Fakir dil yoktur, gelişmemiş dil vardır, gelişmesine müsaade edilmemiş, yasal statüsü tanınmamış dil vardır tezine katılıyor musunuz? Mesela Lazcası olmayan hiçbir kelimenin Türkçe orijinal karşılığı yok. Elbette bu kelimeler artık Türkçe değildir diyemeyiz. Bu konular hakkındaki görüşleriniz nelerdir? Etnisite çalışmaları anadille desteklendiğinde daha anlamlı olacağına ve nihai hedefin anadil olması gerektiği tezine katılıyor musunuz?
Бзэ тхьамыкIэ щыIэп, зызымыужьыгъэ, зиужьынэу фит амышIыгъэ, къэрал хабзэкIэ амыдагъэ бзэ щыIэ нахь зэраIорэм адеогъашта? ГущыIэм пае Лазыбзэм хэмыт зы гущыIи Тыркубзэ шъыпкъэу щыIэп. КIо джы ащ къыхэхьэгъэ гущыIэхэр мытыркубзэу тIон тлъэкIыжьыщтэп ау ащ фэгъэхьыгъэу сыд уигупшыс? Этниситэ лъэжьыгъэхэр ныдэлъфыбзэкIэ зыкIэбгъэпытыхьэрэм нахь уасэ иIэу зэрэхъурэм ащ елъытыгъэу зыуж итыгъэн фаер ныдэлъфыбзэр арэу зэраIорэм адеогъашта?
FH –Yapısal olarak yeni sözcükler üretmeye pek fazla elverişli olmayan diller de olabilir. Belki böylesi diller, fakir dil olarak nitelenebilir. Böylesi diller, tanınan bütün hak ve olanaklara rağmen zaman içinde yeni gereksinmeleri karşılayamayarak kendiliğinden yok olabilir. Bu, tıpkı her insanın vadesi yetince ölmesi gibi, kaçınılmazdır. Ancak asıl sorun, bir dilin, gelişmesine izin ve imkan verilmediği için, tanınmadığı/yasaklandığı için vadesi yetmeden yok olması/yok edilmesidir.
Хъу.Ф. – ЯшIыкIэ унае елъытыгъэу гущыIэ кIэпсхэр икъоу къэзымыгъэхъушъурэ бзэхэр щыIэн ылъэкIыщт. Ащ фэдэбзэхэр бзэ тхьамыкIэу плъытэ хъункIи мэхъу. Ащ фэдэбзэхэр сыд фэдэ амал ябгъэгъотыгъэкIи, цIыф лъэпкъым ищыкIэгъакIэу къхъыхэрэмэ цIакIэ къызэрэфамыгъотышъурэм къыхэкIыкIэ цIыкIу-цIыкIоу хэмыкIодэжьынхэ алъэкIырэп. Ар илIэжьыгъо къызысрэм цIыфыр дунаем зэрехыжьрэм фэд. Ау анахьэу зигугъ шIыпхъэр; бзэм зиужьынэу амалрэ фитныгъэрэ зэрэрамытырэм, бзэр зэрамыдэрэм къыхэкIыкIэ игъонэмысэу зэрэкIодырэр/зэрагъэкIодырэр ары.
Yaşayan dillerin birbirinden ödünç veya kalıcı biçimde sözcük almaları hayatın olağan akışının gereğidir. Dil, özgün söz türetemiyorsa, ödünç alacak ve belki de onu kalıcılaştıracaktır. Ancak bu takdirde de alan dilin, aldığı sözcüğe kendi kıyafetini giydirmesi, onu kendi özgün formuna sokması/uydurması önemlidir. O takdirde o sözcük yabancı olmaktan çıkar. Aksi halde yabancılık hep sırıtır ve batar.
Бзэу щыIэхэм хьафыми зехьэренми гущыIэ зэIахыныр гъашIэм къыхьырэ Iоф. Бзэм ежь иунаеу гущыIэ кIэпс къызимыгъэхъушъурэм нэмыкIыбзэм гущыIэ хьаф къыIехы, ащ ичIыпIэ ригъэуцон гущыIэ зимыгъотырэм ар бзэм къыхэнэжьы. Ау аущтэу зыхъурэми бзэм гущыIэ хьафэу кхыштагъэм ежь ишъуашэ щилъэн, ар ежь ибзэгъэпсыкIэ ригъэкIун ылъэкIын фае. Арэу зыхъурэм а гущыIэ хьафыр бзэм щыщы мэхъужьы, хэкIуачэ амырмэ зэрэхымэр ренэу къыхэпIиикIы, къыпхэо.
Bir etnik grubun kültürü, özellikle de sözel kültürü, kendi özgün diliyle üretilir. Dil, yalnızca iletişim aracı değil, aynı zamanda kültür üretme aracıdır da. Herkes en iyi, en etkili olarak kendi anadiliyle düşünür ve üretir. Türkçe konuşarak/yazarak bir Adıge edebiyatı üretemeyiz. Dolayısıyla etnik kültürün oluşturulmasında, geliştirilmesinde ve yeniden üretilmesinde temel değer ve anahtar anadildir. Bir Adıge atasözü «dilsiz ulus ölüdür» der. Asimilasyonist politikaların ilk hedefi de hep anadillerdir. Anadilleri yasaklanıp köreltilerek unutturulan bir halkın, daha sonra yeniden kendine gelmesi, anadilini yeniden canlandırması, olanaksız denecek kadar zordur. Bugün kim Ubıkhcayı yeniden canlandırabilir?!
Зы этник купым, лъэпкъым ежь ишIэнхабзэ, пстэуми анахьэу и жэрыIо шIэнхабзэ кхызэригъэхъурэр ежь иныдэлъфыбз ары. Бзэр урызызэгурыIо Iэмэпсымэ къодыеу щытэп, ащ дыхэтэу шIэнхабзэм икъэгъэхъукIэ Iэмэпсымэуи щыт. Хэти ежь иныдэлъфыбзэкIэ анахьышIоу мэгупшысэ, шIэнхабзэ, жабзэ (литэратурэ) къегъэхъу. ТыркубзэкIэ тыгущыIэзэ/тытхэзэ Адыгэ жабзэ къэдгъэхъун тлъэкIыщтэп. Арышъ, зы этник/лъэпкъ шIэнхабзэр къэбгъэхъуным, лъыбгъэкIотэным, ащ зебгъэужьыным иIадэуадэр, иIункIыбзэр ныдэлъфыбзэр ары. Зы Адыгэ гущыIэжъ тиI: «бзэнычъэ лъэпкъыр псэнычъ» еIо. Арышъ, ассимылацие политикэ зезыхьэхэрэмэ апэрэу ныдэлъфыбзэм зырадзы, агъэкIоды ашIоигъоу. Зиныдэлъфыбзэ щагъэзиишъ, зыщагъэгъупшэжьыгъэ зы лъэпкъым зыкъишIэжьэу иныдэлъфыбзэ икIэрыкIэу къыгъэхъужьыныр, ыпкъ ригъэуцожьыныр амалынчъ пIоным нэсэу къиндэд. Непэ Убыхыбзэр икIэрыкIэу хэт къыгъэхъужьын ылъэкIына?!
Anadilini bilenin on günde okuma yazma öğrenebileceği gerçeği ortada iken, “zamanım yok, zor” gibi sudan bahaneler üretenlerin, kendi değerlerine karşı samimiyetlerini yeniden gözden geçirmesi konusundaki görüşleriniz nelerdir?
Зиныдэлъфыбзэ зышIэрэм мэфипшIыкIэ тхэкIэ-еджакIэ зэригъэшIэн зэрилъэкIыщтыр гъэнэфагъэ пэтзэ «игъо сыфифэрэп, къин» зыфэпIощтым фэдэ шъхьэусыгъохэр къезыхьэжьэхэрэмэ ежь ялъэпкъ зэхашIэ зэрэфэшъыпкъэжьхэр ауплъэкIужьын фае зыфэпIощтым сыдэущтэу уеплъырэ?
FH – Anadilini bilenler, isterlerse kısa sürede okuma-yazma öğrenebilirler. Bu doğru. Ancak bizde Adıgece alfabenin Kiril harflerine dayanması, bu harflerin de ülkemizde kullanılmaması nedeniyle zihinlerimizde yer etmemesi yüzünden, kısa sürede okuma-yazma öğrenenler dahi kolayca unutabilmektedirler. Unutmamak için sürekli kullanmak; okumak, daha da önemlisi yazmak gerekmektedir.
Хъу.Ф. – Зиныдэлъфыбзэ зышIэжьхэрэмэ псынкIэу тхэкIэ-еджакIэ зэрагъэшIэн зэралъэкIыщтым Iо хэлъэп, фаехемэ. Ар шъыпкъэ. Ау Адыгэ тхэпкъылъэр Кирил тхэпкъмэ атешIыхьагъэу зэрэщытым, а тхэпкъхэр Тыркуем зэрэщызэрамыхьэрэм иягъэкIэ цIыфмэ яшъхьэкуцI зэримылъым, язэхашIэ зэрэхэмытым къыхэкIыкIэ тхэкIэ-еджакIэр псынкIэу зэзыгъашIэхэрэми псынкIэу ащэгъупшэжьы. Пщымыгъупшэжьыным пае ренэу зэпхьэн, уреджэн, анахьэуи урытхэн фае.
Elbette anadilinde okur-yazar olmayı önemsemeyenler de vardır. Ne var ki, onları toptan samimi olmamakla suçlamak da doğru olmasa gerektir. Ancak, onların bu tür bahanelerle anadillerinde okur-yazar olmamalarını haklı görmek de gelecek için ciddi sakıncalar oluşturur. Dolayısıyla o tür bahanelere sığınanlara, anadilini bilenlerin sayısının gittikçe azaldığı ve bir zaman sonra tümüyle biteceği gerçeğini şimdiden akıllarına yerleştirmeleri gerektiğini, gerçekten Adıge kalmak istiyorlarsa, Adıge değerlerine önem ve değer veriyorlarsa tezelden bu dili sosyal yaşamda konuşarak, okuyup yazarak kullanmaları gerektiğini anımsatabiliriz. Tabii, muhaceret ülkelerinde bu da geçici bir önlemdir. Anadilin yaşatılabilmesi, geliştirilerek yeniden üretilmesine bağlıdır. Bu da her halde en iyi biçimde ancak Anayurtta mümkün olabilir.
Шъыпкъэ, ныдэлъфыбзэкIэ тхэкIэ-еджакIэ зэгъэшIэгъэным икъоу уасэ фэзымышIыхэрэри щыIэх. Ау ахэр зэкIэ зэу къызэдебгъэубытэу, ялъэпкъ фэмышъыпкъэхэкIэ бгъэмысэнхэри игъодэдэу слъытэрэп. Ау ахэми ащ фэдэ шъхьэусыгъо нэпцIхэр яшIогъанапIэу ныдэлъфыбзэкIэ тхэкIэ-еджакIэ зэрэзэрамыгъашIэрэри игъоу афэплъэгъун, ари умыумысын плъэкIыщтэп. Ащ фэдэ шъхьэусыгъо нэпцIмэ закъозыгъэбылъхьэхэрэмэ ренеу агу къэгъэкIыгъэн фае; зиныдэлъфыбзэ зышIэжьхэрэр кIо къэсми нахь макIэ зэрэхъухэрэр, бащэ темышIэу зэрэщымыIэжьыпэщтхэр зыщагъэгъупшэхэн зэрэфэмыер, Адыгэу къэнэным яшъыпкъэу фаехэмэ, Адыгэ лъэпкъым илъапIэхэмэ уасэ афашIэу щытхэмэ псынкIэдэдэу ныдэлъфыбзэр щыIэныгъэм хагъэхьэгъэн, ныдэлъфыбзэм рыгущыIэн, реджэн, рытхэн зэрэфаехэр... Ау шъыпкъэр пIощтмэ хэхэс гъашIэм ари пIэлъэ кIэкIыкIэ ппсэ пыт къодыеу укъыщызыгъэнэн Iоф ныIэп. Ныдэлъфыбзэр щыбгъэIэныр зэпхыгъэр, ар ренэу бгъэкIэжьызэ зебгъэужьыныр ары. Ари анахьышIоу зыщыхъун ылъэкIыщтыр Хэкужъыр ары.
Anadil konusunda yoğunlaşmak, dil kursu açmak ve dil eğitmeni yetiştirmek konusunda Kafkas Derneklerinin genel kabul görmüş uzun soluklu ve bilinçli politikalarının olduğunu düşünüyor musunuz? Kafkas Derneklerinin bu konulardaki faaliyetleri ne derecede mevcut? Yoksa çözüm önerileriniz nelerdir?
Ныдэлъфыбзэм, ныдэлъфыэбзэкIэ курсхэр къызэIухыгъэным, егъэджакIохэр гъэхьэзэрыгъэным фэгъэхьыгъэу Къафкъас хасэмэ яфедерацие бэмэ зэдаштэу, лъэпкъ зэхашIэм тешIыхьагъэу зы политикэ псэ кIыхьэ гъэнэфагъэ иIэу олъыта? Къафкъас хасэмэ яфедерацие ащ фэгъэхьыгъэу сыд фэдэ лъэжьыгъэхэр иIэха? ИмыIэмэ о ащ сыд иамалэу плъытэрэ?
FH – Derneklerimizin de federasyonumuzun da anadil konusunda yeterince duyarlı olduklarını söylemek pek kolay olmasa gerektir. Hasbelkader bir AB fonu sayesinde iki elin parmağı sayısınca dil eğitmeni yetiştirmiş olmak, elbette önemlidir ama yeterli sayılamaz. Derneklerde birkaç kişinin çat-pat anadille bir şeyler söyleyebilir hale getirilmesi, kimseyi kandırmamalı, rehavete sürüklememelidir. Asıl önemli olan, anadili hayatın içine sokabilmek, anadile kitlede talep yaratabilmektir. Bunun için bir yandan Anayurt ile ilişkilerimizi geliştirmemiz ve sıklaştırmamız, bir yandan da, dernek ve federasyon yöneticilerimiz başta olmak üzere anadilimizi hayatımıza yerleştirmemiz gerekmektedir. İnsanlara «anadilinizi öğrenin !» demek yetmez. Dernek ve federasyonlarımız, kendi toplantılarını anadilimizle yapabilir hale gelmedikçe bu konuda yeterince inandırıcı ve etkili olamazlar. Elbette, daha da önemlisi, önce köy ve mahallerimizdeki okullarımızda seçmeli anadil derslerinin konulması, sonra da bu derslere katılımın sağlanması ve arttırılması için çaba göstermektir.
Хъу.Ф. – Тихасэхэри тифедерации ныдэлъфыбзэм икъоу фэшъыпкъэхэу, фэщагъэхэу пIон плъэкIынэу щытэп. Сыдэу хъугъэми Европэ Къэрал зэгохьагъэхэмэ зы фонд къаIырахишъ, IитIу яIэхъуамбэ фэдиз бзэ егъэджакIо зэрэрагъэджагъэм уасэ имыIэу щытэп ау ар икъухэрэп. Тихасэхэмэ ащызэIуахырэ курсхэмкIэ нэбгырэ заулэхэр ныкъо-тыкъоми АдыгабзэкIэ гущыIэ зырызхэр къаIошъоу зэрэщашIышъурэм зэкъебгъэгъэпцIэнэу, урыбэлэрыгъынэу щытэп. Анахь Iофыр адыгабзэр гъэшIэм, щыIэныгъэм хэгъэхьэгъэныр, цIыфхэр ныдэлъфыбзэм кIэхъопсыхэу, фаехэу шIыгъэныр ары. Ащ пае зыбгъумкIэ тихэкужъы зэпышIэныгъэу фытиIэр дгъэлъэшын, лъыдгъэкIотэн фае зыбгъумкIи тихэсэзещэхэр, титхьаматэхэр апэ зэритэу тиныдэлъфыбзэ тищыIэныгъэ хэдгъэпытэхьэн фае. ЦIыфмэ «шъуиныдэлъфыбзэ зэжъугъашIэ!» япIоныр икъурэп. Ти федерации тихасэхэми язэIукIэхэр тиныдэлъфыбзэкIэ рагъэкIокIышъу мыхъугъэу а IофымкIэ зыри къагъэдэIон алъэкIынэу щытэп. Ащ нахьи нахь уаимыр апэрэмкIэ тичылэхэмэ, тихьаблэхэмэ адэт еджапIэхэмэ ныдэлъфыбзэр, фаер еджэшъунэу, къыхихын ылъэкIынэу, ачIэлъхьэгъэныр ыкIи ащыгъом ныдэлъфыбзэкIэ еджэнэу фэещтхэри къэгъотыгъэныр, щыIэр нахьыбэ шIыгъэныр ары.
Kafkasya ile ilişkilerin daha sağlıklı ve bilinçli gelişmesinin; bizim onları, onların da bizi anlamasıyla mümkün olacağı; bunun da ancak dil bilmek, okumak ve yazmakla gerçekleşebileceği gerçeği hakkındaki görüşleriniz nelerdir?
Къафкъасиемрэ тизэпышIэныгъэ нахьышIум фэкIоныр анахьэу зэпхыгъэр хэкурысымрэ хэхэсымрэ нахышIоу зэрэшIэнхэр, ар зэпхыгъэри ныдэлъфыбзэр, ныдэлъфыэбзэкIэ тхэн-еджэныр арэу зэрэщытым фэгъэхьыгъэу уиеплъыкIэ сыд фэд?
FH – Anayurt Kafkasya ile ilişkilerimizin etkili biçimde başladığı yıllarda, bu ilişkilerin belirli bir planlama ve yönlendirme ile yapılması gerektiğini dile getirmiştim, federasyonlaşma sürecinin başlangıç yıllarındaki bir hazırlık toplantısında. Ne var ki, insanların kafaları aynı anda aynı yerde olamıyor. Herkesin gündemi farklı olabiliyor. Şu anda Abhazya'ya yerleşmiş olan bir arkadaş, bunu özgürlük anlayışına aykırı buldu ve hatta benim başkalarını yönetme tutkumun bir yansıması olduğu anlamına gelebilecek sözler söyledi. Kimse de itiraz etmedi. Ben de kızdım, daha doğrusu üzüldüm ve kahrettim, önerimi geri aldım. Oysa yalnızca krizler değil, her hassas süreç özenle yönetilmelidir. Aksi takdirde doğal gelişmeler bazen beklenen yararı getiremiyebiliyor. Türkiye kaynaklı bir değeri şimdi Kafkasya'da kabul ettirebilmek, benimsetebilmek, eskisinden çok daha zordur. Bunda yalnız Adıgelerin değil, tümüyle Türkiye'nin yanlış ekonomi-politik anlayışlarının da etkisi var. Denilebilir ki, şimdi Türkiye'den giden biri veya bir şey işe 1-0 yenik başlıyor. Önce kendisinin, belki daha öne karşılaşmış olabilecekleri kötü örnekler gibi olmadığını kanıtlamak zorunda. Sonra da tezi/mesajı neyse onu ortaya koymak durumunda.
Хъу.Ф. – Тихэкужъэу Къафкъасиемрэ тизэпышIэныгъэхэр къызежьэ лъэхъаным, федерацие зэхэщэгъэным фэгъэхьыгъэ зэIукIэ горэм къыщысIогъагъ тизэпышIэныгъэ нахьышIоу нахь узынчъэу гъэпсыгъэным пае кIон-къэкIожьын Iофыр хасэм/федерацием рихъухьэмэ, къыгъэпсымэ нахьышIу хъун зэрилъэкIыщтыр. Ау сыдэу зыпшIын, цIыфмэ ягупшысэ а зы лъэхъаным щызэтефэрэп. Шъхадж игупшысэ, имэфэлэжь зэфэшъхьафэу мэхъу. Джырэ лъэхъаным Абхъазием кощыжьыгъэу ти зы ныбджэгъу, сэ зэрэсIуагъэу пшIыныр цIыф фитыныгъэм пэшIуекIоу, ар хэгъэкIи аущтэу зыкIасIорэр сэ цIыфхэр згъэIорышIэнхэу сызэрэфаем къыхэкIэу ылъытагъ. Зыри пэуцужьыгъэп, зыми ащ зи пиIухьажьыгъэп. Лъэшэу сыгу къеуагъ, сыгу ябгъагъ, сыгу афыхэкIыгъ, апашъхьэ къислъхьэгъэ шIыкIэ хэдапкъэри зэкIэсхьэжьыгъ. Ау сыд фэдэрэ Iофыгъуи, анахьэуи къегъэжьэгъакIэр гъэпсыгъэн, зегъэкIогъэн фае. Ежь-ежьырэу зэрэхъоу орэхъу зыпIорэм, Iофыр узэрэмыгугъэу, узфэмыяхэу къекIокIын елъэкIы. Мары джы непэ Тыркуем сыд икIыми ар ябгъэдэныр, ябгъэштэныр бэкIэ нахьы къин хъугъэ. АщкIэ лажьэр зиер Адыгэмэ язакъоп, зэрэтыркуеу зэрихьэгъэ экономикэ-политикэми иIэхьэ хэлъ. Джы Тыркуем икIыгъэр орэцIыфы орэнэмыкI, зырэ-зриеу (I-0-эу) ауж къинагъэу Iофым фежьэ. АпэрэмкIэ, ежьыр ипэм зыпэIуфэгъэнхэкIи хъунэу щыт шэпхъэ дэимэ афэдэу зэрэщымытыр къыгъэлъэгъон, ашIошъ ышIын фаеу мэхъу. Ащ ыуж сыдми ыIощт-ышIэщтыр алъэхилъхьэн фае.
Neyse de, artık Anayurt Çerkesya ile ilişkilerimizde seçici davranma, bir şeyleri tercih etme noktasında değiliz. O dönemler gerilerde kaldı. Şimdi herkes her türlü olanağı kullanarak Anayurt ile ilişkilerini kurmalı, geliştirmeli, gitmeli-gelmeli, konuk davet etmeli, orada ev, arsa, işyeri edinmeli, mümkünse yerleşmeli... Elbette bütün bunlarda dil en önemli anahtarlardan biridir. Zira en güzel çeviri bile aslının yanında sönük kalır.
Ау джы сыдэуи орэхъу, непэ тихэкужъэу Черкесиямрэ зэдытиIэ зэпышIэныгъэр зыдынэсыгъэмкIэ тыхэплъыхьэжьынэу, тызфаер къыхэтхынэу, тызфэмыер чIэтынэнэу тиIоф ащ тетыжьэп. Ахэр блъэкIыгъэ Iофых. Джы хэт сыд фэдэ амал иIэми зыфигъэшъхьапэзэ Хэкужъым зыпишIэн фае, кIон-къэкIожьын, хьакIэхэр къыригъэблэгъэн, унэ, чIыгу, IофшIапIэ къыщищэфын, амал иIахэмэ кIожьыпэн фае. Шъыпкъэ, мыхэмкIэ ныдэлъфыбзэр IункIыбзэ дэгъу дэдэу щыт. Сыда зыпIокIэ зэдзэкIыгъэм и анахь дэгъури зэрадзэкIыгъэм фэдэ хъун ылъэкIыщтэп.
Popülist politikalar yürüterek, kültürel değerlere uyup uymadığı bile dikkate alınmadan programlar yürütmenin Kafkas diasporasına ve Kafkas halklarına zararları nelerdir?
Популист политикэхэр зэрахьэзэ шIэнхабзэм екIу-емыкIури къыдамылъытэу программэ горэхэр зэрэзэрагъакIорэм хэхэси хэкурыси Къафкъас лъэпкъмэ сыд фэдэу яягъэ рагъэкIырэ?
FH – Bundan ne kastedildiğini tam olarak anlayabildiğimi söyleyemem. Ancak Adıgeler olarak herbirimiz, kişiliklerimizi, ne yazık ki, Adıge olmayan farklı etkiler altında inşa etmişiz. Resmi ideolojinin tezgahında ne kadar uzun süre kalmışsak o ölçüde kendimize yabancılaşmışız. Kimimiz bir takım politik grupların, kimimiz cemaatların, kimimiz aldığımız/ almadığımız farklı eğitimlerin etkisindeyiz. Türkçe olsa dahi neredeyse aynı dili konuşmuyor gibiyiz. Birbirimizi anlamadığımız gibi anlamaya da çalışmıyor, hemen suçlayıp karalama, kategorize edip dışlama yolunu seçiyoruz. Bence bu en büyük hastalığımız. Öncelikle bundan kurtulmamız gerekiyor.
Хъу.Ф. – Мыщ къибгъэкIырэр икъоу къызгурыIуагъэп ау Адыгэхэр тыкъапштэмэ шъхьадж ти цIыф шIыкIэ, тиджагъу нахь мышIэми, мыадыгэ чIыпIэ, мыадыгабзэ, мыадыгэ хабзэ зэфэшъхьафхэмкIэ гъэпсыгъэ хъугъэ. Къэрал идеологием ихъупкъэ сыд фэдизрэ тырагъэтыгъэми ащ фэдизкIэ зытфэхымэжь/тызщымыщыжь тыхъугъ. Тащыщ горэхэр зэфэмыдэ политик купмэ, зэфэшъхьаф дин купмэ/джэмэхьатмэ, тызхэтыгъэ/тызхэмытыгъэ гъэсэныгъэ Iофыгъомэ таухъыдыгъ. Тыркубзэ пэтми бзэ зэфэшъхьаф тырыгущыIэрэм тыфэд. ТызэрэзэгурымыIорэр хэгъэкIи тызэгурыIоными тыфэмыем фэд, къытфазэрэм зы бзэджагъэ етэупцIышъ, тэгъэмысэшъ, IутэгъэзыкIы, тэгъэхымэ, тэгъэпыи. Сэ сызэреплъырэмкIэ анахь уз дэеу тиIэр арарын фае. ЗэкIэми апэрэу ащ тыкъыIэкIэкIын фае.
Kimse kardeşini seçme hakkına sahip olmadığına göre kardeşimiz olarak dünyaya gelen herkese katlanmak, onlarla olabildiğince iyi geçinmek, asgari müştereklerde birleşmek, birleşebildiğimiz noktaları olabildiğince çoğaltmaya çalışmak zorundayız. Bu anlayışı tüm Adıgeler düzeyinde genelleştirebilirsek sanırım bu sorunu kolayca aşabiliriz.
Хэти икъош/ишыпхъу къыхихынэу ащ фэдэ фитныгъэ зэримыIэр къыдэтлъытэзэ тикъошэу/ тишыпхъоу дунаем къытехьэгъэр хэтми тыгу тедгъэфэн фае, тыдэпсэун фае, анахь макIэ нахь мышIэми тызэрэзэгурыIощтым, тызэрэзэгурыIорэ Iоыфыгъохэр нахьыбэ зэрэтшIыщтым тыпылъын фае. А еплъыкIэр Адыгэ пэпчъ зэдэтштэн тлъэкIымэ а узыр нахь IэшIэхэу IудгъэзыкIын тлъэкIыщт.
Belki Adıgece konuşabilsek Türkçe klişeler kullanmaktan kaynaklı pek çok olumsuzluğu bertaraf edebileceğiz ama ne yazık ki, ona da neredeyse imkan yok gibi. Geleneksel kültürel değerler, yaşanarak öğrenilir ve yaşatılır. Gölün içinde şekeri/ tuzu erimekten kurtarmak mümkün değil.
АдыгабзэкIэ тыгущыIэн тлъэкIытэмэ Тыркубзэ клишэхэр зэрэзетхьэрэм къыхэкIырэ мыхъо-мышIэгъабэхэр зыхэдгъэзын тлъэкIыщт ау тиджагъу нахь мышIэми ари амал зимыIэ Iоф фэд. ХэбзэхэкI шIэнхабзэр къэбгъашIэурэ, гъашIэм щыплъэгъоу щыбгъэцакIэурэ зэогъашIэ ыкIи огъэпсэу. Псы уцуагъэм хэлъ шъоущыгъур/щыгъур хэмыгъэткIухьан плъэкIырэп.
Hangi kültürel değerlerimizden söz edeceğiz, neyin bu değerlere uygun olup olmadığına kim karar verecek? Somut ilkeler ve hedefler konmadıkça, popülizmden kurtulmak zordur. Herkesin aklına geleni, rasgele söylemesi, kendi nayif düşüncelerini merkeze koyarak buna uymayanları karalamaya, dışlamaya çalışması elbette kimseye yarar getirmez. Ulusunu, ülkesini sevenlerin daha sorumlu ve dikkatli davranması gerekir.
Сыд фэдэрэ шIэнхабза зигугъ тшIыщтыр, сыд фэдэрэ Iофхэр ара ащ декIу-демыкIурэмкIэ тыушэтыщтыр, тыуплъэкIущтыр, итIани хэта ар зыуплъэкIунэу фитыщтыр? IэнатIэ ыкIи бзыпхъэ/ шапхъэ гъэнэфагъэ зэдэмыгъэуцугъэу популизмэр щыбгъэзиеныр IэшIэхэп. Шъхьадж апэу ыгу къэкIырэ иеплъыкIэу дыргъэинкIи/тIэсхъэщэнкIи хъунэу щытыр анахь шъхьаIэм фэдэу ылъэгъоу, гупчэм ригъэуцоу, ащ димыштэхэрэр ыгъэпутыхэу щигъэзиеэнхэу пылъыныр хэти къышъхьапэн&#
