Her dilin kendi gramer yapısı ve özellikleri mevcut. Kafkas dilleri genelde fazla harf barındıran, az sesli, çok sessiz, ergatif ve datif halli, yönelimsi, hareketli, bolca öntakılı ve fiilimsi diller. Mahreçli halleriyle birçok dilden farklı konumdalar. Kısacası zor diller. Bu dilleri zenginleştirerek gelecek nesillere ulaştırma konusunda anadilde öğretim mi yoksa anadilde eğitim mi müspet etki yapar?
Бзэ пэпчъ шIыкIэ шъхьаф, бзэхэбзэ унэе зырыз яI. Къафкъасыбзэхэри тхэпкъыбэ зыхэтэу, мэкъэзещэхэр зимакIэу, мэкъэзэращэхэр зибэдэдэу, эргативхэу, датив шIыкIэхэри зиIэхэу, пыхъо-пыкIэхэри, хъурышIэпсалъэхэри зибэу щыт бзэмэ ащыщых. Макъэмэ якъыдэгъэкIын зэрэкъинымкIи адырэ бзэ псэтэуми атекIы. КIэкIэу къэпIон зыхъукIэ бзэ къиных. Мы бзэхэр нахьи гъэбаигъэу, къэкIощт кIэблэмэ алъыгъэIэсыным фэгъэхьыгъэу ныдэлъфыбзэкIэ гъэсэнъыгъэр ара хьауми егъэджэныгъэр ара нахь зышIуагъэ къэкIонэу плъытэрэр?
FH – Dilin zorluğu ya da kolaylığı görecelidir. Hiçbir anadil, gerçek sahiplerine zor gelmez. Zorluk ya da kolaylık daha çok bir başkasının öğrenmesi bakımından geçerli olabilir ve elbette öğrenmek isteyen kişinin istek yoğunluğuna, dil yeteneğine, öğreticinin bilgi ve yeteneğine, kullandığı öğretme metoduna, öğrenecek kişinin dilin konuşulduğu ortamda yaşayıp yaşamamasına vb bağlıdır. Ancak Kafkas dillerinin özel olarak da Adıge ve Abaza dillerinin en eski dillerden olduğu açıktır. Doğadaki hemen her sesin Adıgecede bir anlamı, karşılığı vardır.
Bilindiği gibi ilk insanlar, önceleri vücut diliyle, işaretlerle zaman içinde doğadaki sesleri taklit ederek ve tek heceli basit seslerle anlaşmaya çalışmışlardır. Adıgece'de neredeyse her tek heceli ses birer kelimedir. Örneğin ('A): el, (Be): çok, (Bjı/bje): say, sayı say; (Bjın/bjen): Sayı saymak; (Pçen/Bjen): keçi; (Bjjı): boyunduruk; (Bdzı/ptsı): keski; (Bzı): dişi, kes/biç; (Ce): ünle, çağır; (Cı): şimdi, yün eğir; (Çe): dalak; (Çı): çubuk; (Ççe/je): koş; (Çem/Jem): inek; (Çü/vı): öküz; (De): Ceviz, kabul et; (Dı): dikiş dik; (Dıd): Biz çuvaldız; (Dzı): ileriye at, yaygı; (Fe/xue): damar; (Ğe): yıl, sene; (Ha): köpek; (Hı): götür, taşı; (Xe): altı kez; (Xı): altı, deniz, orak biç; (Xhı): örgü, ağ; (Xhu): erkek; (Jje): ağız, piş; (Khe): mezar; (Lı): et, (Lhı): kan, (L'ı): adam; (Me): koku; (Mel): koyun; (Mı): yabani elma; (Mıl): buz; (Ne): göz; (Nı): anne; (Pe): burun, (P'e): yatak, yer; (Pse): can; (Psı): su; (Ptzı): yalan; (Se): Ben, bıçak; (Şe): götür, ilet; (Şşe): 100, iç yağı; (Şı): at; Şı/şşı): üç; (T'ı): koç; (Ye): kötü; (Ze): bir kez; (Zı): bir...
Хъу.Ф. – Бзэр зэрэкъин-зэрэIэшIэхыр къызэрыкIоп, зыгорэмэ ялъытыгъэу щыт. Бзэ щыIэп ар зибзэмэ ашIокъинэу. Къин-IэшIэхыр нэмыкIмэ зэрагъэшIэн зыхъукIэ ары гум къызыкIрэр. Ари бэмэ япхыгъ; зэзыгъашIэ зышIоигъом ишIоигъоныгъэ зыфэдизым, езыгъашIэрэм ащ фэгъэхьыгъэу ишIэныгъэ, исэнауш, ыгъэшъхьапэрэ егъэшIакIэм, зэзыгъашIэрэр а бзэм зырыгущыIэхэрэ чIыпIэм щыпсэу-щымыпсэурэм... н. япхыгъ. Ау Къафкъасыбзэхэр анахьэуи Адыгабзэмрэ Абэдзабзэмрэ анахь бзэжъмэ зэращыщым Iо хэлъэп. ЧIыопсым хэт сыд фэдэрэ макъи Адыгабзэм зы мэханэ щыриI.
ЗэраэзэлъашIэу апэдэдэрэ цIыфхэр апэрэмкIэ пкъыбзэ къызэрыкIокIэ, Iэпэтэрмэш е тамыгъэхэмкIэ итIанэ чIыопсым щызэхахырэ макъэхэмэ апыкIырыплъыхэзэ, пычыгъо кIэкI хъурэ мэкъэ зырызхэр Iом/жэм къыдагъэкIызэ зэгурыIонхэу пылъыгъэх. Зы макъэ нахь мыхъурэ пычыгъо кIэкI пэпчъ Адыгабзэм зы гущыIэ шъхьаф щыхъун алъэкIы, зы мэхьанэ къарэкIы. ГущыIэм пае; (Iэ/'A): el, (Бэ/Be): çok, (бжьы-бжьэ/Bjı/bje): say, sayı say; (пчэн-бжьэн/Pçen/Bjen): keçi; (бжьы/Bjjı): boyunduruk; (бдзы-пцы/Bdzı/ptsı): keski; (бзы/Bzı): dişi, kes/biç; (джэ/Ce): ünle, çağır; (джы/Cı): şimdi, yün eğir; (чэ/Çe): dalak; (чы/Çı): çubuk; (чъэ-жэ/Ççe/je): koş; (чэм-жэм/Çem/Jem): inek; (цу-вы/Çü/vı): öküz; (дэ/De): Ceviz, kabul et; (ды/Dı): dikiş dik; (дыд/Dıd): Biz çuvaldız; (дзы/Dzı): ileriye at, yaygı; (фэ-хуэ/Fe/xue): damar; (гъэ/Ğe): yıl, sene; (хьэ/Ha): köpek; (хьы/Hı): götür, taşı; (хэ/Xe): altı kez; (хы/Xı): altı, deniz, orak biç; (хъы/Xhı): örgü, ağ; (хъу/Xhu): erkek; (жэ-жьэ/Jje): ağız, piş; (къэ/Khe): mezar; (лы/Lı): et, (лъы/Lhı): kan, (лIы/L'ı): adam; (мэ/Me): koku; (мэл/Mel): koyun; (мы/Mı): yabani elma; (мыл/Mıl): buz; (нэ/Ne): göz; (ны/Nı): anne; (пэ/Pe): burun, (пIэ/P'e): yatak, yer; (псэ/Pse): can; (псы/Psı): su; (пцIы/Ptzı): yalan; (сэ/Se): Ben, bıçak; (шэ-щэ/Şe): götür, ilet; (щэ-шъэ/Şşe): 100, iç yağı; (шы/Şı): at; щы/Şı/şşı): üç; (тIы/T'ı): koç; (е/Ye): kötü; (зэ/Ze): bir kez; (зы/Zı): bir...
Denilebilir ki, Adıge dili fiil dilidir. Bir fiil çiftinden 15.000'e yakın sözcük türetmek mümkün olabilmektedir. Fiil çifti dememizin nedeni, Adıgecede bazı fiiller çift yapılıdır. Örneğin txın: belirli bir şeyi yazmak demektir, txen ise soyut olarak yazmak, yazma işini yapmaktır.
ПIон плъэкIыщт Адыгабзэр хъурышIабзэу. Зы хъурышIэ зэлъэпсэгъуитIум гущыIэ мин I5 фэдиз къатебгъэхъукIын плъэкIынэу щыт. ХъурышIэ зэлъэпсэгъуитIу зыкIасIорэр; Адыгабзэм хэт хъурышIэ псалъэмэ ащыщ купыр зэлъэпсэгъуитIу зэготэу мэхъу. ГущыIэм пае; тхын зыпIорэм гъэнэфагъэу зыгорэ птхыныр къекIы, тхэн зыпIорэм мыгъэнэфагъэу зыгорэхэр птхыныр, тхэн Iоф пшIэныр къекIы.
Merak edip böyle bir fiil çiftinden 5000'in üzerinde sözcük türetmiştim. Bir gün Adıgey Devlet Üniversitesi Ulusal Fakülte dekanını ziyaret ettiğimde, neredeyse 5000'den çok sözcük türetebildiğimi söyleyerek hafiften övünmeye kalkacaktım ki, Dekan, 1950'li yıllarda Adıge dil öğretmenlerinin bir öğrenci grubuna verdiği ödev kapsamında 15000'den çok sözcük türetebildiklerini anlatıp, sözlük kalınlığında bir harita-metod defteri çıkarınca yelkenleri indirdim.
Згъэунэфын ыкIи зызгъэунэфыжьын сIуишъ, ащ фэдэ зы хъурышIэ псэлъэ зэлъэпсэгъуитIум гущыIэ минитф нахьыбэ къытезгъэхъукIын слъэкIыгъагъэ. Зы мафэ горэм Адыгэй Къэралыгъо Университетым и лъэпкъ факулътеты и Декан дэжь сыкIуагъэу, ащ фэдиз гущыIэ къызэрэтезгъэхъукIышъугъэр къэсIоншъы тIэкIу сызщытхъужьын сIозэ Деканым къыIуагъ; 1950-рэ илъэсхэм егъэджэкIо еджапIэм щеджэрэ еджакIомэ ащыщ зы купым ащ фэдэу зы хъурышIэ зэлъэпсэгъуитIум гущыIэ кIэпсхэр къатырагъэхъукIынхэу IофшIэн заратым, гущыIэ 15000 фэдиз къытырагъэхъукIыгъэу къыIуагъ ыкIи тэджишъ, зы дэтхэлъэ ин Iужъушхо къысигъэлъэгъугъ. Арти зи сIожьыгъэп.
Demek istediğim, Adıgece son derece üretken ve zengin bir dildir. Her halkın dilini koruması, bunun için gerekli olanakların hazırlanması elbette önemlidir, savunulmalı ve sağlanmalıdır. Ne var ki, Adıgece, ayrıca bu zenginliği ve en eski uygarlıkların en önemli anahtarlarından biri olması yüzünden de ayrıca özen gösterilerek korunmalıdır. Bunun için anadil öğretiminin tek başına yeterli olmayacağı, hatta anadilde eğitimin bile yeterli olmayacağı açıktır. Anadili hayatın içinde yaşayan bir dil konumuna, profesyonelce kullanılabilir konuma getirmek gerekmektedir. Anadilin sosyal hayatın içinde yaşayan bir dil konumuna gelmesi, önemli ölçüde bu dili bilenlerin her fırsatta konuşmasına, kullanmasına bağlı olmakla birlikte, bu çabanın etkili sonuç vermesi ve özellikle anadilin profesyonelce kullanılabilir hale gelmesi için, devlet tarafından özel programlarla desteklenmesi gerekeceği açıktır.
КъэсIонэу сызыфаер; Адыгабзэр лъэшэу зэхэбэгъухьэн ылъэкIэу бзэ бай лъэшэу зэрэщытыр ары. Хэтрэ лъэпкъи ыбзэ ыухъумэжьыным, ащ фэшI ищыкIэгъэщт амалъэр зэгъэпэшыным, ащ кIэдэуным осэшхо зэриIэм Iо хэлъэп. Ау Адыгабзэр, ибайныгъэ гъэшIэгъоныгъэрэ ыкIи ижърэ цивилизациехэмэ яIункIыбзэ шъхьаIэмэ ащыщэу зэрэщытымрэ къахэкIыкIэ адырэмэ ялыеу нахь фэсакъыпхъэу, гулъытэ лые фэшIыпхъэу, къэгъэгъунапхъэу щыт. Мыщ пае ныдэлъфыбзэкIэ уеджэ хъунэу шIыгъэныр изакъоу зэрэримыкъущтыр, ар хэгъэкIи ныдэлъфыбзэкIэ гъэсэныгъэ япты хъунэу пшIыгъэкIи зэрэримыкъущтыр гъэнэфагъэ. Ныдэлъфыбзэр гъашIэм, щыIэныгъэм хэпшагъэу, хэтэу, урипсэун, къырыбгъэхъэн плъэкIэу шIыгъэн фае. Ныдэлъфыбзэр социиалнэ псэукIэм хэтэу, щыпсэоу хъуныр анахьэу зэпхыгъэр; зышIэхэрэр рыгущыIэнхэр, рылэжьэнхэр арэу щыт нахь мышIэми ар икъурэп, ныдэлъфыбзэм урылажьэу къырыбгъэхъэн плъэкIэу шIыгъэни фае, ащ пайи къэралым программэ гъэнэфагъэ унаехэр къыфызэхигъэуцон фае.
Kamusal alanda konuşulurluğu fazla olmayan bir dilin, tanınmış yasal statüsü ve haklarına rağmen gelecek nesillere aktarılmasının zorlaşacağı fikrine katılıyor musunuz? Bir dilin yaşayan en önemli kanıtı konuşuluyor olması mıdır? Bu konuda dilsel anlamda ulus bilincinin payı nedir? Bir halkı oluşturan en önemli faktörün dil olduğu görüşüne katılıyor musunuz? Bu konular hakkındaki görüşleriniz nelerdir?
ЦIыфыбэр хъатэу зырымыгущыIэу, къэрал IофшIапIэмэ акIэмылъыбзэр, зэрэщыIэр къэрал хабзэкIэ адагъэкIи, фитныгъэ горэхэр къыратыгъэкIи къэкIощт кIэблэмэ ябгъэшIэныр къинэу зылъытэрэмэ ори адеогъашта? Бзэр зэрэщыIэр анахьэу къэзыгъэлъагъорэ шапхъэр ащ зэрырыгущыIэхэрэр ара? Мы Iофыгъом фэгъэхьыгъэу лъэпкъ зэхашIэм сыд фэдэ Iэхьэ бзэмкIэ иIэу плъытэрэ? Зы лъэпкъыр къэзыгъэхъоу щызыгъэIэрэ пкъыгъомэ анахь шъхьаIэр бзэр арэу зыIорэхэмэ ори адеогъашта? Мыхэмэ афэгъэхьыгъэу уиеплъыкIэхэр къытэпIона?
FH – Yukarıda da açıklamaya çalıştığımız gibi, bir dilin kamusal alanda konuşulur olmasının, tanınmış, kabul edilmiş olmasının anlamı, öncelikle önündeki yasal engellerin/yasakların kaldırılmış olması anlamına gelir. Bu, elbette önemlidir. Ancak Adıgecenin Türkiye'de ge(tiri)ldiği aşama itibariyle artık bu kesinlikle yeterli olmaktan uzaktır. Zira bir dilin varlığını sürdürebilmesi için, yalnızca önündeki yasal engellerin/yasakların kaldırılması yetmez; sosyal, ekonomik, pratik engellerin de kaldırılması, basın yayın ve medyada etkili biçimde yer alması, etkili özel öğretim ve eğitim koşullarının hazırlanması, daha da önemlisi; insanların bu dili kullanmak suretiyle geçimlerini sağlayabileceği koşulların hazırlanması gerekir. Ancak bu şekilde bir dilin yok olmasının önüne geçmek mümkün olabilecektir. Aksi takdirde bütün çabalar, o dilin yalnızca uygarlık tarihinde, bilim tarihinde adının ve örneklerinin kalmasından daha ileri bir sonuç doğuramayacaktır.
Хъу.Ф. – ЫпшаIокIи къызэрэщытIуагъэу, зы бзэр цIыфыбэмэ ахэлъыным, къэралыгъо IофшIапIэмэ акIэлъыным, адагъэу щытыным имэхьанэр, апэрэмкIэ бзэмыгъакIоу къэрал хабзэм къыпигъэуцугъагъэхэр аIэтыжьыгъэу, Iуахыжьыгъэу ары. Ащ осэшхо зэриIэм Iо хэлъэп. Ау Адыгабзэр Тыркуем зыщихьэгъэ/зыщырагъэхьэгъэ чIыпIэм елъытыгъэу пштэмэ ар икъунэу щытыхэп. Сыда зыпIокIэ зы бзэм ищыIэныгъэ лъигъэкIотэным пае ащ къыпэрыорэ къэрал хабзэхэр пIатыныр икъурэп, экономикэ, социалнэ, практикэ пэрыогъухэри Iэтыгъэн фае, тхылъ-журнал-гъэзетхэри рытедзэгъэн фае, радйо-телевидение къэтынхэри къырытыгъэн фае, зэрырагъэджэщт амалхэри икъоу фызэгъэпэшыгъэн фае, ащ анахьи нахь уаимыр; а бзэм цIыфхэр рыпсэушъунхэу гъашIэр гъэпсыгъэн фае. Ахэр зэкIэ зызэбгъэпэшрэм а бзэр зэрыфэгъэ кIодыпIэм къипщыжьыгъэу хъун ылъэкIыщт. Амырмэ сыд пшIагъэкIи бзэр щыбгъэIэн плъэкIыщтэп, цивилизацием, шIэныгъэм итхыдэ къыхэнэжьыным нахьышIоу зы ужыпкъэ ебгъэгъотын плъэкIыщтэп.
Kaynak: http://xopurilazi.blogcu.com/fahri-huvaj-ile-anadil-ve-ulus-bilinci-uzerine-soylesi-6/8873902
