Sayın Fahri Huvaj bize kendinizi tanıtır mısınız?
Лъытэныгъэ зыфэтшIырэ Хъуажъ Фахьри, хъунэу щытмэ адыгабзэкIэ уиунэгъуацIи дыхэтэу зыкъытэбгъэшIэна?
FH – Geleneksel Adıge kültüründe insanın kendinden söz etmesi oldukça riskli ve pek tercih edilmeyen bir iştir. Çünkü kendinden söz eden kişinin her zaman «kendini övüyor, övünüyor» gibi görünme tehlikesi vardır. Kendini öven, övünen kişi ise toplumda pek hoş karşılanmaz ve ciddiye alınmaz. Aynı şekilde insanın çocuğunu, malını, hayvanını bile övmesi hoş karşılanmaz. «Bırak da başkaları övsün» derler.
Хъу.Ф. – Пэсэрэ Адыгэ шIэнхабзэм къызэрэдилъытэрэмкIэ цIыфым ежь игугъ къышIыжьыныр шъыпкъэмкIэ тIэкIу къезэгъырэп, щынагъо ыкIи хъопсагъоп. Сыда зыпIокIэ цIыфыр ежь къызтегущыIэжьмэ «ышъхьэ щэтхъужьы, зыщэтхъужьы» фэдэу къэлъэгъон щынагъор ащ сыдигъуи къыпэщылъ. Зыщытхъужьрэ цIыфыри цIыфмэ шIу алъэгъурэп, уаси къыфашIырэп. Джащ фэдэкъабзэу цIыфыр ибын, имылъку, ибылым щытхъужьынри ашIотэрэзэп. «Щыгъэти нэмыкIхэр къыщэрэтхъу» аIо.
Geleneksel Adıge kültüründe insanı yüzüne karşı övmekle arkasından yermek/çekiştirmek aynı derecede yadırganır ve kınanır. Bu yüzden olsa gerektir ki, binlerce yıldan bu yana sayısız işgalci güce karşı şanlı direnişler göstermiş olmasına, son olarak, dünyayı titreten koloniyalist/emperyal büyük Rus Çarlığı'na karşı neredeyse 300 yıla yakın süre devam eden son kurtuluş savaşında destanlar yazmış olmasına karşın, kimse neredeyse herhangi bir Adıge kahramanının adını bile bilmez. Çünkü kahramanlar kendilerini anlatsa övünmüş olabilirler ve kahramanlıkları beş paralık olur.
Пэсэрэ Адыгэ шIэнхабзэм къызэрэдилъытэрэмкIэ цIыфым нэрылъэгъоу ущытхъунри мынэрылъэгъоу уубынри зэфэдэу агъэемыкIу. Илъэс мин пчъагъэм къыкIоцI зихэку къибэнэгъэ кIочIэ хъункIакIомэ апэуцоу лIыгъэшхуабэ зэрихьагъэ пэтми, аужыпкъэрэу, зэрэдунаеу зэтезыгъэкIэзэзыхьэщтыгъэ колониалист ыкIи эмпэрял кIочIэшхоу Урыс Царизмэм къыришIылIэгъэ аужыпкъэрэ фитхъужьныгъэ зэошхоу илъэс 300 Iапэцыпэ фэдиз зыукъудиигъэм щызэрахьэгъэ лIыхъужъыгъабэхэр орэдыжъмэ, IорыIуатэмэ ахэхьагъэ пэтзэ зы Адыгэ лIыхъужъ нэмыIэми ыцIэ цIыфмэ къызэрамышIэжьрэр зиягъэр арарэу сенеэгуе. Сыда зыпIокIэ лIыхъужъмэ агъэхъагъэр ежьмэ къаIотэжьмэ зыщытхъужьыгъэ фэдэу цIыфмэ къащыхъун ылъэкIыщт ыкIи ялIыхъужъыгъэ чапыч имыосэжьэу къэнэжьыщтышъ ары.
Bütün bunlar, gelenekleri olduğu gibi korumanın, sorgulamadan uygulamanın ne kadar yanlış olduğunu, toplum için ne kadar zararlı sonuçlara, ne büyük kayıplara yol açabildiğini ortaya koyan en çarpıcı örneklerden bazılarıdır.
Мыхэр зэкIэ, хэбзэжъхэр зэрэщытыгъэ шъыпкъэм тетэу хъумэгъэныр, умыушэтыхэу, уахэмыIэзэжьыхьахэу зепхьэныр зэрэпхэнджыр, лъэпкым ащ ягъабэ къыфихьын зэрилъэкIыщтыр къэзыгъэлъагъорэ шэпхъэ IупкIымэ ащыщ ныIэп.
Geleneksel Adıge kültüründe başkalarının övmesi veya başkalarını övmek de sorunsuz değildir. Bu övgü duyulacağına ve övülenin de kulağına gideceğine göre yüzüne karşı övmüş gibi algılanabilir, farklı, yanlış yorumlara yol açabilir. Geleneksel Adıge kültürüne göre en iyisi bilen bilir deyip bırakmaktır. Bu konuda ceguak'uelerin hakkını teslim etmek gerekir. (Ceguak'ue: bir tür halk ozanıdır. Tarihe, toplumsal olaylara tanıklık eden ve bu tanıklıklarını söz ve ses ustalığıyla topluma ve gelecek kuşaklara yansıtan bir sanatçıdır; vak'anüvistir, hicviyecidir, mersiyecidir, güftekardır, bestekardır, icracıdır...) Bir kahramanlık, erdemli bir davranış, ceguak'uelerin dilinde sanatsal bir etkinliğe dönüşür. Ceguak'uelerin genellikle müzikal olan söylemleri halk tarafından benimsendiğinde sorun kalmaz. O yiğitlik, kahramanlık, o erdem, sahibiyle birlikte ölümsüzleşir. Ne yazık ki, diğer pek çok ulusal kültürel değer ve kurumlarıyla birlikte Ceguak'ue kurumu da (Anayurt Çerkesya'daki küçük filizlenmeler bir yana bırakılırsa) neredeyse tarihe karışmıştır.
Пэсэрэ Адыгэ шIэнхабзэм къызэрэдилъытэрэмкIэ нэмыкIым ущытхъунри нэмыкIыр къыпщытхъунри щынэгъончъэп. А щытхъур цIыфмэ зэрэзахыхыщтыр, ащ фэдэу узщытхъурэми ытхьэкIумэ зэрэнэсыжьыщтыр гъэнэфагъэ, арэу зыхъурэми нэрылъэгъу щытхъу фэдэу къащыхъун ылъэкIыщт, нэмыкI Iофыгъо пхэнджхэр ащ къырагъэкIын алъэкIыщт. Пэсэрэ Адыгэ шIэнхабзэм къызэрэдилъытэрэмкIэ анахышIур: зышIэрэм ешIэ Iуагъэу къэгъэнэныр ары. Мыщ фэгъэхьыгъэу джэгуакIомэ яшIушIагъэ ягъэгъотыжьыгъэн фае. (ДжэгуакIокIэ заджэхэрэр: лъэпкъ усэкIо къызэрыкIу. Тхыдэр, цIыфыбэ Iофыгъохэр къэзыушыхьэтрэ ыкIи къыушыхьэтхэрэр гущыIэ ыкIи мэкъэ IэзагъэкIэ цIыфыбэмэ, къэкIощт кIэблэхэмэ алъызгъэIэсрэ IэзэшIэлI, хъугъэшIэгъэтх, гыякIо, щытхъурыIу, орэдус, орэдыIу...) Зы лIыхъужъыгъэ е зы цIыфыгъэшхуагъэ джэгуакIом зыIэкIахьэрэм ар джэгуакIом ыбзэ дэхэфэшI IэшIэгъэ гъэшIэгъон щэхъу. ДжэгуакIомэ нахьыбэрэмкIэ орэдышъом илъэу къаIохэрэр цIыфыбэмэ заштэрэм Iофыр зэшIокIы. А лIыхъужъыгъэр е цIыфыгъэшхуагъэр зыгъэхъагъэм ыцIэ кIыгъоу мылIэжьныгъэм нэсы. Тиджагъу нахь мышIэми нэмыкIрэ лъэпкъ шIэнхэбзэ пкъыгъуабэмэ ыкIи ахэр къэзыгъэхъущтыгъэ IофышIэмэ ыкIи IофшIапIэмэ афэдэу джэгуакIохэри (Адыгэ хэкоу Черкесиям къыщыIушыжьрэ цIыкIу-шъокIухэр зыбгъукIэ къэбгъанэмэ) тхыдэм хэхьэжьыгъ пIоми хъунэу щыт.
Şimdi, yukarıda belirtilen riskleri de bilerek, son paragraflardaki tespiti de dikkate alarak ve programın formatı gereği sorulmuş olmasına dayanarak, kendimden kısaca söz edeyim.
Джы ыпшъэкIэ къыщытIогъэ щынагъохэри аужыпкъэрэ пычыгъом къыщытIогъэ хъугъэшIагъэхэри къыдэтлъытэзэ ыкIи программэм ишапхъэ елъытыгъэу къызэрэтэупчIыгъэхэм къыхэкIыкIэ сишхъэ Iоф игъугъ къышъуфэсшIын.
Ben Adıge ulusunun Abdzah boyunun HUWAJ/XHUAJJ soyundanım. Resmi ideoloji tarafından re'sen verilen yapay soyadını değiştirerek, kendi özgün soyadını resmen de almayı başarabilmiş şanslı(/şanssız)lardan biriyim. Özen olan soyadımı, sonradan Huvaj olarak değiştirmeyi başardım. İlahiyatçı, Eğitimci, Hukukçu, Kamu Yönetimi Uzmanı ve sivil toplum aktivistiyim.
Сэ Адыгэ лъэпкъым и Абдзэхэ къотамэ – Хъуажъ лIакъом сыщыщ. ЛIэкъоцIэ нэпцIэу къэрал хабзэм къытипэсыгъагъэр зэзыхъокIыжьышъугъэу, ежь илIэкъоцIэ шыпкъэ къэзыштэжьышъугъэ насыпышIо(/насыпынчъэ)мэ сащыщ. ТыркубзэкIэ къытатыгъэ тиунэгъоцIагъэу ЁЗЕНыр ХЪУАЖЪ (/ХЬУАЖ)эу зэрязгъэхъокIыжьыныр къыздэхъугъ. Сытеолог, сыегъэджакIу, сыюрист, къэрал Iоф зегъэкIоным сыфэIаз ыкIи бэдауш хэсэ зэхэщагъэмэ сырялэжьакIу.
1946 yılı sonbaharında Antalya-Korkuteli-Yeleme köyünde doğmuşum. Hiç Türkçe bilmeden başla(tıl)dığım ilkokulu köyde bitirdikten sonra 7 yıllık Antalya İmam-Hatip Okulu'nu (1965), bu okul mezunlarının Üniversite sınavlarına alınmaması yüzünden tekrar sınavlarını dışarıdan vermek suretiyle Antalya Lisesi'ni (1967) bitirdim. Önce İmam-Hatip Okulu mezunu olarak sınavlarına girebildiğimiz tek yüksek okul olan Yüksek İslam Enstitüsü'nü İstanbul'da okumaya başladım (1966-67). Bu arada klasik devlet lisesini de dışarıdan bitirerek (1967) İÜ. Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı bölümüne kaydolduysam da iki yıl sonra bırakmak zorunda kaldım.
1946 гъэм ибжыхьэм, Анталя епхыгъэ кэлэжъыеу Коркутели-м хэхьэрэ къуаджэу Елэмэ (Къэсейхьаблэ) сыкъыщыхъугъ. Тыркубзэ сымышIахэу сызчIэ(гъэ)хьэгъэ пэублэ еджапIэр къуаджэм къызщысэухы уж илъэсыибл еджапIэу Ефэнды еджапIэр Анталя къалэм (1965 гъэ) къыщысыухыгъ. Ащ ыуж ар къэзыухыгъэхэр университетым зэрэкIамыгъэхьэрэм къыхэкIэу Анталя Лицейри (1967 гъэ) къэсыухыгъ. АпэрэмкIэ ефэнды еджапIэр кэзыухыгъэхэр зычIэхьэшъурэ еджэпIэ лъэгэ закъоу щыIэ Ислъам Институт лъагэм Истанбул сыщычIэхьагъ(1966-1967 гъэ). Ащ сыщеджэзэ Класик Лицей къызэрыкIори къэсыухыгъ (1967 гъэ). ИтIанэ Истанбул Университетым и литэратурэ факулътеты инэмыцабзэ къотамэ сычIэхьэгъэ нахь мышIэми илъэситIу къынэуж чIэсымынэжьы мыхъунэу хъугъэ.
İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü'nü bitirdikten sonra bir yandan memurluk/öğretmenlik yaparken bir yandan da AÜ Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Etnoloji bölümünde okumaya başladım. 12 eylül öncesi yaratılan karmaşa ortamında ve sonrasında lise gibi her ders yoklama yapılması ve devam sorunları yüzünden ikinci sınıftan sonra ayrılmak zorunda kaldım.
Истанбул Ислъам Институт лъагэр къызэсэухы уж зыбгъукIэ къулыкъушIэу/егъэджакIоу сылажьэзэ зыбгъумкIи Анкара Университетым бзэм, тхыдэм, чIыгъурышъом (географием) фэгъэхьыгъэ ифакулътеты Этнологие къотамэм сыщеджэнэу сыщыфежьагъ. Iоныгъо/бжыхьэпэ мазэм и 12 къыпэу хэгъэгум къыщагъэхъугъэ зэрэзехьэ-зэрэукI щынагъом дыхэтэу еджэгъу пэпчъ къэмыкIуагъэхэр ауплъэкIоу зэрэрагъэжьагъэм къыхэкIэу ятIонэрэ илъэсыр къэсыухыгъэ пэтзэ сыкъычIэкIыжьынэу хъугъэ.
Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü'nü (TODAİE) bitirdikten sonra (1985) 12 eylülün haksızlıklarından ve yakıcı baskılarından etkilenip öfkelenerek Hukuk öğrenimi görmeye karar verdim ve İÜ Hukuk Fakültesi'ni de bitirdim (1991).
Къэрал IофзэхэщакIэм теуфагъэу Тыркуемрэ КъокIыпIэгурытымрэ афэгъэхьыгъэ (административнэ) Институтыр (1985 гъэм) къызэсэухы уж Iоныгъом/бжыхьэпэм и 12-кIэ заджэхэрэ дзэ гъэпсыкIэм имыхъумышIагъэхэм, изэфэнчъагъэхэм сагъэгубжишъ, юридическэ шIэныгъэ зэзгъэгъотынэу тесыубытагъ ыкIи Истанбул университетым и юридическэ факулътет сычIахьишъ, (1991 гъэм) къэсыухыгъ.
İşçi, memur, öğretmen ve avukat olarak 25 yıl süre ile devlete hizmet ettikten sonra 15.09.1996 tarihinde kendi isteğimle emekliye ayrılarak anayurt Çerkesya'ya Adıgey Cumhuriyeti'nin Başkenti Maykop'a yerleşmeye karar verdim. Üç yıl kadar burada yaşadım. Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü'nde araştırmacı, Adıge Maq (Adıge Sesi) gazetesinde gazeteci-yazar ve Maykop'ta Adıgey Devlet Üniversitesi'nde okutman olarak görev yaptım; Diyaspora Tarihi, Ortadoğu-Adıge Kültür Tarihi, Dinler Tarihi dersleri verdim.
КIочIэрыпсэоу, къулыкъушIэу, егъэджакIоу ыкIи адвокатэу илъэс 25-кIэ къэралыгъом Iоф зыфэсэшIэ уж 15.09.I996 гъэм сэ сишIоигъоныгъэкIэ кIочIэфэгъашIоу сыхэкIыжьишъ, тятэжъ хэгъэгоу Черкесиям – Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьэIэу Мыекъуапэ сыдэтIысхьэжьынэу тесыубытагъ. Илъэсищ фэдизкIэ ащ сыщыпсэугъ. ЦIыффэшI шIэныгъэ къэлъыхъуакIо институтым шIэныгъэлэжьэу, Адыгэ Макъ гъэзетым журналистэу ыкIи Мыекъуапэ дэт Къэралыгъо Университетым егъэджакIоу Iоф щысшIагъ. Хэхэс Адыгэм итхыдэ, динмэ ятхыдэ фезгъэджагъэх.
Ekonomik sorunlar nedeniyle geri dönmek zorunda kaldım. 2002 yılından beri halen Ankara'da serbest avukat olarak çalışıyorum. Emekli İngilizce Öğretmeni Düriye Kardan ile evliyim ve dört çocuk babasıyım.
Экономикэ амалынчъагъэхэм къахэкIыкIэ къэзгъэзэжьынэу хъугъэ. 2002 илъэсым къыщегъэжьагъэу Анкара къалэ адвокатэу Iоф щысэшIэ. КIочIэфэгъашIоу тIысыжьыгъэ инджылызыбзэ егъэджакIоу Къардэн Дуриерэ унагъо зэдэтшIагъэу тызэшъхьэгъус, быниплI тиI.
Adıge ulus bilinci, dili, tarihi, kültürü adına yaptığınız çalışmalardan bahseder misiniz?
Адыгэ лъэпкъ шIэжьым, Адыгабзэм, Тхыдэм, шIэнхабзэм афэгъэхьыгъэу бгъэцэкIагъэ лэжьыгъэмэ ягугъ къытфэпшIына?
FH – Bu alandaki çabalarım, Türkiye Kafkas Kültür ve Yardımlaşma Derneği adıyla İstanbul'da faaliyet gösteren dernekte (Şimdiki Bağlarbaşı Derneği) 1966-67 yıllarında başladı. O sıralarda özel çabalarla (değerli dostum ve arkadaşım Çurey Aliy'in yardım ve katkılarıyla) Adıgece okuma-yazma öğrendim ve daha sonra derneklerimizde ve evlerimizde isteyen arkadaşlara Adıgece okuma-yazma kursları açtım.
Хъу.Ф. – А Iофмэ афэгъэхьыгъэ лэжьыгъэмэ Тыркуем и къафкъас шIэнхабзэ ыкIи зэдэIэпыIэныгъэ хас ыцIэу Истанбул тэтыгъэм (джырэ Багъларбашы хасэр ары) 1966-67 гъэхэм сащыхэхьагъ. А лъэхъэным сэрсэрэу (ыкIи синыбджэгъоу Чурей Алий иIэпыIэгъукIэ) адыгабзэкIэ тхакIэ-еджакIэ зэзгъэшIагъ. Ащ ыуж адыгабзэкIэ тхэкIэ-еджакIэ зэзгъашIэ зышIоигъохэмэ афэшI тихасэхэмэ ыкIи тиунэхэмэ курсхэр къащыфызэIусхыгъ.
İstanbul Kafkas Kültür Derneği'nde gençlik kolu kurulmasına, Çerkes resimleriyle ilk duvar takvimi (1968) çıkarılmasına, Aqsore Zihni ve rahmetli Nartoqua Ünal ile birlikte öncülük ettim. Pahalı yerlerdeki lüks, sosyetik eğlence geceleri (mehtap gezileri, balolar vs) yerine gençlerin tanışmalarına, dar gelirli ailelerin bir araya gelip ulusal kültürümüz içinde kendi müziğimiz ve oyunlarımızla eğlenmelerine yönelik olarak mütevazı düğün salonlarında «Mezuniyet Geceleri» geleneğini başlattık. Bu gecelerde Türkiye'de ilk kez sahnede canlı olarak Adıgece şarkılar söyledik, koro ve solo olarak (K'ok'ue Oğuz, Neğuey Turhan, Şşogen Sırrı, Merzey Burhan vb) arkadaşlarla birlikte.
Истанбул Къафкъас ШIэнхэбзэ хасэм ныбжбыкIэ хасэ къыщызэIухыгъэным, Адыгэ сурэтхэр тетэу апэрэ блын лъэхъанылъэ (1968 гъэм фэгъэхьыгъэу) къыдэзгъэкIыгъэмэ сахэтыгъ Акъсорэ Зихьнирэ Нартокъо Иналрэ тызэгъусэу. Люкс чIыпIэ лъапIэхэм ащашIыщтыгъэ пчыхьэзэхэхьэхэмэ (мэзэгъо чэщ къухьэзекIохэмэ, данс ешхэ-ешъохэмэ н.) ячIыпIэкIэ кIэлэ-гъуалэхэр, хэхъо макIэ зиIэ унагъохэр осэ макIэхэр кIатызэ зы чIыпIэ къихьэхэу, нэIуасэ зэфэхъунхэм, Адыгэ орэдхэмрэ къашъохэмрэкIэ зэрэгъэчэфынхэм фэшI джэгушIыпIэ Iэрыфэгъухэмэ «еджэн ухыгъо чэщхэр» зыфэтыусыгъэ пчыхьэзэхэхьэхэр къедгъэжьагъэх. А пчыхьэзэхэхэм ТыркуемкIэ апэрэу сценэм АдыгабзэкIэ орэдхэр къащытIуагъэх зырызаIоуи купзэдаIоуи (КIокIо Iоугъуз, Нэгъой Турхьан, Шэуджэн Сырры, Мэрзэй Бурхьан н. афэдэ) ныбджэгъухэмрэ тызэгъусэу.
1970'lerde (12 mart 1971 tarihine kadar) İstanbul'da bazı arkadaşlarımla birlikte Kamçı – Aylık Siyasi Gazete adıyla amatör bir yayın organı çıkarmaya başladık. Bu gazetenin sorumluluğunu ve yönetimini üstlendim. Bu gazetenin, (belki 2. Meşrutiyet sonrası dönemde Osmanlıca-Adıgece yayınlanan Ğuaze/Rehber gazetesinden sonra) Cumhuriyet döneminde Çerkes ulusal-kültürel kimliğini açıkça ortaya koyan ve savunan, asimilasyon sorununu açıkça dile getiren ve anti-asimilasyonist demokratik ulusal mücadeleye öncülük eden, «kendi topraklarında kendi kaderini tayin eden egemen bir toplum olma» ilke ve hedefiyle Çerkes halkının yok olmaktan kurtuluşunun anayurda dönüş olduğunu ilk kez açıkça ortaya koyan ve savunan bir gazete olarak demokratik Çerkes ulusal mücadelesinin sesi olduğunu söylemek yanlış olmaz.
1970 илъэсхэм (гъэтхапэм и 12, 1970 гъэ нэсэ) Истанбул ныбджэгъу заулэ тыхъоу КIэпщ (Къамыщ) зыцIэ мэзэгъу гъэзетыр къыдэдгъэкIынэу тыфежьагъ. А гъэзетыр ипшъэдэкIыжьи зытеслъэжьзэ сэ зезгъэкIуагъ. А гъэзетыр (я2-нэрэ республикашъоу 1908 гъэм щыIагъэм къыдакIоу Осмэныбзэрэ АдыгабзэрэкIэ къыдагъэкIыгъэу щытыгъэ Гъуазэ гъэзэтым ыуж) Республикэ лъэхъаным Адыгэ лъэпкъ Iофыгъор гъэнэфагъэу, IупкIэу утыгум къизылъхьэгъэ гъэзетэу, лъэпкъгъэкIодым игугъ нафэу къэзышIыыгъэу ащ пэуцугъэу, анти-ассимилационист демократическэ лъэпкъ бэнэныгъэм пэщэныгъэ фэзышIыгъэ гъэзетэу, «ежь ичIыгужъ зищыIэныгъэ щызыгъэпсыжьышъурэ лъэпкъэу» щыпсэуныр IэнатIэ-гухэлъ зыфэзышIыгъэ гъэзетэу, Адыгэ лъэпкъыр кIодыжьыпэным къезыгъэлын зылъэкIыщт гъогу закъор хэкум гъэзэжьыныр арэу зэрэщытыр апэрэу нафэу-IупкIэу утыгум къизылъхьэгъэ гъэзетэу щытыгъэу, арэурэ Адыгэ лъэпкъ бэнэныгъэм ымакъэ хъугъэу пIоми ухэукъощтэп.
1975-78 yıllarında Ankara'da yine (elbette bazı arkadaşlarımla birlikte) Yamçı – Aylık Sosyo-Kültürel Dergi'yi çıkardım. Kamçı çizgisinde yayınını sürdüren bu derginin, aynı zamanda Çerkes ulusal sorununa çözüm arayan farklı görüşteki aydınların ortak platformu olduğunu ve ilk kez Kuzey Kafkasya halklarının alfabelerini yayınladığını belirtmek gerekir.
1975-78 гъэхэм Анкара джыри (ныбджэгъу заулэ сигъусэу) КIакIо (Ямчы) зыцIэ журналъыр къыщыдэзгъэкIынэу езгъэжьагъ. КIэпщым игъогу тетэу ар лъызыгъэкIотагъэ а журналыр, Адыгэ лъэпкъ Iофыгъом екIолIэкIэ зэфэшъхьаф фызиIэхэми яутыгу хъугъэу ыкIи Къафкъас лъэпкъ зэкъошхэмэ ятхэпкъылъэхэр апэрэу зэрэтыридзагъэри къыхэгъэщыгъэн фае.
Bunların dışında Nartların Sesi, Kafdağı, Nart, son olarak Jineps gazetesi gibi çeşitli kültürel gazete ve dergilerde yazılarım, çeviri ve makalelerim yayımlandı. Anayurt Çerkesya'da da Adıge Maq (Adıge Sesi) ve Adıge Psalhe (Adıge Sözü) gazeteleri ile Zequeşnığ (Kardeşlik) ve Psalh (Söz) dergilerinde de yazı ve makalelerim yayımlandı.
Мыхэмэ анэмыкIэу Нартмэ ямакъ, Къафдагъы, Нарт, аужыпкъэрэуи Жинэпс гъэзетым афэдэу шIэнхабзэм фэгъэхьыгъэ гъэзет ыкIи журналмэ ситхыгъэхэр, зэсыдзэкIыгъэхэр къадэхьагъэх. Ти Хэкужъэу Черкесиями Адыгэ Макъ ыкIи Адыгэ Псалъэ гъэзетхэмрэ Зэкъошныгъ, Псалъ журналхэмри ситхыгъэхэр къадэхьагъэх.
Adıge dili, kültürü, tarihi ve edebiyatı ile ilgili olarak Adıgece'den ve Osmanlıcadan çevirilerle birlikte 15'e yakın kitap yayınladım. Ayrıca Türkiye Diyanet Vakfı'nın önerisi ve yayınlama vaadi üzerine Prof. Dr. Muhammed Hamidullah'ın "İslam'a Giriş"; Doç. Dr. Seyfettin Yazıcı'nın "Resimlerle İbadet Rehberi", Yakup Üstün'ün "Peygamberimiz Hz. Muhammed" adlı kitapları ile Dr. Fahri Demir'in "İslam: Temel kavramlar" adlı uzun makalesini de Adıgeyce'ye çevirdiysem de Diyanet vakfı'nın yayınlamaktan vazgeçmesi, yayınlanmasını sağlayacak yürekli ve iyi yürekli sponsor bulunamaması, kendi olanaklarımın da uygun olmaması yüzünden yayınlanamadı.
Адыгабзэм, ащ ишIэнхабзэ, итхыдэ, ижабзэ (илитературэ) афэгъэхьыгъэу Адыгабзэмрэ Осмэныбзэмрэ къарысхишъ, ТыркубзэкIэ зэсыдзэкIыгъэхэри ахэтэу тхылъ I5 фэдиз къыдэзгъэкIыгъ. Ащ нэмыкIэу Тырку Дин Iоф ТхьамэтапIэм ишIушIэхасэ къызэрэкIэлъэIугъэм ыкIи тыраригъэдзэнэу сызэригъэгугъагъэм къыхэкIыкIэ Проф.Др. Мухьамэд-Хьэмийдуллахь итхылъэу «Ислъамым ухэзгъэгъуаз» зыфиIорэр; Доц.Др.Сэйфэддин Языджы итхылъэу «СурэтхэмкIэ къэгъэлъэгъуагъэу ТхьэфэIорышIэным и Гъуаз» зыфиIорэр; Якъуб Iюстюн итхылъэу «Ти ТхьэлIыкIо лъапIэу Зиусхьэн Мухьэмэд» зыфиIорэр ыкIи Др.Фахьри Демир итхыгъэ кIыхьэу «Ислъам: Термин шъхьэIэхэр» зыфиIорэри АдыгабзэкIэ зэсыдзэкIыгъэ нэмыIэми Дин Iоф тхьамэтапIэм и шIушIэ хасэ зэрэкIэгъожьыгъэм, тырязгъэдзэнэу гукъэбзэ гушхо зыкIоцIылъ спонсор зэрэтымыгъотыгъэм, сэ сиамалхэри зэримыкъурэм къыхэкIыкIэ темыдзагъэу къэнагъ.
29 yaşında Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği'nde başkanlık sorumluluğu üstlendim ve bu dernekte birkaç kez (belki dernek tarihinde en fazla; 1976-77, 1977-78, 1978-80, 1992-93, 2003-2005 yılları ) ciddi demokratik rekabet koşullarında başkan seçildim. 1977 yılında Çerkes halklarının demokratik örgütlenme/federasyonlaşma çabalarını kırmak ve caydırmak üzere faili meçhul(/malum ama derinde) bir saldırı ile Tsey Mahmut Özden'in öldürüldüğü sırada dernek başkanı idim. Cenazenin Balıkesir'e götürülerek kitlesel katılımla taşınması ve köyünde toprağa verilmesi etkinliklerine katıldım ve ilk kez cenazenin defni sırasında halka açık olarak Adıgece konuşma yaptım.
Илъэс 29 сыныбжьэу Анкара-Ыпшъэрэ Къафкъас Хасэм и &
