Çerkeslik ne demektir? Kimler Çerkesdir? Çerkes tanımlaması anavatan ve diasporada nasıl algılanıyor? Diasporadaki tanımlama sizce doğru bir tespit mi? Ortak bir Çerkes ulus bilinci mevcut mu?

АдыгагъэкIэ (ЧеркессыгъэкIэ) заджэхэрэр сыд? Хэта Черкессхэр? Черкес гущыIэр Хэкум ыкIи IэкIыбым (диаспорам) таущтэу къыщагурыIорэ? IэкIыбым къызэрэщагурыIорэр орыкIэ тэрэза? Зэфэдэу зэдаштэу зы Черкесс лъэпкъ зэхашIэ щыIа?

FH – Hemen belirtelim ki, Çerkes kavramı, Çerkesçe bir sözcük değildir. Çerkes kavramı, daha çok başkaları; (Ruslar, Türkler, Araplar, Avrupalılar vb) tarafından esas olarak Adıgelere, bazen Adıgelerle birlikte Abazaları ve Ubıkh halklarını, bazen de tüm Kuzey Kafkasya halklarını kapsayacak biçimde kullanılan bir adlandırmadır.

Хъу.Ф. – АпэрэмкIэ къэIуапхъэр Черкесс гущыIэр Адыгабзэу зэрэщымытыр ары. ЧеркессыцIэр тэ нэмыкIмэ (Урысмэ, Тыркумэ, Арабхэмэ, Европэ цIыфхэмэ...) къытфа­усыгъ, нахьыбэрэмкIэ Адыгэхэр, загъори Адыгэхэмрэ Убыххэмрэ Абадзэхэмрэ, загъори ыпшэрэ Къафкъас лъэпкъхэр зэкIэ къызэлъиубытыхэу.

(Çerkes sözcüğünün Adıgece, «Çerek xesxer: Çerek vadisinde oturanlar» deyişinden kaynaklanmış olabileceğini ileri sürmek de mümkün olmakla birlikte bu husus araştırıl­mış ve kanıtlanmış değildir. Şimdiye kadar yaygın biçimde bilindiği ve kabul edildiği gibi Çerkes sözcüğü, bize başkaları tarafından verilmiş bir addır.)

(Черкесс гущыIэр адыгабзэнкIи, «Черек Хэсхэр» гущыIэм къытекIыгъэнкIи хъунэу фэбгъэшъони плъэкIыщт ау ар джыри ушэтыгъэу, къэгъэнэфагъэу щытэп. Джырэ нэсэ зэрэзэлъашIэу зэрэзэдаштагъэмкIэ Черкесс гущыIэр, къызэрэтIуагъэу нэмыкI лъэпкъмэ къытфаусыгъацIэу ары.)

Her halde Çerkes kavramı, Çerkesler tarafından, (en azından kurumsal düzeyde) ilk kez 2.Meşrutiyet döneminde kurulan «Çerkes Teavun Cemiyeti»(Çerkes Yardımlaşma Derneği) tarafından kullanılmıştır. Bunun da haklı nedenleri vardır. Her şeyden önce Anayurt Kafkasya'dan sürülen en büyük halk kitlesi, sayıca en fazla olanı Adıgeler idi. Sonra Abazalar ve Ubıkhlar gelir. Çeçenler, Osetinler, Dağıstanlılar ise önemli bir sürgüne uğramadıklarından, başka nedenlerle ve  çok az sayıda bir nüfusla Osmanlı topraklarına gelmiş oldular. Ana gövde Adıgeler olduğu için, onların yalnızca kendi adlarına bir dernek kurmaları halinde, ayrı ayrı birer dernek kurma potansiyeline sahip olmayan diğer kardeş Kafkas halklarının dışlanmış, kendi hallerine yalnız bırakılmış olacağı gibi bir anlayışın, belki de birlik ve dayanışma içinde daha güçlü olunabileceği gibi bir düşüncenin ... etkisiyle Çerkes kavramı, bütün bu kuzey Kafkasya halklarını kapsayacak biçimde kulanıldı. Doğrusunu isterseniz bizler de Cumhuriyet döneminde bu kavramı, bu kapsamda kullanmaya, kabul ettirmeye ve yerleştirmeye çaba gösterdik. Yazılarımızda ve konuşmalarımızda bütün kuzey Kafkasya halklarının ortaklaştığı bir konudan söz ediyorsak ulusal şemsiye adı olarak Çerkes kavramını kullandık. Aksi takdirde hangi halkı ilgilendiren bir konudan bahsediyorsak onun özgün adını (Adıge, Abaza, Oset, Çeçen, Dağıstanlı veya Lezgi, Dargi, Avar vb...) kullandık.

КъызэрэсшIошIырэмкIэ Черкесс гущыIэр ежь Черкессмэ апэрэеу (зи нэмыIэми хэсэ IофкIэ) я2-нэрэ республика­шъом (I908 гъэм) ыуж зэхащэгъэ «Черкесс ЗэдеIэжьныгъэ Хасэм» щызэрахьэгъэн фае. Ащи емыкIу хэлъэп. Сыда зыпIокIэ, апэрэмкIэ тихэкужъэу Къафкъасым къырафыгъэ анахь лъэпкъышхор, зицIыфышъхьэ пчъагъэкIэ анахьыбэр Адыгэхэр арыгъэ. Ащ ыужкIэ Абадзэхэр, Убыххэр къэкIох. Чечен, Осет, Дагъыстан лъэпкъхэр хъатэу къырафыгъэу зэрэщымытым къыхэкIыкIэ цIыфышъхьэ макIэу Осмэн къэралыгъом къэкIуагъэх. Анахь пIашъэр Адыгэхэр арэу зэрэщытыгъэм къыхэкIыкIэ, ахэмэ язакъоу ежь ацIэкIэ хасэ зэхащэгъагъэемэ, ежь яунаеу хасэ зэхэзыщэн зымылъэ­кIыщт адырэ къош Къафкъас лъэпкъхэр щигъэзиягъэм фэдэу, ахэр сыдэуи орэхъу ыIуагъэм, зышIуимыгъэIофы­гъэм фэдэу къащыхъункIи хъущтыгъэ. Зэгъусэхэмэ, зэдеIэжьхэмэ нахь кIочIашIо хъунхэу егупшысэгъэнхэкIи мэхъу. Ащ фэдэ гупшысэхэм къахэкIыкIэ хасэм зэкIэ Къафкъас зэлъэпкъэгъухэр къызэдиубытэу «Черкес»ыцIэр фаусыгъ. Шъыпкъэм уфаемэ тэри республикэ лъэхъаным Черкес гущыIэр ащ фэдэ мэхьанэ шъомбгъошхо иIэу зетхьагъ, арэущтэу ядгъэдэнэу, ядгъэштэнэуи тыпылъыгъ. Тызытхэрэм, тызыгущыIэрэм, ыпшъэрэ Къафкъас зэлъэпкъэгъухэмэ язэфэдэ Iофыгъохэмэ тарэгущыIэмэ ахэр зэкIэ къызэдедгъэубытызэ Черкес гущыIэр зетхьагъ. Амырмэ хэтрэ лъэпкъи иунаеу игугъ зытшIырэм ащ ицIэ унае (Адыгэ, Абадзэ/Адзыгъэ, Осет/Къушъхьэ, Чэчэн, Дагъыстан е Лэзги, Авар, Дарги ... н.) къэтIуагъ.

Ne var ki, artık Çerkes kavramını bu kapsa­yı­cılıkta kabul ettiremediğimizi, bunda başarılı olamadığımızı kabul ve itiraf etmeliyiz.  Dahası, bu yaklaşımın doğru olmadığını, belki bu anlayış yüzünden kendi asimilasyonu­muzu hızlandırdığımızı bile söyleyebiliriz. Belki her halk ayrı bir dernek çatısı altında örgütlense ve orada kendi anadilini daha yoğun biçimde kullanabilse, en azından dil asimilasyonumuz bugünkü kadar kötü düzeyde olmayabilirdi.

Ау нэфапIэу зыкъэтIотэжьыншъы, Черкес гущыIэр ахэр зэкIэ къызэлъиубытыхэу ядгъэдэн, ядгъэштэн тлъэкIыгъэп. Ар хэгъэкIи, арэущтэу тшIынэу тызэрэпылъыгъэри мытэрэзэу, ащкIэ тыхэукъуагъэу, ти ассимилацие тэртэрэу нахьи дгъэпсынкIагъэу пIоми ухэукъонэпщтын. Хэртэ лъэпкъи шъхьафэу ежь ихэсэ унае зэхищэгъагъэемэ, ащ ежь ыбзэ щырыгущыIэгъагъэемэ, зи мыхъуми тыбзэхэр нахь къызэтенэнкIи къэнэщтыгъэп.

Anayurtta da zaten Çerkes kavramı Adıge anlamında algılanmaktadır. Hatta Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin adındaki Çerkes sözcüğü nedeniyle, yalnızca bu Cumhuriyetteki Adıgeleri ve Abazaları (Karaçay ve Rus olmayanları) kapsayan bir kavram olarak veya bu Cumhuriyette yaşayanların tümünü kapsayan bir kavram olarak, bir bakıma bir uyrukluk gibi algılayanlar da bulunmakta olup, bu da kafa karışıklığını iyice arttırmaktadır.

Хэкужъыми Черкес гущыIэр къызэрагурыIорэр Адыгэу ары. Къэрэшай-Шэрджэс Республикэм а цIэр зэрэхэтым пае Черкес гущыIэр, мы республикэм щыщ Адыгэхэмрэ Абадзэхэмрэ (мыкъэрэшаеу мыурысхэр) е мы республикэм щыпсэурэ цIыф пстэури къызэдиубытэу, граждан фэдэу къикIэу, зыгурыIохэрэри щыIэх, ащи шъхьэхэр нахьи зэхегъэкIухьэ.

Dolayısıyla bugün artık Çerkes kavramını Adıge ve Adıgece konuşan Ubıkhları (daha doğrusu kendini Adıge sayanları) kapsayan bir kavram olarak algılamak ve anlamak gerektiği kanısındayım.

Арышъ, непэ Черкес гущыIэр Адыгэхэмрэ АдыгабзэкIэ гущыIэрэ Убыххэмрэ (нахь тэрэзэу къэпIон зыхъукIэ Адыгэу зызылъытэжьхэрэр) къызэдиубытэу къыдгурыIо­ныр нахь игъоу сэлъытэ.

1991 yılında Khabardey-Balkhar Cumhuriyeti'nin Başkenti Nalçik'te kurulan Dünya Çerkes Birliği'nin aldığı ilk ilke kararlarından biri, Adıgey, Karaçay-Çerkes ve Khaberdey-Balkhar Cumhuriyetlerinde, Kıyıboyu Şapsığ Bölgesinde ve Uspenski Rayon'da yaşayan Adıgelerin, pasaportlarında (yani nüfus cüzdanlarında) Rusça bölümünde «Çerkes», Adıgece bölümünde «Adıge» yazdırmaları kararıdır. Pasaportlarda Rusça'nın yanısıra ikinci resmi dillerde kimlik bilgileri yazılmasının tercihe bırakılmış olması  ve konunun halk düzeyinde titizlikle takip edilememesi gibi nedenlerle bu uygulama pek yaygınlık kazanamamıştır. Bununla birlikte pek çok Adıge'nin pasaportlarında milliyet ismi Çerkes ve Adıge olarak yazılıdır.

1991 илъэсым Къэбэртэе-Балъкъар Республикэм и къэлэ шъхьаIэу Налщыч щызэхащэгъэ Дунэе Шэрджэс Хасэм къыштэгъэ апэрэ унэшъо шъхьаIэмэ зыкIэ ащыщыгъ; Адыгэй, Къэрэшай-Шэрджэс ыкIи Къэбэртэе-Балъкъар Республикэхэмрэ хы Iушъо Шапсыгъэхэмрэ Учпенский Районымрэ ащыпсэурэ Адыгэхэмэ япаспортхэмэ АдыгабзэкIэ «Адыгэ», УрысыбзэкIэ «Черкес» арарагъэтхэн зэрэфаер. Паспортхэмэ Урысыбзэм игъусэу ятIонэрэ къэралыгъуабзэмкIи ратхэныр ежь зием ишIоигъоныгъэ елъытыгъэу зэрашIыгъэм ыкIи а Iофыгъор лъэпкъым икъоу зэрахамыхьагъэм, зэрэлъымыплъагъэхэм ...н. къахэкIыкIэ а Iофыр тызэрэфаеу хъугъэп. Ау щыт нахь мышIэми джыри адыгабэмэ япаспортмэ лэпкъыцIэр «Черкесс» ыкIи «Адыгэ»у арытхагъэу щыт.

Ortak bir Çerkeslik bilincine gelince; bir ulusal şemsiye kavram olarak yerleştirilemedi­ğin­den, ona bağlı bir ortak Çerkes ulusal bilincinin oluştuğunu da söyleyemeyiz. Ancak özellikle Adıge, Ubıx ve Abaza halklarının kardeş, diğer Kuzey Kafkasya yerli halklarının da amca çocukları mesabesinde akraba olduğu yolunda bir ortak bilinç oluştuğunu (hiç değilse Adıgelerin diğer Kafkas halklarını kardeş ve akraba saydıklarını) söylemek mümkündür.

Зэдаштэу зы Черкес зэхашIэ щыI-щымыIэм тыкъыфакIомэ; ЧеркесыцIэр зы щэтырэ жьау фэдэу зэкIэми тыкIэтынэу зэрэзэдэтымыштэшъугъэм къыхэкIыкIэ ащ фэдэ зы лъэпкъ зэхашIи зэдытиIэ хъугъэу пIон плъэкIыщтэп. Ау Адыгэхэр, Убыххэр ыкIи Абадзэхэр зэрэзэкъошхэр, адырэ Ыпшъэрэ Къафкъас лъэпкъхэри зэрэзэунэкъошхэр зы лъэпкъ зэхашIэм нэсэу зэдаштагъэу зэрэщытыр, Къафкъас лъэпкъмэ зэкъошхэу зэрэзалъытэжьхэрэр, (зи мыхъуми Адыгэхэмэ адырэхэр аущтэу зэралъытэрэр) гъэнэфагъэ.

Üzülerek belirtelim ki, az nüfuslu kardeş halkları dışlamamak adına herkesi Çerkes şemsiyesi altında barındırma çabası, en çok Adıgelere zarar vermiştir.  Bugün Anayurttaki gelişmelerin de yansımaları ve etkileri nedeniyle belki Türkiye'de bir Abazalık, Çeçenlik ulusal bilincinden söz edilebilirse de, ortak bir Adıgelik bilincinin bulunup bulunmadığı veya ne düzeyde bulunduğu dahi tartışılabilir durumdadır.

Тиджагъу нахь мышIэми зицIыфышъхьэ макIэ хъурэ тикъош лъэпкъхэр щытымыгъэзиенхэм пае зэкIэри а зы щэтырэ жьаум къыщытыухъумэнхэу тызэрэпылъыгъэм тэ АдыгэхэмкIэ лъэшэу иягъэ къытэкIыгъ. Мары непэ Хэкужъым къыщыхъу-къыщышIэрэхэми къахэкIыкIэ Тыркуем зы Абадзэ, Чэчэн лъэпкъ зэхашIэ къыщыхъугъэу пIон плъэкIы пэтми Адыгэмэ язэфэдэу зэдаштэу зы лъэпкъ зэхашIэ яIэми ар зыфэдизыр, зыдынэсырэр къэшIэгъуае.

Bugün artık Çerkeslik nedir? sorusuna yanıt aramak gerekirse, denilebilir ki, «Çerkeslik; Güney-Batı Kafkasya'da Ubıkh toprağından (Soçi yöresi) ve Kıyıboyu Şapsığ bölgesinden Güney-Doğuda Mozdok (Mez degu=sağır orman) yöresini de kapsayacak biçimde tarihsel Çerkesya (Adıge Xeku=Adıge yurdu/vatanı) topraklarında üretilen Adıge dilini,  kültürünü ve bilincini benimsemek, onu geliştirmek ve yaşatmak için, sürülüp dağıtılarak kırılmış olan Adıge halkı ile ülkesinin yeniden buluşması ve yücelmesi için çaba göstermektir. Kanaatimce Çerkeslik bilinci de bunu gerektirir. Elbette aynı şey, Abazalar ve diğer yerli Kafkas halkları için de ayrı ayrı geçerlidir.

Непэ джы Черкесыгъэр сыд? ЗыфэпIощтым фэдэ упчIэ къэбгъэуцоу ипэгъодз улъыхъун зыхъукIэ мырэущтэу пIомэ игъоу сэгугъэ, сэлъытэ: «КъохьапIэ- тыгъэшIобгъумкIэ Убых чIыгумрэ (Шачэ Iэгъоблэгъумрэ) хыIушъо Шапсыгъэмрэ къащегъэжьагъэу къокIыпIэ-­тыгъаджэбгъумкIэ Мэздэгу чIыналъэр къыхиубытэу, тхыдэм «Черкесия»кIэ щызэлъашIэрэ хэгъэгур (Адыгэ Хэкур, Адыгэ шъолъырыр), ащ къыщыхъугъэ Адыгабзэр, Адыгэ шIэнхабзэр, Адыгэ лъэпкъ зэхашIэр щыгъэIэным ыкIи лъыгъэкIотэгъэным пае Адыгэ лъэпкъымрэ Адыгэ Хэкумрэ зэрэгъэгъотыжьыгъэным, лъэпкъэу зичIыгу рафыгъэу агъэфыкъуагъэр зыпкъ игъэуцогъэжьыным, зыкъегъэIэты­жьыным, зегъэужьы­жьыным уфэгупщысэныр уфэлэжьэныр ары». СызэрэгугъэрэмкIэ Черкес зэхашIэми арары къикIын фаер. Ардэдэр Абадзэхэм, адырэ чIыдэхъу Къафкъас лъэпкъхэм апайи къапIо хъущт.

Adıgecenin Türkiye’de gelecek nesillere ulaştırılması konusunda ümitli misiniz? Türkiye’de Adıgece adına yapılan çalışmalar yeterli mi? Adıgecenin Türkiye’deki geleceği adına ümit verici mi?

Адыгабзэр Тыркуем къыщыткIэхъухьэрэ кIэблакIэмэ алъыгъэIэсыгъэнымкIэ гугъапIэ уиIа? Адыгабзэм фэгъэхьыгъэу Тыркуем щагъэцакIэрэ лэжьыгъэхэр икъоу олъыта? Адыгабзэм Тыркуем щыриIэн ылъэкIыщт неушрэ гъашIэм фэгъэхьыгъэу ахэмэ гугъэ къыуата?

FH – Bu sorunun cevabı da yukarıdaki açıklamalar içinde verilmiş oldu sanırım. Ama yine de özetlemek gerekirse, ne yazık ki, bugünkü şartlar önemli ölçüde değişmediği takdirde Adıgece'nin Türkiye'de geleceği yoktur. Türkiye'de Adıgece adına yapılan çalışmalar sözü edilemeyecek kadar az ve yetersizdir. Esasen devlet desteği olmadıkça en iyi çalışmalar dahi Adıgeceyi yaşatabilmek bakımından yetersiz kalmaya mahkümdur. Her evde anadil olarak konuşulan Türkçe'nin, bununla yetinilmeyerek, ana sınıfından Üniversite'nin son sınıfına kadar zorunlu ders olarak okutulması dikkate alınırsa, benzer düzeyde bir hak ve olanak verilmedikçe Adıgece'nin Türkiye'de yaşama şansının olamayacağı kolaylıkla anlaşılabilir.

Хъу.Ф. – Мы упчIэм ипэгъодзи ыпшъаIокIэ къыщытIуагъэу сэгугъэ. Ау джыри кIэкIэу къэтIон зыхъукIэ, тиджагъу нахь мышIэми, непэрэ щыIэкIэ-гъэпсыкIэр шIу дэдэу зэмыхъокIымэ Адыгабзэм Тыркуем къэкIощт гъашIэ щыриIэнэу щытэп. Адыгабзэм фэгъэхьыгъэу Тыркуем щашIэхэрэр, игугъ пшIы мыхъун фэдизэу макIэ, кIочIэнчъ, екъу пIон плъэкIынэу щытыхэп. Къэралыгъо IэпыIэгъу щымыIэмэ, анахь лэжьыгъэшIуми Адыгабзэр Тыркуем щигъэпсэун ылъэкIынэу щыщытыжьэп. Хэтрэ унагъуи ныдэлъфыбзэу ащызэрахьэ пэтзэ Тыркубзэр джыри нэнау IыгъыпIэмэ къащегъэжьагъэу Университетым иаужыпкъэрэ еджэщым нэсыжьэу егъэзыгъэкIэ зэращырагъэджырэр къыздэплъытэрэм, ащ ехьыщырэу зы амалрэ IэпыIэгъурэ ымыгъотэу Адыгабзэр Тыркуем щыпсэун зэримылъэкIыщтыр гъэнэфагъэ.

Adıgecenin anavatandaki statüsü nedir? Neden bölünmüş bir şekilde yapılandırılmış? Mevcut statüsü sizce yeterli mi? Yeterli değilse çözüm önerileriniz nelerdir?

Адыгабзэм статусэу Адыгэ хэгъэгум щыриIэр сыд фэд? Сыд пае зэкъозыгъэ-зэфэшъхьафэу щыгъэпсыгъа? Непэ статусэу щыриIэр икъоу олъыта? Имыкъумэ сыд ащ амалэу иIэр?

FH – Esas itibariyle 12-14 boydan oluşan Adıge halkı, bugün iki temel Adıge diyalekti ile okuyup yazmakta, eğitim görmektedir. Bugünkü Adıgey Cumhuriyeti'nde ve Kıyıboyu Şapsığ bölgesinde kullanılan Adıgeyce ve Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti ile Khabardey-Balhkhar Cumhuriyeti'nde kullanılan Khaberdeyce. Adıgece bu cumhuriyetlerde ikinci resmi dil konumundadır. Resmi dil olmadığı yerlerde de iletişim ve edebiyat dili olarak kullanılabilmektedir.

Хъу.Ф. – ЛIэкъо 12-14-эу зэхэт Адыгэ лъэпкъыр непэ Адыгэ къэIокIитIум рэтхэ, реджэ. Зыр непэрэ Адыгэ Республикэм ыкIи ХыIушъо Шапсыгъэм ащызэрахьэрэ Адыгэибзэр, адырэри Къэрэшэе-Шэрджэсымрэ Къэбэртэе-Балъкъа­рымрэ ащызэрахьэрэ Къэбэртэябзэр. Адыгабзэр мы республикэхэмэ ятIонэрэ къэралыгъуабзэу ащаштагъ. Къаралыгъуабзэу зыщыщымыт чIыпIэхэми зэдэгу­щыIабзэу ыкIи тхыбзэу, жабзэу (литэратурабзэу) ащызэрахьэн алъэкIы.

Neden bölünmüş bir şekilde yapılandırıldığı konusu istismara açıktır. Komünistlerin/Rusların, «böl-yönet» politikası uyarınca Adıgeleri bölüp parçaladığını ileri sürerek işin kolayına kaçmak suretiyle kendi kusurlarını ve sorumluluklarını gizleme çabası içinde olanlar vardır. Oysa bu kolaycı yaklaşımlar, yüzeysel değerlendirmeler ve önyargılarla olayları açıklamak, sorunları çözmek mümkün değildir. Örneğin; her şeyden önce SSCB'nde neden Türkiye gibi davranılarak «üniter yapı» diye dayatılmadığını, neden özerk yönetimler oluşturma yoluna gidildiğini, bu özerk yönetimleri oluştururken aslında ayrı olan etnik yapıların niçin ayrı örgütlenmeyip birleştirildiğini, örneğin; Karaçay-Çerkes bölgesinde Karaçayların, Adıgelerin ve Abazaların niçin ayrı ayrı örgütlenmeyip bir arada ögütlendiğini, aynı şekilde Kabardeylerle Balkarların ayrı ayrı değil de niçin birlikte örgütlendiğini, Ruslara en çok sorun çıkaran Çeçenlerle İnguşların niçin ayrı ayrı değil de birlikte örgütlendiğini, buna karşılık Ruslara hiç sorun çıkarmayan, üstelik dinleri bakımından da Ruslara uzak olmayan Osetlerin Güney ve Kuzey olarak niçin ikiye ayrılmak suretiyle örgütlendiklerini, aynı şekilde Dağıstan bölgesini en az dokuz ayrı özerk yönetime bölmek mümkün ve kolay iken niçin hepsinin aynı yapı içinde örgütlendiklerini ... açıklamak mümkün olmaz.

Адыгэхэр хэкум зэфэшъхьафэу щызэхэщагъэ зэрэхъугъэр узэрэфаеу зыфэбгъэшъхьапэн, ащкIэ узэнэкъокъун плъэкIынэу щыт. Адыгэхэр коммунистмэ/Урысмэ агъэшъхьапэу зыфаIорэ «угощи узэрэфаеу гъэIорышIэ!» зыфэпIощтым фэдэ политикэм тетэу зэхагъэкIыгъэу аIозэ Iофым хэцIэшъутынхэу, ежь ялажьэхэр агъэбылъынхэу пылъхэр щыIэх. Ау ащ фэдэ бгъодэхьэкIэ чэнджхэмкIэ, шъхьашъорыплъэ IофкIэ хъугъэ-шIагъэхэр зэхэпфын, Iофыгъохэр зэшIопхын плъэкIынэу щытэп. ГущыIэм пае; зэкIэми апэрэу Совет гъэпсыкIэм илъэхъан сыды пае Тыркуем фэдэу земыкIуагъэха? «ЗэкIэ зы къэралыгъо закъоу тыщытыщт, автономие тищыкIагъэп» амыIоу, автономиехэр зэхащагъэха? А автономиехэр зэхащэ зэхъум лъэпкъ зэфэшъхьафхэр сыды пае зэхэубытагъэу, зэгъусэу зы автономием щызэхаубытагъэха? Къэрэшэе-Шэрджэсым Къэрэшайхэр, Адыгэхэр, Абадзэхэр шъхьаф шъхьафэу щызэхамыщэу, зэгъусэу захащагъэха? Ащ фэдэ къабзэу Къэбэртаехэмрэ Балъкъархэмрэ шъхьаф шъхьафэу зэхамыщэу, зэгъусэу захащагъэха? ЕгъашIэм Урысмэ анахьэу зиягъэ языгъэкIырэ Чэчэнхэмрэ Мышкъыш(Ингуш)хэмрэ зэхамыгъэкIыгъэха? Ау, Урысмэ зыкIи ямыныкъокъугъэу, зиягъэ язымыгъэкIыгъэу, ядинкIи Урысмэ апэмычыжьчэу щыт пэтзэ Къушъхьэ(Осет)хэр сыды пае тыгъаджэбгъу-тыгъэшъобгъу аIозэ тIоу зэтырачыгъа? Ащ фэдэу Дагъыстаныр анахь макIэмэ автономиибгъоу зэхэбгъэкIы хъунэу щыт пэтзэ сыды пае зэхамыгъэкIыгъа? ... ахэр зэкIэ а зы еплъыкIэмкIэ зэхэбгъэкIын плъэкIынэу щытэп.

Adıgeler örneğini ele alırsak; Adıgeler, öteden beri kabileler, derebeylikler halinde ve birbirleriyle fazlaca ilişki içinde olmadan yaşamıştır. Özellikle Batı Adıgeleri (bugünkü Adıgey ve Kıyıboyu Şapsığ Adıgeleri) ile Doğu Adıgeleri (Bugünkü Karaçay-Çerkes ve Khaberdey-Balkhar Adıgeleri) arasındaki ilişkiler öteden beri çok azdır. Üstelik Adıgeler, uluslaşma sürecine giremeden dış saldırılara, işgal girişimlerine ve işgallere karşı koymak ve nihayet belki dünyanın en büyük sürgünlerinden birini yaşamak zorunda kalmışlardır.

Адыгэхэр тштэмэ, ащ ыпэкIи бэшIагъэу лIэкъо-лIакъоу ыкIи шIагъоу зэмыпхыгъэхэу, шъхьадж пщыгъо зэфэшъхьафхэр яIэхэу псэущтыгъэх. Пстэуми анахьэу къохьапIэ Адыгэхэмрэ (непэрэ Адыгэй ыкIи ХыIушъо Шапсыгъэхэмрэ) къокIыпIэ Адыгэхэмрэ (непэрэ Къэрэшай-Шэрджэс ыкIи Къэбэртэе-Балъкъар Адыгэхэмрэ) язэпхыныгъэ, зэпышIэныгъэ лъэшэу мэкIагъэ. ИтIани Адыгэхэр лъэпкъ (нацие) мыхъугъэгоу, яхэгъэгу зыштэнэу къатебэнагъэ кIочIэ хъункIакIохэмэ апэуцунхэу, лIыгъэшIапIэ ихьанхэу хъугъэх, аужыпкъэрэуи мары зэрэдунаеу анахь лъэпсэих инмэ зыкIэ ащыщыр къырашIылIагъ.

Bugünkü Kıyıboyu Şapsığ Bölgesi, Adıgey, Karaçay-Çerkes ve Khabardey-Balhkhar Cumhuriyeti sınırları arasında yaşamış olan atalarımız sürgün edilince veya bir biçimde göç ettirilince Anayurtta kalan çok az sayıdaki Adıge, coğrafi olarak da birbirinden uzak ve kopuk olarak kalmışlardır. Atalarımızdan boşaltılan topraklar başka etnik nüfusla (Kazaklar, Ruslar) doldurulmuştur.

Непэрэ ХыIушъо Шапсыгъэм, Адыгэй, Къэрэшэе-Шэрджэс ыкIи Къэбэртэе-Балъкъар Республикэхэмэ азфагу ащыпсэущтыгъэ тятэжъхэр къызырафы е сыд фэдэми къызырагъэкIы уж Хэкужъым къинэгъэ Адыгэ макIэр зэкъозыгъэу чIыпIэ зэпэчыжьэхэмэ къарынэнэу хъугъэх. Тятэжъхэр къызэрыкIыгъэ чIыгухэмэ нэмыкI лъэпкъхэр (Къэзэкъхэр, Урысхэр...) арагъэтIысхьагъэх.

Halkların kendi kaderlerini tayin hakkı çerçevesinde az nüfuslu halkların örgütlenmeye başlandığı sosyalizmin inşa sürecinde herkes kendini ne hissediyor v