Sayın Ş’ejoque Zafer bize kendinizi tanıtır mısınız?

Зиусхьэн, зыкъыдэбгъэцIыхуамэ ди гуапэт?

1962 yılında Adana/Tufanbeyli ilçesine bağlı Kayapınar (Ş’ejoquey) Köyü’nde doğdum. Tufanbeyli’nin eski adı Mağara. Resmi olarak Mağara doğumluyum (!). Türkçe’yi ilkokulda öğrendim. Adıgece konuştuğumuz için birkaç kez meşe odunuyla dayak yediğimi hiç unutmuyorum. Belki de anadilime bu kadar düşkün olmamın nedeni bu dayaklardır. Kuzey Kafkasya’dan sürülmüş bir ailenin çocuğu olarak, köyden okumak için ayrılışımı da bir sürgüne benzetirim. Çünkü, olmam gereken yerden, kendi ulusal-kültürel değerlerimle bir nebze olsun yaşayabileceğim doğal ortamdan koparıldım. Ortaokulla başlayan “sürgün” hayatım devam ediyor. Çeşitli periyodik yayınlarda çalıştım. Eğitimciyim.

Минрэ щибгъурэ хыщIрэ тIум (1962), Аданэ къалэм епхауэ ЩIэжокъуей сыкъыщыхъуащ. ЩIэжокъуэхэ сарищIалэщ. Тыркубзэр, пэщIэдзэ эджапэращ щызэзгъэщIар. АдыгэбзэкIэ дызэрыпсэлъам и щхьэусыгъуэу зэ тIо жыгей башкIэ егъэджакIуэм удын къызэрттырилъхьар щытщыгъуий сигу икIкъым. Ищхъэрэ Къавкъазыр зырагъэбгъына си адэшхуэхэм ещхьыу, уеджэныущ жаIэу си къуажэ зэрызагъэбгынар зызогъэщхь. Сыкъыщалъхуа. си бзэ сыщыпсэлъэжыф къуажэм а си къыдэкIыгъуэ лъандэрэ хэхэс гъащIэ изохьэкI. Журналистыу илъэситху сылэжьа и ужь иджы  щIалэ егъаджэу си гъащIэр изохьэкI.

Çerkes ulus bilinci, dili ve kültürü üzerine yaptığınız çalışmalardan bahseder misiniz?

Адыгэ лъэпкъ Iуэхухэм теухуауэ къэблэжьахэм и гугъу къытхуэпщIыфыну?

Fiili olarak fazla çalışma yapmış biri değilim. Yine de üniversiteyle birlikte başladım diyebilirim. Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği’nde, 1984 sonrası, tiyatro komisyonunda (tiyatro kolu kurmak yasaktı) ve Kafdağı dergisi yayın kurulunda yer aldım. 1992’de yayın dili ‘’Türkçe-Çerkesce” olarak Ankara Valiliği’nden izin almayı başaran Marje dergisinin ikinci sayısından itibaren yayın yönetmenliğini üstlendim. Marje dergisi, Çerkeslerin Türkiye diaspora tarihinde ömrü kısa ama çok ses getiren bir dergisi olarak yerini almıştır. Özellikle Abhazya işgale uğradığında, yayınlarının yanı sıra, Marje grubu, Türkiye’de işgale verilen tepkilerde güçlü bir ses olarak yerini almıştır. Genç yaşta kaybettiğimiz derginin sahibi Sönmez BAYKAN’ı bu vesile ile burada minnetle anıyorum. Bunların dışında, Kafkas Dernekleri Federasyonu’nun organize ettiği Anadil Eğitimcilerinin Eğitimi kursuna Ankara Kafkas Derneği öğretmen adayı olarak katıldım. Ankara Kafkas Derneği’nde Adıgece’nin Kaberdey dialektiyle üç yıl kurs eğitmenliği yaptım. Ayrıca bu üç yıllık dönemde KAFFED’in yayın organı NART Dergisi yayın kurulunda bulundum. Şu an herhangi bir kurumsal etkinlik içinde değilim. Çok sık olmamakla birlikte Türkçe ve Adıgece olarak, internet ortamında düşüncelerimi paylaşıyorum. 

Лъэпкъ Iуэхум теухуауэ злэжьауэ, жыпIэхъуныу гъащIэгъэныщэ щыIэкъым. Щхьэ щытхъужыныри Адыгагъэм къекIуу щыткъым. ИтIани, упщIэм упэмыджэжыныри емыкIущ. Унивэрситетым щыщIэздза лъэхъанхэм хуозэ лъэпкъ Iухухэми хэлэжьыхьын зэрыхуейр къыщызгурыIуар. Анкарэ Ищхъэрэ Къавкъаз Хасэм, 1984м (минрэ щибгъурэ ищIрэ плIы) щыщIэдзауэ, хасэм щырагъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм сыхэтащ. Тийатро гупымрэ Кафдагъы зицIэ журналыр къыдэзыгъэкI гупымрэ садэлэжьащ. Минрэ щибгъурэ бгъущIрэ тIум Тыркубзэрэ АдыгэбзэрэкIэ дыщытхэн хуитыныгъэ диIэу Маржэ журналым, и етуанэ къыдэкIыгъэм щыщIидзэу и атащхьэ дирэкторыу сыщылэжьащ. Гурзинхэр. Абхъазым къышебэна лъэхъэным, Маржэм и тхыгъэхэм ямызакъуэу Маржэм щылажьэ щIалэ гупым, Тыркум ис Щэрджэсхем, ирагъэкIуэкIа организацэхэм фы дыдэу я гуащIэ халхъащ. Маржэм и гъащIэр кIэщIами. И щытыкIэмрэ жиIахэмрэ иджыри цIыхухэм ягу къокIыж. Маржэр къыдэзыгъэк гупым и тхьэмадэу ди япэ ита, зи гъащIэр кIэщI тфIащыу тIэщIаха Туркъэу Сонмэз Байкан тхьэмыщкIэр, фыгъэкIэ сигу къызогъэкIыж. Ар лъэпкъым и лIыхъужьыу псэуащ.

Къавкъаз Хасэхэм и Хасащхьэм (фэдэрацэ) зэхишэу Адыгэбзэмрэ Абэзэбзэмрэ егъэджакIуэ игъэсэныу Юро Сюзыр дэIэпыкъуэгъу зыщищIа лъэжыгъэм сыхэту, илъэсищкIэ Анкара Къавказ Хасэм АдыгэбзэкIэ гуп щезгъэджащ. А лъэхъэным КАФФЕДм къыдигъэкI Нарт журналым и къыдэкIыгъуэхэм садэIэпыкъуащ. Нобэ дыкъыздэсам, лъэпкъ Iуэхухэм теухуауэ хасэхэм сыщылэжьэжкъым. ЗэрысхузэфэкIкIэ си анэдэлъхубзэмкIэ тхылъ соджэ сотхэ. Лъэпкъ Iуэхум щIэн хуеуэ и нэхъ Iуэху Iэтащхьэр уибзэ ипщIэ пщIэжынрауэ солъытэ. Интэрнэтым, иджыри зэзэмызэ Тыркубзэрэ АдыгэбзэрэкIэ си гъащIэ еплъыкIэхэр цIыхухэм ядызогуэш.

Türkiye kamuoyu gündemindeki Demokratik açılım hakkında neler düşünüyorsunuz?

Тыркум къыщыунэху демократизмэ Iуэхухэм уи еплъыкIэр дауэ?

Şu an olan şeyin açılım mı, çalım mı olduğuna henüz karar verebilmiş değilim. Neden derseniz, başlangıçta niyet salt Kürtleri susturmak, onların gönlünü hoş tutmak amaçlı idi. Sanırım, sistem, diğer etnik halkları tamamen erittiğini ve kontrol edebildiğini düşündü. Bunda da çok haksız sayılmaz. Türkiye’de Kürtlerin dışındaki bütün halklar, kendi gerçeklikleri yerine erkin çizdiği kalıplar içinde olmayı tercih (!) etti.  Araplarını başka Arapça yayınlardan korumak için, Kürtlerini başka Kürtçe yayınlardan korumak için kanal açan bir anlayış söz konusu. Bu biraz mevcut hükümetin, Kürtlerin, Arapların ve Alevilerin dışındaki her türlü etnik yapıya bir çalımı gibi geliyor bana. Eğer, gerçekte demokratik açılım amaçlansa, bütün düzenlemeler, fark gözetilmeksizin, bütün halklar için, etnik yapılar için düzenlenirdi diye düşünüyorum. Yine de karamsar olmak istemiyorum. Geleceğin daha güzel günlere gebe olduğuna inancımı sürdürüyorum.

Иджы къыздэсам ущыувыу узэплъэкIыжмэ щхьэгъэпцIэж Iуэхущ плъагъур. Нэхъапэ Куртым зырагъэущэхуныу гугъэт мы Iуэхур къыщIежьар. СызэреплъымкIэ адрей лъэпкъхэм я лъэпкъ гъащIэм зиужьыным теухуауэ, а лъэпкъхэр зыми хуэмейуэщ  зэреплъар къэралыгъуэр. Мы еплъыкIэрикъэралыгъуэм ищхьэм изылъхьэр, езым и бзэм и хабзэм и лъэпкъым зиужьыным хущIэмыкъуу, и гъащIэр кIыфIым къыхэзынэну, и бзэр, и лъэпкъыцIэр щызгъэгъупщэну гъащIэеплъыкIэр зызэрдищIращ. Арапхэр, АрапыбзэкIэ къэпасалъэ тэлэвиднэм, Куртхэри апхуэдэу щихъумэн щхьэ а лъэпкъитIым я бзэкIэ тэлэвиднэ яхууIуихащ.  Дыкъысдэсам, куртхэмрэ Али и гъуэгуэгъхэм пэмыщI, къэралыгъэм лъэпкъхэр фIэIуэхуу щыткъым. Цыху хуэдэ псэукIэ къахуихьын гъуэгу теувауэ щытымэ, нэхъапэ хэкIуэдэж лъэпкъхэр и пэ иригъэщын хуейт с и еплъыкIэмкIэ. ИтIани, нэхъ махуэ дахэхэр къытпэплъэу согугъэ…

Çerkesliğin etnisite ve/veya diğer birleştirici unsurlarından bahseder misiniz? Çerkeslik ne demektir? Kimler Çerkesdir? Çerkes tanımlaması anavatan ve diasporada nasıl algılanıyor? Diasporadaki tanımlama sizce doğru bir tespit mi? Ortak bir Çerkes ulus bilinci mevcut mu?

Щэрдэсхэм/Адыгэхэм я зэкъуэтыныгъэр къахуэзыхьхэм и гугъу пщIыфын? Сыт Адыгагъэр? Хэт Щэрджэсыр? Хэкумрэ хамэ щIыналъэхэмрэ, шэрджэс жыхуаIэр зэтехуэрэ? Хамэ щIыналъэм шэрдэс псалъэм къырагъэубыдым уэркIэ зауэ? Шэрдэсхэм зэдэгъуэгурыкIуэу лъэпкъ еплъыкIэ зэдаIэ?

“Kimler Çerkestir” sorunuza “insan olan herkes” diye cevap vereyim şakayla karışık. Zira, Çerkes atasözü, “Çerkeslik, insanlıktır” der.

“Çerkes” sözcüğünün, anavatanda ve diasporada farklı anlamlar yüklenmiş durumda olması, uzun zamandır sonu gelmeyen ve kolay kolay da gelmeyecek bir tartışmayı da beraberinde getirdi. Çerkes tanımlaması anavatanda Adıgeler için kullanılırken, SSCB döneminde Adıgelerin üç bölgeye ayırılarak ve bir bölgede olanlara Çerkes denmesi artı bir kargaşa daha yaratmıştır. Aynı olan üç bölgenin dilini, üç ayrı dilmiş gibi isimlendirme yoluna gidilerek yapay ayrışmalar körüklenmiştir. Özünde Çerkes eşittir Adige’dir. Diasporada bu adlandırma farklı bir boyut kazanmıştır. Zira, Kuzey Kafkasya’dan sürgün edilen halkların en büyük nufusunu Adıgelerin oluşturması ve tarihte de Adıgelere kendilerinin  dışındakilerce Çerkes denmesinin bir yansıması olarak Kuzeyden gelen bütün halklar, Osmanlı topraklarında Çerkes adıyla kabul görmüştür.

“Хэт Шэрджэсыр” упщIэм “ЦIыхуу зызлъытэж псор” жызIэу гушыIэ тIэкIу игъусэу пэджэж естынщ. Адыгэ псалъэжь диIэщ, “Адыгагъэр цIыхуугъэщ.” жиIэу.

“Шэрджэс” псалъэм Хэкум къыщырагъэубыдымрэ Хамэ щIынапъэ къыщырагъэубыдымрэ зэрщхьэщыкIар, щыт щыгъуи цIыхухэр топсэлъыхь. Мыбы кIэ игъуэтынуи сыгугъэкъым. “Шэрджэс” псалъэм, хэкум Адыгэ закъуэращ къырагъэубыдыу щтар. Совйэт Сюзым и лъэхъэным, Адыгэхэр ягъэткIун гугъэ ящIри “лъэпкъищу” зэбгъырадзащ Къэбэрдейр, Адыгейр, Шэрджэсыр жари. Къэрэшей-Шэрджэс рэспубликем щыпсэу Адыгэм къахуэнащ ШэрджэсыцIэр. Абы и закъуэкъым, лъэпкъищу зэбгырадза Адыгэм я бзэри щыуэ зэгуакIащ. Адыгэбзэр зыбзэу щытти, бзищ ящащ. КIэщIыу жыIапхъэр мыращ: “Адыгэращ Шэрджэсри.” Хэхэс Адыгэм я еплъыкIэмрэ Хэкурыс Адыгэмрэ мы Iуэхум я еплъыкIэр зэщхьэщокI. Зи хеку зэрагъэбгына Къавкъаз лъэпкъхэм нэхъыбэр зэры-Адыгэм щхьэ псори ШэрджэсыкIэкIэ зэрашащ. 

Adıgeler başta olmak üzere Kuzey Kafkas kökenliler Türkiye’de çok kalabalık bir nüfusu teşkil etmekteler, bilinçli bir şekilde yerleştirilme sonucunda birbirlerine uzak yerleşim birimlerinde 55 vilayette yaşamaktalar fakat bu vilayetlerin hiçbirinde nüfusun çoğunluğunu oluşturmamaktalar. Genel kabul görmüş bir görüş vardır; asıl olan anavatanda sayısal çoğunluk olmak, siyasi irade ve ulus bilinci. Anavatana geri dönüş Kuzey Kafkas halklarının geleceği açısından ne derece önemlidir?

Адыгэхэр ипэ иту Къавкъаз лъэпкъхэр Тырку щIыналъэм къыщыкIуахэм хэкъухьауэ зэрагъэтIысам къыбгъэдэкIу дэнэ хэгъэгу щыпсэухэми щымащIэхэщ. Лъэпкъ гъащIэм, Адыгэ лъэпкъым и щыIэныр зэпхар хэку гъэзэжынращ зэпхар жаIэу епплъыкIэр ядэпщтэрэ? Хэкужым гъэзэжыным, Къавкъаз лъэпкъхэм я лъэпкъ гъащIэ зиужынымкIэ сыт къахуихьынур?

Soykırım ve sürgün sonrası Çerkeslerin iskan biçimi; başka belgeye bile gerek bırakmadan Osmanlı İmparatorluğu’nun bu sürgünde dolaylı yoldan da olsa payı olduğu gerçeğini gözler önüne seriyor. Arşivlerin yavaş yavaş açılmasıyla bu durumun yakın zamanda daha da net olarak belgeleneceğini düşünüyorum. Osmanlı, kendi emniyetini sağlamak adına setler çekerken, Kuzey Kafkasyalıların  asimilasyonunu da hedeflemişti. Fakat Osmanlının buna ömrü yetmedi. Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra kesin çözüm (!) bulunarak hepimiz “ne mutlu…” olduk. Kuzey Kafkasyalıların konservative bir kültür yaşamaları, nüfusun köylere yerleştirilmiş olmasıyla mümkün olmuş ve kendileri, kültürel gelişimlerini sağlayamamış olmalarına rağmen mevcudu koruyabilmişlerdir. Bu halklar için dönüş elzemdir. Dönüş, yeniden var olmanın başlangıç noktasıdır. Dünyanın nasıl bir süreç yaşayacağını önceden bilmek çok olası değil fakat, süreç, bizim gibi küçük ve en önemlisi de haksızlığa uğramış masum halklara da bir takım fırsatlar verecektir. Önemli olan, o fırsatlar çıktığında kullanabilmek için donanımlı olmaktır. Bu da anavatanda nüfusla olur. Ulusal –kültürel değerleri koruyup geliştirmek için elinde argümanlara sahip olmakla olur. Bunun en önemlilerinden biri de elbette anadilini koruyabilmektir. Adıge atasözü, dilsiz halk ölü halkdır, der (Bzenşer, psenşeşş.).

Dönüşün, diasporada yok olmakla karşı karşıya gelmiş kitlelerin yanı sıra, anavatanda, sayıları az olan Çerkes nüfus için de elzemdir. Zira, orada da uygulanan politikalar ve doğal asimilasyon süreci, az nüfusu tehdit eder durumdadır.

Ди лъапсэ иракIынкIэ гугъэ ящIыу къыдащIылIа зауэм и кIэм хэкур дагъэбгына и ужь Къавкъаз лъэпкъхэм дунейм зэрытекъухьам ущеплъкэ, Урысхэмрэ Тыркухэмрэ ипэкIэ зэрзэргурыIуар наIуэу къегъэлъагъуэ. Архивхэр наIуэ къащIмэ мыхэр зэдыкIэ утыку къихуэнущ. Тырк къэралыгъуэм, езыр щызауэ щIыпIэхэм зи хэку зырагъэбгынахэр ягъакIуэу зэрыщагъэзэуэрари наIуэщ. ДэнэкIэ ущыIэми, узхагъэгъуэщэн, узхабжэн, ухагъэткIухьын политыкар щыболъагъу. Шэрджэсхэр нобэ къыздэсам я бзэ я хабзэм щыщ тIуэкIу я хъумэфамэ. Къуажэм къызэрыдэмыкIаращ ар къахуэзыхьар. Мы лъэпкъхэмрэ, хэкум къина я лъэпкъуэгъхэмрэ я лъэпкъ гъащIэм зиужьыным щхьэ я хэку ягъэзэжыу зэкъуэувэжын хуейщ. Мы Iуэхум пэмыщI хэкIыпIэ иэкъым сэ сызэреплъымкIэ. Къэралыгъэм. Псори зэхуишэсыу зы къалэ зэрыщимгъэпсэунури наIуэщ. ТIэ, Гъазэжыныр мы лъэпкъхэм щIэрыщIэу я гъащэхэм и щIэдзэжыпIэщ. ГъэщIэм зызэрихъуэжынур пщIэнукъым. Абы къыпхуихьыну фIыгъэхэм пэплъэу, хуэхьэзыру щытын хуейщ. Псодыдэм и Iуэху атащхьэр, уибзэ пхъумэжынращ, къэунэхуну гъэщIэщIэхэм уадэущыным щхьэ. Адыгэм “Бзэншэр, псэншэщ” щIыжаIэр мыращ.

Хэку гъэзэжыным, зыгъэзэжым и закъуэкъым, зыдигъэзэжынум къина и лъэпкъуэгъхэм я щыIэныгъэмкIи щхьэпэшхуэщ. Мыхъумэ ахэри бжыгъэкIэ зэрымащIэм щхьэ я бзэрэ я хабзэрэ яхъумэжыфынукъым. Псом и атащхьэр, хуитыныгъэ зиIэу дунейм дэгъуэгурыкIуэ лъэпкъ щхьэ зэкъуэувэжын хуейщ.

Adığece hakkında bizi bilgilendirir misiniz? Diğer Kafkas dilleriyle akrabalık derecesi nedir?

Адыгэбзэм и гугъу къытхуэпщIыфын? Къавкъаз лъэпкъхэм я бзэхэм и Iыхьлагъэр дауэ?

Kafkas dillerine ilişkin, söylenebilecek en önemli bilginin, Kafkasya’nın otokton halklarının, dillerinin de kendine özgü olduğu, var kabul edilen dil gruplarının hiç birine tabii olmadıkları ve Kafkas dil grubunu oluşturuyor olmalarıdır. Kuzey ve güney olarak ayrıldığını biliyoruz. Adıgece de Kafkas dillerinin kuzey kolu, Kuzeybatı dil grubunda yer alıyor. Akraba diller içinde en yakın olanlar, Abazaca ve artık konuşulmayan ve insanlık kültür tarihi için büyük bir kayıp olan Wubıxce. Umarım diğer Kafkas dillerinin ve bütün dünya dillerinin hiç birinin böyle bir sonu olmaz. Adıgece’nin dünya’nın en eski dillerinden biri olduğuna şüphe yok. Neredeyse doğadaki bütün sesleri barındıran bir yapısı vardır. Bu da dilin ne kadar eski olduğunu belgeleyen bir özellik. Ayrıca, dili oluşturan bütün seslerin ve harflerin tek başlarına anlam yükleniyor olması da dikkat çekici. Adıgece, yakın tarihte yazılı dil haline gelmeden önce, sözlü edebiyatı çok gelişkin bir dildir. Binlerce yıllık bir birikim, Adıge dilinde sözlü edebiyat ürünü olarak günümüze ulaşmıştır.

Къавкъаз лъэпкъхэм я бзэр Дунейм тет бзэхэм къэщхьэщыкIу езыр зы гуп зэрыхъур псоми дощIэ. А лъэпкъхэр, а щIыналъэм и лъэпкъ пэжхэщ, я бзэри апхуэдэщ. Къавкъаз бзэ гупыр тIууэ зэщхьэщокI. Адыгэбзэр Ищхъэрэ Къавкъаз бзэ гупым хэтщ. Абы и унэгъудыдэу щытхэр Абэзэбзэмрэ, нобэ дыкъыздэсам дунейм зи макъ щымыIуж убыхыбзэмрэщ. Тхьэм мыбы аткIэ зыбзэ мыхуэдэ кIуэдыныгъэ къыримыткIэ. Адыгэбзэр, дунейм тет бзэхэм и нэхъыжьдыдэхэм зэращыщым шэкI телъкъым. Псэуныгъэм щызэхэпх макъ псор, адыгэбзэм и макъыу хыболъагъуэ. Мыбыи ар ижь ижьыжьлъандэрэ зэрыщыIэр къегъэлъагъуэ. Адыгэбзэм и макъ псом, и хъэрф псом и закъуэ къыбжиIэн иIэщ. Тхьыбзэу мыхъуми, псалэбзэу бей дыдэу гъащIэ езхьэкIуауэ зыбзэщ. Нобэм Адыгэбзэм къынихьэсыу ятхыжа лъэжьыгъэхэм ущыхэплъэкIэ мыхэр жыуегъаIэ.

Adığece’nin yazılı geçmişi hakkında bizi bilgilendirir misiniz?

Тхыбзэу адыгэбзэм и гугъу къытхуэпщIмэ, сыт жыпIэн?

Adıgelerin ilk olarak yazı diline geçmeleri 160 yıl öncesine uzanır. Tarihi belgelerin bize gösterdiğine göre ilk Adıgece kitap 14 Mart 1853’te çıkan Adıgece Sözlük’tür. Bu eseri yazan Adıge bilim adamı Bersey Wumar’dır. Aslında, konuyla ilk uğraşanlar; Hangeri Sultan, Negume Şora, Hatokşokue Kazi ve Tambi Pago gibi bilim insanlarıdır. Daha sonraları bunların çalışmaları Bersey Wumar tarafından devam ettirilmiştir. Onun yazdığı ilk Adıgece eser olan Adıgece Sözlük isimli kitabın o devir için büyük önemi vardı çünkü öncelikle ulusal bir dilin varlığı ve önemi anlaşılmış, dildeki çok zengin seslerin harfler ile ifadesi sağlanmıştır. 1917 Sovyet devriminden sonra, Adıgece Kiril harfleri ile ifade edilmeye başlandı ancak birkaç sene sonra Arap harflerine dönülmüş ve bu alfabe ile okullarda okutulmuştur. Daha sonra 1923’te Psihuabe’de yapılan geniş katılımlı bir toplantıda, Latin alfabesi kullanılmasına karar verilmiştir. Oluşturulan Latin alfabesi 1936 yılına kadar devam etti ve o tarihten itibaren Kiril alfabesine dönüldü. Dünya Çerkes Birliği 2003’teki toplantısında 14 Mart gününü Adıge dilinin bayramı olarak karalaştırılmış ve o tarihten itibaren kutlanmaktadır.

Адыгэм, сэ сщIэуэ я тхыбзэм и къежьапIэр щэрэ хыщIрэ илъэс ипэщ. Тхылъыу адыгэбзэкIэ щытрадзар Гэтхэпэм 14, 1853(минрэ щийрэ тхущ!рэ щы) илъэсим ЩIэныгъэлI Бэрсей Умар итха Адыгэбзэ псэлалъэращ. Абы ипэкIэ тхыбзэм елэжьахэщ Хъанджэри Султан, Нэгумэ Шорэ, Хьэтэкъущокъуэ Къази, Тамбий Пагуэ хуэдэ щIэныгъэлIхэр. Ахэм утыку къыралъхьа лъэжьыгъэхэр щIэгъэкъуэгъу зыхуищри Бэрсей Умар и лъэжьыгъэр утыку къырилъхьащ. Абы итха тхылъым лъапIэдыдэт. Зы лъэпкъым и бзэкIэ и пэдыдэ тырадза тхылъщ. Минрэ щибгъурэ пщыкIублым Совет Рэволуцэм и ужькIэ нэхъапэ Кирил алфавиткIэ ятхащ Адыгэбзэр. Илъэсит щы блэкIа и ужь, Арап хьэрфхэм иритхэу щIадзащ. Еджапэхэм Арап хьэрфкIэ Адыгэбзэ щаджащ. Минрэ щибгъурэ тIощIрэ щы илъэсым, Псыхуабэ тхыбзэм теухуауэ зэIущэшхуэ щекIуэкIри Латин хьэрфхэмкIэ иритхэным щхьэ Iэ къаIэтащ. А лъэхъэным зытрагъува Латин Алфэвитыр минрэ щибгъурэ щэщIрэ хы илэсым къэсыу зэрахьащ. А илэсым щыщIэдзауэ Кирил хьэрфхэм тырагъэзэжри нобэм къэсыу иритхахэщ. МинитIрэ щым, Дунейпсо Адыгэ Хасэм Гатхэпэм и пщыкIуплIыр Адыгэбзэм и тхыпзэ махуэу гъэлъэпIэн хуеуэ хабзэу къащтауэ, а махуэр Адыгэхэм я махуэ лъапIэхэм ящыщщ.

Adığe dili ve kültürü adına Türkiye Cumhuriyetinden beklentileriniz nelerdir?

Адыгэхэм я бзэмрэ я щэнхабзэмрэ теухуауэ Тырку Рэспубликэм и щIэн хуеуэ узэргугъэхэр сыт?

Beklentim, vatandaşı olarak, kendi gerçekliğimi yaşama şansı vermesidir kuşkusuz. Herkesin, ulusal –kültürel değerlerini yaşatma şansı bulduğu bir ülke sanırım dünyanın en zengin ülkesidir. Ben de Türkiye Cumhuriyeti’nin bu anlamda, dünyanın en zengin ülkelerinden biri olmasını istiyorum. Türkiye Cumhuriyeti Adıgece’nin, nüfus itibariyle en gelişmiş olarak konuşulan, yazılan, okunan ülke olması gerekirken en zavallısı durumunda olması korkunç bir durum. Bir dil, konuşulması için insanlara ihtiyaç duyar. O dilin sahiplerinin elinden bu şansı aldığınızda, kendilerini geliştirmesine olanak sunmadığınızda, o dili yok eden sorumlu durumuna düşersiniz. Maalesef, salt Adigece değil, ülkemizde onlarca dilin benzer akıbeti mevcut. Türkiye Cumhuriyeti, diller bahçesidir aslında. Bahçedeki çoğu dillerin ağzı bantlanmış bir halde. Elbette bu bantların çözülmesini istiyorum. Dünya’da en çok Adıge’nin yaşadığı bir ülkede; Adıgece’nin en çok geliştiği diaspora ülkesi olsun istiyorum.

Сыкъыщалъхьа хэгъэгум. Псом и пэ сэ сызыхущIэкъу, сызхуэхъуапсэ гъащIэр зыгъэщIэнымкIэ и IэнатIэ илэжьыжын хуейщ. Зэлъэпкъуэгъухэр яку мамырыгъэ дэлъу зыхуей гъащIэр щагъуэт зы хэгъэгу дунейм и нэхъ дахэдыщ сэркIэ. Сэри сыщыпсэу мы хэгъэгур нехъыфI дыдэу щытыным сыхущIокъ. Адыгэхэр нэхъыбэдыдэу щыпсэу мы хэгъэгум. Адыгэбзэр нэхъ тхьэмыщкIэдыдэу зэрыщытыр гуауэщ. Бзэм зиужьыным, хэмыкIуэдэным щхьэ цIыхубэ хуэныкъуэщ. ЦIыхухэм я бзэр къаIэщIэфхрэ зевмыгъэужьмэ, а бзэр щIэзытIэну и ужь итхэм ящыщ фохъу. Зэрдижагъуэщи, Адыгэбзэм и закъуэкъым, мыхуэдэу зипсэ хуэкъу бзэ щыкуэдщ мы хэгъэгум. Бзэ жыг хадэщ и пIалъэ пщIэмэ. Я жьэр зэтэдауэ зибзэ мыпсэлъэжыф хадэщ иджыркIэ. Тырку къэралыгъуэм, Адыгэм и нэхъыбэр щыпсэу мы хэгъэгум Адыгэбзэми и макъ щыIужын хуеуэщ сызэреплъыр.

Adıgece’nin Türkiye’de gelecek nesillere ulaştırılması konusunda ümitli misiniz? Türkiye’de Adığece adına yapılan çalışmalar yeterli mi? Adığecenin Türkiye’deki geleceği adına ümit verici mi?

Тыркум. Адыгэбзэр щIэблэм егъэщIэнымкIэ угугъэрэ? Адыгэбзэм теухуауэ екIуэкI лэжыгъэхэр ирикъурэ? Адыгэбзэр,  Тыркум щыпсэуфынымкIэ угугъэрэ?

Türkiye’de Adıgece’ye yönelik ciddi bir çaba olduğunu düşünmüyorum. Hatta, bu konuda Çerkeslerin de ciddi bir talepleri olduğu kanısında değilim. Bir düşünün, konuştuğumuzda 5 milyondan bahseden bir toplum ve temsil iddiasındaki örgütler (STK), yüzlerle ifade edilen derneklerinde sadece dans ediyor. Anne-baba çocuğuna dans etmek için izin verirken, dil ve dil ile üretilebilecek aktivite