmasını istemediğin bir şeyi başkasına yapma " empati ve rollerin karşılıklı kabulü iletişimin ideali haline gelir.

 

 

İllüstrasyon: Hamid Savkuev

 

Adıgağa sisteminde tüm bunların belirli bir ontolojik ve epistemolojik gerekçesi vardır. Her yaşam ilişkisinin iyinin - "фIы" ve kötünün "e" yayılmasını içerdiği kabul edilmektedir. Bu nedenle görev, olayların, durumların derinliklerine nüfuz ederek, içlerindeki iyi ve kötünün tüm nüanslarını vurgulamaktır. Kendini ve davranışlarını yönetebilmek için her gün gerçeklerin ve gerçeklik ilişkilerinin etik anlamlarını oluşturmak gerekir. Nihayetinde, bireyin etkili pratik kimliğini oluşturan anlayıştır. "İnsanlar arasında olma sanatı" kişiyi zenginleştirir, yeteneklerinin sınırlarını zorlar, kendini en iyi şekilde gerçekleştirmeyi teşvik eder.

 

Sözde "iletişim kurma ve ayrılma sanatı" - хыхьэ хэкI aynı yönde hareket eder. Bu, iletişimin pratik önemi ve verimliliğine daha fazla vurgu yapan, sosyal zihnin başka bir ifadesidir. Burada öne çıkan, insanlara bir yaklaşım yolu bulma ve maksimum fayda ve etkiyle hareket etme yeteneğidir. Böyle bir sanata sahip olan bir kişi, aktivite, öngörü yaratıcılık, bilgi ve görgü kurallarının mükemmel bir şekilde uygulanmasıyla ayırt edilir.

 

İlişkilerin etik rasyonelleştirme becerilerinin genel resmini tamamlayan "цIыху IыгъыкIэ" adı verilen yetenektir, kelimenin tam anlamıyla: "insanları tutma sanatı."

 

Sorunsuz, iyi ilişkileri sürdürme (koruma) yeteneği bu şekilde aktarılır. Bu tür insanlardan özel bir saygıyla bahsedilir: Акъыл гъэтIылъа иIэщ, цIыху зэтетщ, уи дзыхь ебгъэз хъунущ - "Köklü bir zihne sahiptir, mükemmel, sağlam, güvenilir bir kişidir."Aynı zamanda, ruh hallerinde ve ilişkilerinde haksız bir değişiklikle öne çıkan kişileri de olumsuz değerlendiriliyor: " bazen iyi kalpli, bazen kalpsiz"- гурыфI-гурей ; "ruh hali adamı"- цIыху техьэ-текI. " ЦIыху IыгъыкIэ " kategorisi, insani bağlantıların kırılganlığına karşı etik bir tepkidir; bu da başkalarını rencide etmemeye, yabancılaştırmamaya, hayal kırıklığına uğratmamaya ve ilişkilerin yıkıcı bir senaryoya dönüşmesini engeller.

 

Kaynak: Bğajnoko Barasbi,Адыгская этика- Adıge etiği ( Adıge ahlaki değerler sistemi), Nalçik,EL-Fa ,1999

 

 

Çeviri: Beşto Yılmaz Beştepe

 

Cherkessia.net, 29 Mart 2026